| ھەدىيە ئېدىس ئېگىر (Edith Eger) ئالتىنچى باب ئۆلۈكتىن پەيشەنبىلىك تىلىگىلى بولماس |
The Gift: 12 Lessons to Save Your Life Edith Eger Chapter 6 WHAT DIDN’T HAPPEN |
ئالتىنچى باب ئۆلۈكتىن پەيشەنبىلىك تىلىگىلى بولماسھەل قىلىنمىغان قايغۇنىڭ تۈرمىسىبىر كۈنى ئىككى ئايال ئارقا – ئارقىدىن مەن بىلەن كۆرۈشكىلى كەلدى. ئارىسىدىكى بىرىنىڭ قىزى قان چىقىش كېسىلىگە (بىر خىل ئېرسىيەت خارەكتېرلىك كېسەل) گىرىپتار بولغان ئىكەن. ئۇ ھېلىلا دوختۇرخانىدىن قايتقان بولۇپ، قىزىنىڭ ئاغرىق ئازابى ئۇنىڭ يۈرەك باغرىنى ئۆرتىۋەتكەنىدى، توختىماي يىغلايتتى. يەنە بىر ئايال كۇلۇبدىن كەلگەن بولۇپ، ئۇمۇ توختىماي يىغلايتتى. ئۇنىڭ كۆڭلىنىڭ يېرىم بولۇش سەۋەبى بولسا، زاكاس قىلغان كادىلاك ماشىنىسىنىڭ ئەسلىدىكى سېرىق رەڭدە بولماسلىقى ئىكەن. قارىماققا كېيىنكى بىمارىم ئەرزىمەس بىر ئىشقا يىغلاۋاتقاندەك كۆرۈنۈشى مۇمكىن، لېكىن كۆپىنچە ۋاقىتلاردا كىچىككىنە ئۈمىدسىزلىنىشمۇ چوڭ قايغۇنىڭ مەنبەسى بولۇپ قالىدۇ. ئۇنىڭ كۆڭلىنى بۇزغىنى كادىلاك ماشىنىسى ئەمەس، بەلكى يولدىشى ۋە ئوغلى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، ئائىلىسىدە كۈتكىنىگە ئېرىشەلمىگەنلىكتىن كېلىپ چىققان قايغۇ ۋە نارازىلىق ئىدى. بۇ ئىككى گۈزەل ئايال ماڭا خىزمىتىمدىكى نېگىزلىك پىرىنسىپلارنىڭ بىرىنى، يەنى تۇرمۇشنىڭ بىز كۈتكەندەك بولمايدىغانلىقىنىڭ ناھايىتى نورمال ئىش ئىكەنلىكىنى ئەسلەتتى. كۆپىنچىمىز خالىمىغان نەرسىگە ئېرىشكەندە ياكى خالىغان نەرسىگە ئېرىشەلمىگەندە ئازابلىنىمىز. بارلىق پىسخىكىلىق داۋالاشنىڭ تۈپ ماھىيىتى كىشىلەرگە قايغۇ -ھەسىرەتكە قانداق مۇئامىلە قىلىشنى ئۆگىتىش. بۇ جەرياندا تۇرمۇشىڭىزدا كۈتكەن ۋە ئۈمىد قىلغىنىڭىزغا ئېرىشەلمىگەندە بۇنىڭغا قانداق يۈزلىنىشنى ئۆگىنىسىز. بۇ يەنە كۆپىنچە ئەسكەرلەرمۇ جەڭدە يۈزلىنىدىغان مەسىلە. مەن كەسپىي ھاياتىمدا نۇرغۇنلىغان پېشقەدەم ئەسكەرلەر بىلەن ئۇچراشتىم، ئۇلار دائىم مۇنداق ئوخشاش بىر ئىشنى تىلغا ئالىدۇ، يەنى ئەسكەرلەر ئالدىن بىلدۈرۈلگەن جايدىن كۈتمىگەن باشقا بىر جەڭگاھقا بۆلۈۋېتىلىدۇ. قايغۇ كۆپىنچە يۈز بەرگەن ئىشلار سەۋەبىدىن ئەمەس، بەلكى يۈز بەرمىگەن ئىشلار سەۋەبىدىن پەيدا بولىدۇ. مارىئاننا ئوتتۇرا مەكتەپ ھاياتىدىكى تۇنجى قېتىملىق تانسا كېچىلىكىگە چىرايلىق يىپەك كۆينىكىنى كىيىپ بارماقچى بولغاندا، يولدىشىم بېللا ئۇنىڭغا: «قوزام، ياخشى ئويناپ كېلىڭ. ئاپىڭىز سىزنىڭ يېشىڭىزدا ئاۋسىۋېتىستا لاگىرغا سولانغان، ئاتا – ئانىسىمۇ ئۆلتۈرۈۋېتىلگەن» دېگەنىدى. مەن بۇ گەپلەرنى ئاڭلاپ ئاچچىقىمدىن يېرىلىپ كېتەي دېگەنىدىم. ئەلۋەتتە، بۇ چاغدا بالىلىرىم ئۆتمۈشۈمدىن خەۋەردار ئىدى، ئەمما ئۇ قانداق قىلىپ سۆيۈملۈك قىزىمغا مېنىڭ ئۆتمۈشۈمنى يۈكلەشكە پېتىندى؟ نېمە ئۈچۈن كۆڭۈللۈك بىر كېچىنى قىزىم بىلەن مۇناسىۋەتسىز بىر ئىش ئارقىلىق بۇزماقچى بولدى؟ بۇ قىزىم ئۈچۈن ئادالەتسىزلىك بولاتتى. بۇ ناھايىتى قاملاشمىغان بىر ئىش ھېسابلىناتتى. كەيپىياتىمنىڭ بۇزۇلىشىغا يولدىشىمنىڭ راست گەپنى ئېيتقانلىقىمۇ سەۋەب بولغانىدى. مەن ئەزەلدىن ھەشەمەتلىك يىپەك كۆينەك بىلەن تاڭسىغا بېرىپ باقمىغان، چۈنكى ئىبلىس گېتلىر مەن ۋە باشقا مىليۇنلىغان كىشىلەرنىڭ نورمال تۇرمۇشىنى ئاستىن – ئۈستۈن قىلىۋەتكەنىدى. ئازابىمنى كىچىكلىتىپ كۆرسىتىش، ئۆتمۈشۈمنى ئىنكار قىلىش ياكى ئۆكۈنۈشنىڭ قاينىمىدىن چىقالماسلىق قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى مېنى ئوخشاشلا ئۆزۈم بەرپا قىلغان تۈرمىنىڭ مەھبۇسى ۋە زىيانلانغۇچىسىغا ئايلاندۇرۇپ قوياتتى. ئۆكۈنۈشنى – ئۆتمۈشنى ئۆزگەرتىش ئۈمىدى، دېسەكمۇ بولىدۇ. ئۆكۈنۈش – ئۆزگەرتىشكە ھېچ قۇربىمىز يەتمەيدىغان ئىشلار يۈز بەرگەندە، ئۆزىمىزنىڭ ئاجىز ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلماسلىقتىن پەيدا بولىدۇ. * * * ئاپام مومامدىن 9 يېشىدا تۇيۇقسىز ئايرىلىپ قالغانىكەن. شۇ چاغدا ئاپامنىڭ ياخشىراق يېتەكلەشكە ئېرىشكەن بولۇشىنى ئارزۇ قىلاتتىم. بىر كۈنى سەھەردە ئاپام ئويغىنىپ يېنىدا ياتقان مومامنىڭ تىنىقتىن قالغانلىقىنى بايقىغاندا، مومامنىڭ بەدىنى ئاللىبۇرۇن مۇزلاپ بولغانىكەن. مومام شۇ كۈنىلا دەپنە قىلىنىپتۇ. ئاپام تېخى قايغۇرۇشقا – ئۆز قايغۇسىنى بېشىدىن كەچۈرۈشكە ئۈلگۈرمەيلا، كىچىك ئىنى – سىڭىللىرىنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئېلىش مەسئۇلىيىتى ئۇنىڭغا يۈكلىنىپتۇ. بوۋام يالغۇزلۇق ھەم ئازاب سەۋەبلىك ھاراققا خۇمار بولۇپ قاپتۇ. نەتىجىدە ئاپام ئالەمدىن ئۆتكۈچە قايغۇنىڭ ئىچىدىلا ياشاپتۇ. توي قىلىپ، بالىلىق بولغىچە قايغۇ كۆلەڭگۈلىرى ئۇنىڭ ھاياتىنى تۈرمىدەك قاپسىۋاپتۇ. ئاپام ئۆيىمىزدىكى پىئانىنونىڭ ئۈستىگە مومامنىڭ رەسىمىنى ئېسىپ قويۇپ، داۋاملىق ئۇنىڭ بىلەن خىيالەن پاراڭلىشاتتى. كىچىكىمدە ھەدەم كىلارانىڭ ئىسكرۇپكا ئاۋازىغا ھەمىشە ئاپامنىڭ مومامدىن ياردەم ۋە كۈچ تەلەپ قىلىپ قىلىدىغان تىلاۋەت ئاۋازلىرى قوشۇلۇپ كېتەتتى. ئاپامنىڭ قايغۇسى خۇددى ئۇنىڭ تۆتىنچى بالىسىدەك دائىم ئۇنىڭ دىققىتىنى ئۆزىگە تارتىپ تۇراتتى. ئازاب، ئاچچىقلىنىش ۋە ھالسىراش قاتارلىق تۇيغۇلارنى ھېس قىلىش يامان ئىش ئەمەس، ئەمما ئاپام شۇ تۇيغۇلارنىڭ پاتقىقىغا پېتىپ قالغانىدى. قايغۇلىرىمىز توغرا بىر تەرەپ قىلىنمىسا، غەزەپلىنىش دائىملىق مېھمىنىمىزغا ئايلىنىدۇ. لورنانىڭ ھاراقكەش ئاكىسى بىر كۈنى كېچىدە ماشىنا ۋەقەسى بىلەن ئۆلۈپ كېتىدۇ. بىر يىلدىن كېيىنمۇ لورنا ئاكىسىنىڭ ئۆلۈمىگە ھەقىقىي يۈزلىنەلمەيدۇ. «مەن ئۇنىڭغا نەچچە قېتىم ھاراق ئىچمەسلىكنى ئەسكەرتتىم، ئۇ نېمە ئۈچۈن گېپىمنى ئاڭلىمايدۇ، ئەسلى ئاپامنىڭ ھالىدىن ئىككىمىز تەڭ خەۋەر ئالساق بولاتتى. ئۇ بىزنى مۇشۇنداق تاشلاپ قويسا بولامدۇ؟» دەيدۇ لورنا. مەيلى ئۆيدىكىلەر قانچىلىك تىرىشچانلىق كۆرسىەتسۇن، ئاكىسىنىڭ يەنىلا ھاراقنى تاللىغانلىقى، مەسلىكتە ئۆلگەنلىكىدەك ھەقىقەتنى لورنا ئۆزگەرتەلمەيتتى.ئۇ ئۆتمۈشنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ، بۇ خىل ئىلاجىسىزلىقنى ئېتىراپ قىلىشمۇ ناھايىتى تەس. ن?????ەۋرەم كىچىك چېغىدا، ئۇنىڭ مەكتەپتىكى بىر ساۋاقدىشى چوڭ يولنى ۋېلىسپىتلىك كېسىپ ئۆتۈۋاتقاندا ماشىنىغا سوقۇلۇپ ئۆلۈپ كېتىدۇ. مارىئاننا بالىلارنىڭ ۋەقەدىن كېيىن كېلىپ چىققان مۇرەككەپ ھېسسياتلىرىنى بىر تەرەپ قىلىشقا يېتەكچىلىك قىلىش ئۈچۈن تەكلىپ قىلىنىدۇ. ئۆلۈم جاننىڭ نازۇكلۇقى، ئاخىرەت ھەققىدە ئويلىنشقا ئۈندەيدۇ. مارىئاننا بالىلار بىلەن ئۇلارنىڭ ئازابلىق ھېسلىرى ۋە قورقۇنچلىرى ھەققىدە پاراڭلىشىشقا تەييارلىنىپ بارغانىدى، لېكىن ئۇلارنىڭ قەلبىنى ئازابقا قارىغاندا گۇناھكارلىق تۇيغۇسى چىرمىۋالىغانلىقىنى بايقايدۇ. بالىلار: «ئۇنىڭغا ياخشىراق مۇئامىلە قىلغان بولسامچۇ كاشكى»، «ئەگەر ئۇنى ئۆيۈمگە تەكلىپ قىلغان بولسام، ئۇ سىرتتا يالغۇز ۋېلسىپىت مىنمىگەن بولاتتى. ئۇنى چاقىرىشنى پەقەت خالىمىغانىدىم» دېگەندەك سۆزلەر بىلەن ئۆز ھېسسىياتلىرىنى ئىپادىلىشىدۇ. ئۇلار ساۋاقدىشىنىڭ ئۆلۈمىنى توسۇپ قېلىش مۇمكىنچىلىكى بولغان بارلىق ئېھتىماللىقلارنى ئويلاپ چىققانىدى. بالىلار ئۆزلىرىنى بۇ ئىشقا مەسئۇل دەپ قاراپ ئىشلارنى كونتىرول قىلماقچى بولاتتى، ئەمما ئۆزىنى ئەيىبلەش داۋاملاشسا قايغۇرۇشقا ئىمكان قالمايدۇ. نۇرغۇن ئىشلارنى كونتىرول قىلالمايمىز – يۇ، شۇنداق قابىلىيىتىمىزنىڭ بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز. قايغۇنى بىر تەرەپ قىلىش دېگەنلىك كونتىروللىقىمىزدا بولمىغان ئىشلاردىكى مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى ۋە ئۆتمۈشتىكى تاللاشلاردىن ئۆزىمىزنى ئازاد قىلىشنى كۆرسىتىدۇ. مارىئاننا بالىلارغا شۇ كۈنى ئۇلارنىڭ كونتىروللىقىدا بولمىغان ئىشلارنى تېپىپ چىقىشنى ئېيتىدۇ، مەسلەن: ساۋاقدىشىنىڭ ۋېلىسىپىت مىنىشنى قارار قىلىشى، قايسى يولدا مېڭىشنى تاللىشى، ئۇنىڭ يولدا دىققىتىنى يىغىپ ۋېلسىپىت ھەيدىگەن – ھەيدىمىگەنلىكى، ئۇنى سوقۇۋەتكەن شوپۇرنىڭ يولغا دىققەت قىلغان – قىلمىغانلىقى قاتارلىقلار… ئاندىن مارىئاننا بالىلارنىڭ ئۆكۈنۈشلەرگە يۈزلىنىشىگە ياردەم بەرمەكچى بولىدۇ، يەنى ساۋاقدىشىنى تۇغۇلغان كۈنىگە تەكلىپ قىلمىغانلىقى، ئۇنى بوزەك قىلغاندا دېگەن مەسخىرى سۆزلىرى قاتارلىقلاردىن كېلىپ چىققان پۇشايمانلار دېگەندەك. بىزنىڭ ھازىرنىڭ ئۆزىدە قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلىرىمىز: يۈز بەرگەن ياكى بەرمىگەن ئىشلارغا قايغۇرۇش، قىلغان ياكى قىلالمىغان تاللاشلىرىمىزنى ئېتىراپ قىلىش ۋە پاجىئەگە قانداق ئىنكاس قايتۇرۇشنى تاللاش. ئۆز قىلمىشىنىڭ باشقىلارغا ئازار بەرگەنلىكى ياكى چەتكە قېقىلىشقا سەۋەب بولۇپ قالغانلىقىنى تونۇپ يېتىش ئۆلگەن ساۋاقدىشىنى تىرىلدۈرەلمەيدۇ، لېكىن ئۇلار مۇشۇ پۇرسەتتە ئۆز ئىش – ھەرىكىتىنىڭ تەسىرىنى تونۇپ يېتىپ، كىشىلەرگە ئاقكۆڭۈل، مېھىرىبان، كەڭ قورساق بولالايدۇ. كۆپىنچە ۋاقىتلاردا ئۆتمۈشكە قايغۇرۇش بىلەن بولۇپ كېتىپ ھازىرنىڭ قىممىتىنى ئۇنتۇپ قالىمىز، «ئۆتكەن ئىشقا سالاۋات» دېيەلمەيمىز. 20 يىلدىن بېرى، بىمارىم سۇ ھەر يىلى ئوغلى قازا قىلغان كۈنى مەن بىلەن كۆرۈشكىلى كېلىدۇ. ئۇنىڭ ئوغلى 25 يېشىدا سۇنىڭ كارىۋات بېشىدىكى ئۈستەلنىڭ تارتمىسىدا ساقلانغان تاپانچا بىلەن ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋالغانىدى. ئوغلىنىڭ ئۆلگىنىگە مانا ھازىر 25 يىل بولغان بولسىمۇ، سۇ ئۆتمۈشتىكى قاباھەتنىڭ ئىسكەنجىسىدىن تېخىچە قۇتۇلۇپ بولالمىغانىدى. دائىم ئوغلىنىڭ ئۆلۈمىگە ئۆزىنى سەۋەبچى دەپ قارايتتى. «تاپانچىنى ساقلاپ نېمىمۇ قىلار بولغۇيتتۇم؟ نېمىشقا ئۇنى شۇنداقلا تارتمىغا سېلىپ قويغاندىمەن؟ ئوغلۇم قانداق بولۇپ تاپانچىنىڭ بارلىقىنى بايقاپ قالغاندۇ؟ نېمە ئۈچۈن ئوغلۇمنىڭ غەشلىكىنى، يولۇققان مەسىلىلىرىنى بايقىمىغاندىمەن؟» دېگەندەك سوئاللار ئۇنى قىينايتتى، شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئۆزىنى كەچۈرەلمەيتتى. ئەلۋەتتە سۇ ئوغلىنىڭ ھايات بولۇشىنى ئارزۇ قىلاتتى. ئۇ ئوغلىنىڭ ئۆلۈمىگە سەۋەبچى بولغان چوڭ – كىچىك ئامىللارنى يوقاتماقچى بولاتتى. ئوغلى ئۇنىڭ تاپانچىسى سەۋەبلىك ئۆلۈۋالغان ئەمەس. سۇ ئوغلىنىڭ ئۆلۈمىگە بىۋاستە سەۋەبكار ئەمەس ئىدى، ئەمما سۇ ئۆزىنى گۇناھ تۇيغۇسىغا بەنت قىلىشنى داۋاملاشتۇرسىلا، ئوغلىنىڭ ئۆلۈمىنى ئېتىراپ قىلىش زۆرۈرىيىتى بولمايتتى. ئۇ ئۆزىنى ئەيىبلىسە ئوغلىنىڭ تاللىشىنى ئېتىراپ قىلمىسىمۇ بولاتتى. ناۋادا ئوغلى سۇنىڭ ئازابلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ تۇرغان بولسا چوقۇم: «ئاپا، مەن بەرىبىر ئۆزۈمنى ئۆلتۈرۈۋالاتتىم. سېنىڭ مەن بىلەن تەڭ ھاياتىڭنى ئاخىرلاشتۇرۇشۇڭنى خالىمايمەن» دېگەن بولاتتى. يوقاتقانلىرىمىز ئۈچۈن يىغلىشىمىز، بىئارام بولۇشىمىز، ئازابلىنىشىمىز تامامەن نورمال. مەن بالىلىرىدىن ئايرىلىپ قالغان ئاتا ـ ئانىلارنى قوللاش گۇرۇپپىسى ئۈچۈن لېكسىيە سۆزلەشكە تەكلىپ قىلىندىم، ئادەتتە بۇ يەردە ئاتا – ئانىلار ئۆلۈپ كەتكەن بالىلىرى بىلەن بولغان ئەسلىمە ۋە رەسىملىرىنى ھەمبەھىرلىشەتتى، تەڭ يىغلايتتى، بىر – بىرلىرىگە مەدەت بېرىشەتتى. بۇ خىل ئۆزگىچە باغلىنىش ۋە ئازاب ئالدىدىكى ئۆزئارا قوللاشقا شاھىد بولۇش ناھايىتى گۈزەل ئىش ئىدى. مەن ئۇلارنى ئازاب – ئوقۇبەت تۈرمىسىدىن ئازاد قىلالايدىغان بەزىبىر نۇقتىلارنى بايقىدىم. مەسىلەن، ئۇلار يىغىلىشىنى بىر – بىرىنى چۆرىدەپ تۇرۇپ ئۆلۈپ كەتكەن بالىلىرىنى تونۇشتۇرۇشتىن باشلايتتى. بىرى: «قىزىمنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۋېلىشى بىلەن ئۇنىڭدىن ئايرىلىپ قالدىم» دېسە، يەنە بىرى «ئوغلۇم 2 ياش ۋاقتىدىلا ئۇنىڭدىن ئايرىلىپ قالدىم» دەيتتى. ھەممىسى ئۆز ئازابلىرىنى شەرھىلىگەندە: «ئايرىلىپ قېلىش» دېگەن گەپنى ئېغىزىدىن چۈشۈرمەيتتى. _ لېكىن ھايات ئېرىشىش ۋە مەھرۇم قېلىش بىلەنلا تولمىغان، _ دېدىم مەن ئۇلارغا،_ ھايات سۆيگەن كىشىلىرىمىزنىڭ نەچچە يىللىق، ھەتتا نەچچە كۈنلۈك ھەمراھلىقىنى تەبرىكلەشتىنمۇ دېرەك بېرىدۇ، بۇ ھەمراھلىق ئاياغلاشقاندا رېئاللىقنى قوبۇل قىلىشىمىز كېرەك. ھاياتلىق ھازىرنىڭ ئۆزىدە بىز بىلەن تەڭ مەۋجۇت بولۇۋاتقان ئازاب ۋە خوشاللىقنى ئېتىراپ قىلىشىمىزدا، قوبۇل قىلىشىمىزدا ئىپادىلىنىدۇ. ئاتا – ئانىلار دائىم: «مەن بالام ئۈچۈن ئۆلۈشكە رازى ئىدىم» دېيىشىدۇ. قوللاش گۇرۇپپىسىدىكى بەزى ئاتا – ئانىلار ھەتتا بالىلىرىنىڭ ئورنىغا ئۆلۈپ كەتكەن بولۇشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى ئېيتىشقانىدى. ئۇرۇشتىن كېيىن مەنمۇ شۇ خىل ھېسياتتا بولغانىدىم. مەنمۇ ئاتا ـ ئانام ۋە بوۋا – مومامنىڭ ئورنىغا ئۆلۈشنى خالىغانىدىم. لېكىن ھازىر شۇنى ھېس قىلىپ يەتتىمكى، كەتكەنلەرگە ئەگىشىپ ھاياتىمنى ئاخىرلاشتۇرغاندىن، ئۇلار ئۈچۈن ياخشى ياشىسام تامامەن بولىدىكەن. تېخى ھايات، كۆز ئالدىمدا ياشاۋاتقان سۆيگەن كىشىلىرىم، بالىلىرىم، نەۋرە – چەۋرىلىرىم ئۈچۈن ياشاشنى تاللىسام تامامەن بولىدىكەن. گۇناھكارلىق تۇيغۇمىزدىن ئازاد بولالمىساق، ئازابىمىز بىلەن بىللە ياشاشنى ئۆگەنمىسەك، ئەتراپىمىزدىكى سۆيگەن كىشىلىرىمىزگە ئازار بېرىپ قويىمىز، بۇمۇ ھەم ئۆلۈپ كەتكەنلەرگە ھۆرمەت قىلغانلىق ھېسابلانمايدۇ. كەتكەنلەرنىڭ كەينىدىن ئەگىشىپ كەتكىلى بولمايدۇ. ئەڭ ياخشى ھالەتتە ياشاش ئارقىلىق ئۆلگەنلەرنىڭ روھىنى قورۇندۇرماسلىقىمىز كېرەك. * * * سوفىيە تۇرمۇشىدىكى ناھايىتى ھالقىلىق پەيتكە كېلىپ قالغانىدى. سوفىيەنىڭ ئاپىسى ئىنتايىن قابىلىيەتلىك ئوقۇتقۇچى ھەم داڭلىق پىسخولوگىيە مەسلىھەتچىسى ئىدى، ئۇ ماڭا ئوخشاش 50 يېشىدا ماگىستىرلىقنى تاماملاپ، ۋىكتور فرانكنىڭ مەنا ئارقىلىق داۋالاش – يەنى ھاياتلىقنىڭ مەنىسىنى ئىزدەشكە يېتەكلەش ئارقىلىق داۋالاش مېتودىنىڭ لاياقەتلىك گۇۋاھنامىسىنى ئالغان ئىكەن (مەنا ئارقىلىق داۋالاش، بېمارلارنى ھاياتىنىڭ مەنىسىنى تېپىشقا يېتەكلەيدىغان نەزەرىيە ۋە ئەمەلىي قوللانما). ئۇ 70 ياشقا كىرگەندىمۇ پېنسىيەگە چىقمىغان بولۇپ، تۇنجى كىتابى نەشردىن چىقىش بىلەن تەڭ دۈمبىسىنىڭ ئاغرىقىمۇ قوزغىلىپ قالىدۇ. سوفىيەنىڭ ئاپىسى ئىزچىل ناھايىتى ساغلام بولۇپ، سوفىيە ئۇنىڭ ئىلگىرى بۇنداق قاتتىق ئاغرىپ قالغىنىنى ئەسلىيەلمەيتتى. ئۇ تۇيۇقسىز تاماقتىن قالىدۇ، دۈمبىسىنىڭ ئاغرىقىدىن ئائىلە يىغىلىشى ۋە باشقا ئالاقىلەردىنمۇ ئۆزىنى ئېلىپ قېچىشقا مەجبۇر بولىدۇ. ئۇ مۇتەخەسىسلەرگە كۆرىنىپمۇ ئاغرىقىنىڭ سەۋەبىنى تاپالمايدۇ. ئاخىرىدا ئاشقازان – ئۈچەي كېسەللىكلىرى دوختۇرى تەرىپىدىن تۆتىنچى باسقۇچلۇق ئاشقازان ئاستى بېزى راكى دەپ دېئاگنوز قويۇلىدۇ ۋە بىر ئايدىن كېيىن ئالەمدىن ئۆتىدۇ. ئاپىسىنىڭ ئۆلۈمى بىلەن سوفىيە بىر يىلغىچە ئۆزىنى يوقىتىپ قويىدۇ. گەرچە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئازابلىرى يېنىكلەشكە باشلىغان بولسىمۇ، ئۇ قايغۇدىن قۇتۇلۇش ياكى داۋملىق ئازاب ئىچىدە ياشاشنى تاللاشتەك ھالقىلىق پەيتكە دۇچ كەلگەنىدى. _ ئاپام بەك تۇيۇقسىز كېتىپ قالدى،_ دېدى سوفىيە،_ مەن ھېچنىمىگە ئۈلگۈرەلمىدىم، پۇشايمانلار ئىچگە كۆمۈلۈپ قالدىم. _ سىز ئۆزىڭىزنى گۇناھكار ھېس قىلىۋاتامسىز؟ قىلىشنى ئارزۇ قىلغان لېكىن قىلالمىغان ئىشلىرىم بار، دەپ ئويلامسىز؟ _ دەپ سورىدىم. _ ھەئە،_ دەپ جاۋاب بەردى سوفىيە،_ ئاپام ئەزەلدىن قەيسەر ئايال ئىدى، مەن ئۇنى ئەزەلدىن تۇيۇقسىز ئۆلۈپ كېتىدۇ، دەپ ئويلاپ باقمىغانىدىم. ئۇ تاماق يېيىشنى خالىمىغاندا خاپا بولغانىدىم، مېنىڭ پەقەت ئۇنىڭغا ياردەم قىلغۇملا بار ئىدى، لېكىن ئۇ چاغلارنىڭ ئاپامنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرى ئىكەنلىكىنى بىلگەن بولسام، ئۇنىڭغا چوقۇم ياخشى مۇئامىلە قىلغان بولاتتىم. «ئەگەر ئاپامنىڭ ئۆلۈپ كېتىدىغىنىنى بىلگەن بولسام، ئەگەر ئاپامدىن ئايرىلىپ قالىدىغىنىمنى بىلگەن بولسام…» سوفىيە ئۆزىنى مۇشۇنىڭدەك «ئەگەر»لەرنىڭ تۈرمىسىگە بەنىت قىلىۋالغانىدى، لېكىن ئورنىغا كەلتۈرگىلى بولمايدىغان ئىشلار ئۈستىدىكى بۇنداق خىياللار بىزنى كۈچلەندۈرمەكتە يوق، زېھنىمىزنى خورىتىۋېتىدۇ. _ ناۋادا سىز ئىشلارنىڭ شۇنداق ئاخىرلىشىدىغانلىقىنى بىلگەن بولسام، باشقىچە چارە قوللانغان بولاتتىم، دېسىڭىز، بۇ خىل ئوي سىزنى داۋاملىق گۇناھكارلىق تۇيغۇسىغا باشلايدۇ،_ دېدىم سوفىيەگە،_ چۈنكى سىز گۇناھكارلىق تۇيغۇسى بىلەن ئاپىڭىزغا بولغان قەرزىڭىزنىڭ ئورنىنى تولدۇرماقچى. بۈگۈندىن باشلاپ ئۆزىڭىزگە «ئۇ دېگەن ئىلگىرىكى مەن. ھازىردىن باشلاپ ھېچكىم مەندىن ئېلىپ كېتەلمەيدىغان گۈزەل ئەسلىمىلەرنى قەدىرلەپ ئۆتىمەن» دەڭ. ئاپىڭىز سىز بىلەن 43 يىل بىللە ياشىدى. ئەمدى ئۇنىڭدەك ئانا، پىسخولوگىيە مەسلىھەتچىسى تېپىلمايدۇ، شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئۆتكۈزگەن ئەسلىمىلىرىڭىزنى قەدىرلەڭ، ۋاقتىڭىزنى گۇناھ تۇيغۇسى ئىگەللىۋالمىسۇن. گۇناھ تۇيغۇسى ھېچبىر زامان مۇھەببەتنى ئاپىرىدە قىلغان ئەمەس. گۇناھكارلىق تۇيغۇسى بىزنى ئەسلىمىلەردىن ھوزۇرلانغىلى قويمايدۇ، شۇنداقلا كۈنلىرىمىزنى مەنىلىك ئۆتكۈزۈشىمىزگە توسالغۇ بولىدۇ. _ گۇناھكارلىق تۇيغۇسى سىزنى چىرمىۋالغاندا ھېچ ئىشقا زېھنىڭىزنى ھەقىقىي بېرەلمەيسىز،_ دېدىم سوفىيەگە،_ بۇ تۇيغۇ سىزنى گۈزەل نەرسىلەردىن ھوزۇرلىنىشتىن توسىدۇ. ئاپىڭىز سەكراتتىكى چاغدا، ئۇنىڭ چېچىنى قۇرۇتۇپ قويغىنىڭىز، ئاخىرقى كۈنلەردىمۇ ئۇنىڭ لاتاپىتىنى يوقىتىپ قويماسلىقىغا ياردەم قىلغىنىڭىزدەك ئەسلىمىلەر، ئاپىڭىزنىڭ باشقىلارغا ئېغىرچىلىقىنى سالماي، قىينالمايلا ئالەمدىن ئۆتۈشى قاتارلىق گۈزەل مىنۇتلار ئۆكۈنۈشكە بەنت بولغىنىڭىزدا يادىڭىزغىمۇ كىرىپ چىقمايدۇ. بىز گاھىدا بەك خۇشال ياشاپ كەتسەك، ئۆزىمىزنى ئالەمدىن ئۆتكەن سۆيگەن كىشىلىرىمىزگە يۈز كېلەلمەيدىغاندەك، كۈنلىرىمىزنى مەنىلىك ئۆتكۈزسەك ئۇلارنى تاشلىۋەتكەندەك، ئۇنتۇپ كەتكەندەك ئويلاپ قالىمىز. _ سىز كۈن بويى ئۆيدە يىغلاپ ئولتۇرۇشقا ئەمەس، يولدىشىڭىز بىلەن كۆڭۈل ئېچىشقا، ئۇسسۇل ئويناشقا تامامەن ھەقلىق،_ دېدىم يەنە،_ كاللىڭىزدىكى قاپىقى يامان ئاتا – ئانىنىڭ «سەن ئۇنى قىلىشىڭ كېرەك، بۇنى قىلماسلىقىڭ كېرەك» دېگەن بۇيرۇقلىرىدىن قۇتۇلۇشىڭىز كېرەك. گۇناھ تۇيغۇسى سىزنى ئەركىنلىكتىن مەھرۇم قىلىدۇ. ناۋادا ئاپىڭىز ھايات بولۇپ يېنىڭىزدا بولغان بولسا، ئۇ سىزدىن نېمىلەرنى كۈتكەن بولاتتى؟ _ ئاپام بىزنىڭ خۇشال ھەم مەنىلىك تۇرمۇش كەچۈرۈشىمىزنى ئۈمىد قىلغان بولاتتى،_ دەپ جاۋاب بەردى سوفىيە. _ ئاپىڭىزنىڭ ئۈمىدىنى ئاقلاش قولىڭىزدىن كېلىدۇ. كۈنلىرىڭىزنى مەنىلىك ئۆتكۈزۈڭ، ھەربىر دەقىقىڭىزنى تەبرىكلەڭ. ياخشى كۈنلەر تېخى ئالدىڭىزدا. ئاپىڭىزنىڭ سىزگە كۈلۈپ تۇرۇپ مەدەت بەرگەن ھالىتىنى تەسەۋۋۇر قىلالايمەن. يولدىشىڭىز ۋە ھەدە – سىڭىللىرىڭىزغا كۆڭۈل بۆلۈڭ. بىر – بىرىڭلارنى سۆيۈڭلار. ماڭا ئوخشاش 92 ياشقا كىرگەندە مېنى ئويلاپ قالارسىز بەلكىم. سۆيۈملۈك ئاپىڭىزنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن تۇرمۇشىڭىزنى قايتا قانداق باشلىغانلىقىڭىزنى، بۇ ھالقىلىق پەيىتتە مەنىلىك تۇرمۇش كەچۈرۈشنى تاللىغىنىڭىزنى، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى پسخىكىسىدىن ئازاد بولغىنىڭىزنى ئەسلەپ قالارسىز. ئەمدى ئاپىڭىزغا ئۇنىڭ ۋاپاتىنى قوبۇل قىلىشتەك ھەدىيەنى بېرىدىغان ۋاقتىڭىز كەلدى، ئۆتمۈش بىلەن خوشلىشىڭ. * * * ئازابنىڭ تەمى ھەرخىل بولىدۇ. مەسلەن: قايغۇ – ھەسرەت، قورقۇنچ، يېنىكلەش، قۇتۇلۇپ قالغانلىقتىن گۇناھكار ھېس قىلىش، مەۋجۇتلۇقتا تېڭىرقاش، بىخەتەرلىك تۇيغۇسىنىڭ كەمچىل بولۇشى، ئاجىزلىشىش قاتارلىقلار. قايغۇ – ھەسرەت بىزنىڭ قەلبىمىزگە تاجاۋۇز قىلىپ، دۇنياغا تۇتقان پوزىتسىيەرىمىزنى ئۆزگەرتىۋېتىدۇ. كىشىلەر دائىم: «ۋاقىت ھەممە جاراھەتلەرنى ساقايتىدۇ» دېيىشىدۇ، لېكىن مەن بۇنىڭغا قوشۇلمايمەن. ئەمەلىيەتتە جاراھەتنى ساقايتىدىغىنى ۋاقىت ئەمەس، بىزنىڭ شۇ جەرياندا قىلغان ئىشلىرىمىز، ساقىيىش ئۈچۈن كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقىمىز. بەزىدە كىشىلەر خىزمەت، ئائىلە ۋە كىشىلىك مۇناسىۋەتتىكى ئىشلارنى بىر خىلدا ساقلاشقا ئۇرۇنۇش ئارقىلىق ئۆز قايغۇلىرىنى يېنىكلەتمەكچى بولۇشىدۇ. ئېسىمىزدە بولسۇنكى، يوقىتىشنى باشتىن كەچۈرۈش ئۆزگىرىشتىن دېرەك بېرىدۇ. قايغۇ بىزنىڭ مەقسەت ۋە قارارلىرىمىزنى قايتىدىن قاراپ چىقىشىمىزغا ياخشى پۇرسەت بولالايدۇ. بۇ ئارقىلىق قۇۋانچ ۋە مەنزىللىرىمىزگە قايتىدىن باغلىنىش، ھازىردا ئەڭ ياخشى بولۇش، شۇنداقلا ھاياتىمىزنى يېڭى بىر يۆنىلىشكە ئېلىپ كىرىش قاتارلىقلارغا پۇرسەت تېپىشىمىز مۇمكىن. ق????ايغۇ دانىيالنىڭ ئىشىكىنى چەككەندە ئۇ ئۆز رېتىمىدا قايتىلىنىدىغان تۇرمۇشىنى داۋاملاشتۇرۇشتىن ۋاز كەچكەن بولۇپ، يېڭىچە ياشاشقا تەييارلىنىپ بولغانىدى. خۇددى دانىيال ئېيتقىنىدەك: «شۇنداق ئېغىر ياكى پاجىئەلىك ئىشلار يۈز بېرىشى مۇمكىنكى، ئادەم بۇ چاغدا بۇرۇنقىدەك ياشاشنى ياكى ئۆزگىرىش ئارقىلىق ياخشىلىققا يۈزلىنىشنى تاللىشى كېرەك.» ئۇنىڭ تىراگىدىيەسى مۇھەببەت ھېكايىسى بىلەن باشلانغانىدى. دانىيال بىلەن تىراسىي 18 يېشىدا تونۇشقان بولۇپ، ئىككىلىسى يەرلىك كانادالىقلاردىن ئىدى. ئۇلار ئالىي مەكتەپتە ئوخشاشلا مۇھىت ئىلمى ۋە يەرلىكلەر تەتقىقاتىنى ئاساسلىق كەسىپ قىلىپ ئوقۇيدۇ. شۇ سەۋەبتىن تېزلا ياخشى دوستلاردىن بولۇپ قالىدۇ. ئۇلار كۈندە سائەتلەپ پاراڭلىشاتتى. بىر – بىرىنىڭ ھەمراھلىقىدىن خۇشاللىق ھېس قىلىشاتتى. دانىيال شۇ ۋاقىتلارنى ئەسلەپ: _ ئەسلىدە بىز دېيىشىشكە تېگىشلىك نۇرغۇن ئىشلار توغرىسىدا سۆز ئېچىپ باقمىغان ئىكەنمىز،_ دەيدۇ. دانىيال 25 يېشىدا توي قىلىپ، 30 يېشىدا بىر ئوغۇللۇق بولىدۇ. ئۇلار تىراسىينىڭ يۇرتىغا كۆچۈپ بېرىپ شۇ جايدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، ئىشلار ئۆزگىرىشكە باشلايدۇ. تىراسىي ئۆز كەسپىدە چوڭ ئوتۇقلارنى قازىنىدۇ. ئۇ ماگىستىرلىقنى تاماملاپ، دوكتۇرلۇق ئوقۇشىنى باشلايدۇ، شۇنداقلا ھۆرمەتكە سازاۋەر مۇھىت ئىلمى مۇتەخەسىسى، كىشىلەر ئىزدەپ سوراپ كېلىدىغان مەسلىھەتچىگە ئايلىنىدۇ، لېكىن تىراسىينىڭ يۇرتىغا قايتىش بىلەن ئۇنىڭ ئەينى چاغدا بۇ يەردىن باش ئېلىپ چىقىپ كېتىش سەۋەبى ئاشكارىلىنىشقا باشلايدۇ. ئۇ ئەينى چاغدا ھاراق ۋە زەھەرلىك چېكىملىككە خۇمار بولۇش، زوراۋانلىق قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلى يۇرتىدىن ئايرىلغانىدى. دانىيال بۇلاردىن خەۋەرسىز يۈرگەن شۇ كۈنلەردە، تىراسىي يەنە بىر قېتىم ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ زوراۋانلىقىغا ئۇچراشقا قىل قالىدۇ. شۇ ۋەجىدىن تىراسىي يەنە ھاراققا خۇمار بولۇپ، دانىيال ئىككىسىنىڭ تۇرمۇشىنى ئاستىن – ئۈستىن قىلىۋېتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن دانىيال ئىككىسى ئايرىلىپ ياشاشنى قارار قىلىدۇ، بۇ چاغدا ئۇلارنىڭ ئوغلى يۈسۈپ ئەمدىلا 2 ياشقا كىرگەنىدى. ئۇلار ئايرىلىپ تۇرۇۋاتقان مەزگىلدە، ئوغلىنى ھەمكارلىشىپ ياخشى بېقىشقا، مەسئۇلىيەتنى تەڭ ئادا قىلىشقا، ئوغلىنىڭ ئالدىدا سوقۇشماسلىققا تىرىشىدۇ، ئەمما تىراسىينىڭ تۇرمۇشى ئاللىبۇرۇن نورمال ئىزىدىن چىقىپ كەتكەچكە، بۇ ئىشلار ھېچ ئاسانغا توختىمايدۇ. ئۇ مەست ماشىنا ھەيدەپ شوپۇرلۇق كىنىشكىسدىن ئايرىلىپ قالىدۇ. دانىيال يۈسۈپنى ئۇنىڭ يېنىغا ئاپىرىپ قويۇش جەريانىدا، بىر نەچچە قېتىم تىراسىينىڭ زەھەرلىك چېكىملىك چەككەنلىكىنى بىلىپ قالىدۇ. دانىيال ئەندىشىلىرىنى تىراسىيغا ئېيتقىنىدا، ئۇ ئۆزىنىڭ شەخسىي ئىشلار تۈپەيلى چۈشكۈنلىشىپ قالغىنىنى، لېكىن بۇ ئىشلارنى ھەل قىلىپ كېتەلەيدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. بىر قېتىم دانىيال تىراسيدىن ئەنسىرەپ ئۇنى ئىزدەپ بارىدۇ. ئۇ تىراسينى بىر تۇغقىنىنىڭ ئۆيىدە مەست، ئۇخلاۋاتقان ھالەتتە تاپىدۇ. تىراسىي ئويغىنىپ كۆڭلى بۇزۇلىدۇ، كارىۋىتى يېنىدا ئولتۇرغان دانىيالنى كۆرۈپ يىغىسىنى توختىتالماي قالىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ 12 ياش ۋاقتىدا ئائىلىسىدىكى بىرى تەرىپىدىن جىنسىي زوراۋانلىققا ئۇچرىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. تىراسىي 18 ياشقا كىرگەن يىلى بۇ ئىشنى ئاتا – ئانىسىغا ئاشكارىلىغان بولسىمۇ، دادىسى بۇ پاجىئەنى تىراسىينىڭ خاتالىقى، دەپ ئۇنى قاتتىق تىللايدۇ، ئاپىسى بولسا سۈكۈت قىلىشنى تاللايدۇ. دانىيال بۇ گەپلەرنى ئاڭلاپ چۆچۈپ كېتىدۇ. ئۇ تىراسىينىڭ كۆڭۈلسىز بالىلىق دەۋرىدىن بۇرۇنلا خەۋەردار بولغان بولسىمۇ، لېكىن تىراسىينىڭ جىنسىي زوراۋانلىققا ئۇچرىغىنىدىن خەۋەرسىز ئىدى. دانىيال ئەمدى نېمىنىڭ تىراسىينى ئازابلاۋاتقانلىقىنى چۈشەنگەندەك بولىدۇ ۋە ئۇنىڭدىن تېخىمۇ ئەنسىرەشكە باشلايدۇ. دانىيال تىراسىيغا: «بۇنىڭدىن كېيىن يۈسۈپنىڭ سزگە ياخشى مۇئامىلە قىلمىغان شۇ كىشىلەر بىلەن بىللە تۇرۇشنى خالىمايمەن. ئاتا – ئانىڭىز بۇ ئىشنى ھەل قىلمىغۇچە ئۇلار بىلەن قايتا ئالاقىلەشمەڭ» دەيدۇ، تىراسىيمۇ ئۇنىڭ سۆزلىرىگە قوشۇلىدۇ، ئەمما بىر ئاي ئۆتۈپ تىراسىي تۇيۇقسىز ئاجرىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ. بىر يىلدىن كېيىن تىراسىي ئوغلىنى دادىسىنىڭ ھامىيلىقىغا تاپشۇرۇپ قويىدۇ، بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان دانىيال تىراسىينى ئەرز قىلىپ، ئوغلىنىڭ بېقىش ۋە ھامىيلىق ھوقوقىنى تارتىۋالىدۇ. بۇ ئىشلاردىن كېيىن دانىيال ئۆزىنىڭ ئائىلىسىگە يېقىن بىر جايغا كۆچۈپ كېلىدۇ. ئۇ تىراسىيغا يۈسۈپنىڭ يېنىغىراق، ئۆيدىكىلىرىنىڭ پاراكەندىچىلىكىدىن يىراقراق يەرگە كۆچۈپ كېلىش تەكلىپىنى بېرىدۇ. خېلى ئۇزۇنغىچە دانىيال يەنە يۈسۈپنى ئېلىپ تىراسىينى يوقلاپ تۇرىدۇ، تىراسىيمۇ ئارىلاپ ئۇلارنى كۆرگىلى كېلىدۇ. شۇ كۈنلەردە تىراسىينىڭ كۆز جىيەكلىرى قارىداپ خۇددى ئەرۋاھلاردەكلا بولۇپ قالىدۇ. ئۇ ھارغىن ئەمما كەيىپلا يۈرىدۇ. دانىيال ئۇنىڭدىن ئەنسىرىگەنلىكىنى ئېيتقاندا، تىراسىي ھېچنىمىنى ئېتىراپ قىلماي تۇرىۋالىدۇ. كېيىن تىراسىي ئىز – دېرەكسىز يوقاپ كېتىدۇ. ھېچكىم ئۇنىڭ قايسى كۈندىن باشلاپ يوقاپ كەتكەنلىكىنى ئېيتىپ بېرەلمەيتتى. بەزىلەر ئۇنىڭ زەھەر ساتقۇچىلار بىلەن بىرگە يۈرگەنلىكىنى كۆرگەن. يۈسۈپ ئاپىسىدىن ئايرىلغاندا تېخى 5 ياشتا ئىدى. _ بۇ ئىش ھەممىمىزنى چۆچۈتتى،_ دەيدۇ دانىيال،_ ھېچ ئىشەنگۈم كەلمەيدۇ. ئۇ كەسىپتە مۇۋەپپەقىيەت قازانغان ئايال ئىدى. يۇرتىدىكى كىشىلەر ئۇنىڭ مۇھىت ئىلمى توغرىسىدىكى ئاكادېمىك بىلىمىگە، كەسپىي مەسلىھەتلىرىگە موھتاج ئىدى. مەن ئەزەلدىن ئۇنى ناھايىتى قالتىس ئايال، دەپ قارايتتىم، لېكىن ئىشلارنىڭ بۇنداق بولۇپ كېتىشىنى قەتئىي ئويلىمىغان ئىكەنمەن. دانىيال يېقىن دوستىنىڭ، ئايالىنىڭ ئۆز تۇرمۇشىدىن مانا مۇشۇنداقلا چىقىپ كەتكەنلىكىگە، ئۇنىڭدىن ئايرىلىپ قالغانلىقىغا ئازابلىنىۋاتاتتى. ئىشلار مۇقەررەرلىشىپ بولغانىدى. تىراسىي تۇيۇقسىز غايىپ بولغان بولۇپ، ھېچكىم بۇ ئىشنىڭ سەۋەبىنى ئېيتىپ بېرەلمەيتتى. تىراسىي ئامېرىكا ۋە كانادادا يۈتۈپ كەتكەن ۋە ئۆلتۈرۈلگەن نۇرغۇن يەرلىك ئاياللارغا ئوخشاش ئىز – دېرەكسىز غايىپ بولۇپ كېتىدۇ. دانىيال تىراسىينى ئۈمىدسزلەندۈرگەن بارلىق ئىشلارنى قايتا – قايتا ئەسلەيدۇ، تىراسىيغا ئازار بەرگەن گەپ – سۆزلىرى، ئىش – ھەرىكەتلىرى ۋە تىراسىينىڭ ئازابلىرىنى چۈشەنمەي ئۇنىڭ يالغۇزسىرىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن بولغان بارلىق ئامىللارنى ئويلاپ ئۆزىنى ئەيىپلەيدۇ. تىراسىينىڭ غايىب بولۇشى دانىيالنىڭ كونا يارىلىرىنى يەنى ئۇ ئۆزىمۇ بايقىمىغان، ساقايمىغان يارىلىرىنى ئېچىشقا باشلايدۇ. دانىيالنىڭ يەرلىك بولغانلىقى تۈپەيلى باشقا بالىلارنىڭ چەتكە قېقىشىغا ئۇچرىشى، مەكتەپتىكى ئېرقىي كەمسىتىش، شۇ ۋەجىدىن ئۆزىدىن نەپرەتلىنىشى ۋە ھەتتا ئۆلۈۋالماقچى بولغانلىقى، ئۆز ئېھتىياجى ۋە چېگراسىنى ئىپادىلەشتە قىينىلىشى قاتارلىق قاباھەتلىك ئۆتمۈشلەر دانىيالنىڭ كۆز ئالدىدىن قايتىدىن بىر – بىرلەپ ئۆتۈشكە باشلايدۇ. دانىيال كىچىكىدىنلا قەيسەر، باتۇر بولۇشقا، ھېس – تۇيغۇلىرىغا ئېتىبار بەرمەي ئالدىغا قاراپ مېڭىشقا كۆندۈرۈلگەنىدى. ھازىرقى شارائىتمۇ ئۇنىڭدىن ئوخشاش نەرسىنى تەلەپ قىلاتتى. ياخشى نىيەتلىك كىشىلەر ئۇنىڭغا قەيسەر بولۇشى لازىملىقىنى، ئەر كىشىدەك بولۇش كېرەكلىكىنى، تىراسىينىڭ تېخىمۇ ياخشى بىر جايغا كەتكەنلىكىنى، پىشانىسىگە يېزىلغاننى كۆرگەنلىكىدەك ھەقىقەتنى ئېتىراپ قىلىشى كېرەكلىكىنى ئەسكەرتىپ تۇرىدۇ. _ بۇ سۆزلەر راست بولۇشى مۇمكىن، لېكىن ئۇ ئازابلىرىڭىزنى يېنىكلىتەلمەيدۇ،_ دەيدۇ دانىيال. ئۈچ يىلغا سوزۇلغان قايغۇلۇق ھايات دانىيالنى تولىمۇ چۈشكۈنلەشتۈرىۋەتكەنىدى. _ مەن نورمال خىزمەت قىلىپ، كۈلۈپ يۈرەلەيمەن، لېكىن بۇ مەندىن ئۆزۈمنى قاتتىق كونتىرول قىلىپ تۇرۇشۇمنى تەلەپ قىلىدۇ،_ دەيدۇ دانىيال. ئەگەر ئۇنىڭغا بىرەر ئىش تەسىر قىلىپ قالسا، بىر قانچە كۈنگىچە ھەتتا ھەپتىلەرچە روھسىز يۈرەتتى. دانىيالنى ئەڭ بىئارام قىلىدىغىنى ئوغلىغا ھېس – تۇيغۇلىرىغا قانداق يۈزلىنىشنى ئۆگىتىشنى بىلمەيۋاتقانلىقى ئىدى. ئەمدى ئۇ ئۆزىگە باشقا چىقىش يولى يوقتەك ھېس قىلاتتى، ئاخىرقى ئۆمرىنى چۈشكۈنلۈك ۋە ئازاب ئىچىدە ئۆتكۈزۈشكە تەسلىم بولغاندەك كۆرۈنەتتى. گەرچە دانىيال بۇ تەقدىرىنى قوبۇل قىلىپ بولغان بولسىمۇ، ئوغلىنىڭ ئوخشاش قىسمەتنىڭ قۇلى بولۇپ قېلىشىنى خالىمايتتى. ئۇنىڭ يۈسۈپكە بولغان مۇھەببىتى بۇ قاباھەتلەر بىلەن كۈرەش قىلىشقا، تۇرمۇشىنى ئۆزگەرتىشكە تۈرتكەن بولغانىدى. ئوغلىنى تېخىمۇ ياخشى يېتەكلەش ئۈچۈن دانىيال قايغۇ – ھەسرەت توغرىسىدا ئىزدىنىشكە باشلىدى. ئوقۇغانلىرى كۆپەيگەنسېرى ئېغىز ئېچىپ ئويلىغانلىرىنى ئىپادىلىدى. ئۇ پىسخىكىلىق داۋالاشنى قوبۇل قىلىپ، قايغۇسىغا يۈزلىنىش جەريانىدا كەسپىي قىزىقىشىنى بايقىدى. دانىيال قايغۇنى داۋالاش گۇۋاھنامىسى ئېلىپ، ئۆزى ئارزۇ قىلغان تۇرمۇشنى خىيال قىلدى. گەرچە ئارزۇسىنى قانداق ئەمەلگە ئاشۇرۇش توغرىسىدا كۆپ بىلمىسىمۇ، تىرىشىپ ئۇنى رېئاللىققا ئايلاندۇرالايدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى. ھازىر دانىيال پەرزەنت ۋە ئائىلە ھەققىدە مەسلىھەت بېرىش گۇرۇپپىسىدا ئىشلەش بىلەن بىرگە مەكتەپلەردە ئوغۇللارنىڭ قايغۇغا يۈزلىنىشىگە ياردەم قىلىش گۇرۇپپىسىدا قىينچىلىققا ئۇچرىغان ياش – ئۆسمۈرلەرگە قوشۇمچە ياردەم بېرىدۇ. بۇ بالىلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىككى، ئۈچ ياشتىن باشلاپلا ياردەمگە ئېھتىياجلىق بولۇۋاتقان بالىلار ئىدى. دانىيالنىڭ ئېيتىشىچە، قايغۇغا يۈزلىنىش خىزمىتىنىڭ ماھىيىتى سۈكۈت ۋە ئارىلىق ساقلاشنى ھەل قىلىش ئىكەن. ئۇ بەزىدە ياردەمگە ئېھتىياجلىق بالىلار بىلەن بىللە پىيادە ماڭىدۇ، گۈلخان ياقىدۇ، تاماقخانىدا جىمجىتقىنە بىللە ئولتۇرۇشۇپ بېرىدۇ. _ خىزمىتىم ئۆزۈمنىڭ قايغۇسىغىمۇ توغرا يۈزلىنىشنى مەشىق قىلىدىغان ياخشى پۇرسەت بولدى. باشقىلارنى ئازابلاردىن يېتەكلەپ ئېلىپ چىقىش جەريانىدا، ئۆزۈم ئۈستىدىمۇ كۆپ ئويلىنىمەن. تىراسىينى قەلبىمدە ئەسلىگەچ، زېھنىمنى ھازىر قىلىۋاتقان ئىشلىرىمغا مەركەزلەشتۈرىمەن،_ دەيدۇ دانىيال. تەجرىبىلىرىمگە ئاساسلانغاندا، قايغۇ بىر بولسا بىزنى يېقىن كىشىلىرىمىزدىن ئايرىۋېتىدۇ، يەنە بىر بولسا ئارىلىقىمىزنى تېخىمۇ يېقىنلاشتۇرۋېتىدۇ. مەيلى قايسىلا ئەھۋالدا بولسۇن، ئىشلار ئەسلى ھالىتىنى يوقاتقان بولىدۇ. دانىيالنىڭ سەرگۈزەشتىسى قايغۇ – ھەسرەتلەرنىڭمۇ بىزنى گۈزەل بىر يولغا باشلىيالايدىغانلىقىنىڭ ياخشى مىسالى بولالايدۇ. دانىيالنىڭ ھېكايسى يەنە قايغۇ – ھەسرەتنىڭ بىزگە دائىم ھەمراھلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. قايغۇ ئۇلارنىڭ تۇرمۇشى ۋە مۇناسىۋىتىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغانىدى. يۈسۈپ قۇرامىغا يەتكەندە، ئۇ ئوغلىغا ئاپىسىنىڭ ئىشلىرىنى قانداق چۈشەندۈرۈشنى ئوبدان ئويلانمىسا بولمايتتى. جاۋابى يوق سوئاللار ھەمىشە بىزنى كۈتۈپ تۇرماقتا. * * * تۇرمۇشتا نۇرغۇن ئىشلارنىڭ تېگىگە يەتكىلى بولمايدۇ. ئۇلارنى چۈشىنىمەن، دەپ ئاۋارە بولۇش ئارتۇقچە بىر ئىش. ئىشلارنىڭ يۈز بېرىش – بەرمەسلىكىنىڭ نۇرغۇن سەۋەبلىرى بولىدۇ. قايغۇ – ھەسرەت بىزنى ئۆزىمىزنىڭ ۋە باشقىلارنىڭ مەسئۇلىيىتىنى ئايدىڭلاشتۇرۇشقا مەجبۇرلايدۇ. ئاۋسىۋېتىستىكى چېغىمدا، قاراۋۇل تۇرخۇندىن چىقىۋاتقان ئىسنى كۆرسىتىپ تۇرۇپ: «ئەمدى ئاپاڭ ھەققىدە ئۆتكەن زاماندا سۆزلەيدىغان بولدۇڭ، ئۇ ھازىر ئۆلۈپ بولدى» دېگەندە، ھەدەم ماگدا ماڭا: «روھ مەڭگۈ ئۆلمەيدۇ» دېگەنىدى. ئۇنىڭ دېگىنى توغرا ئىدى. مەن مەكتەپلەرگە لېكسىيە سۆزلىگىلى بارغاندا ئاتا – ئانامغا بولغان مۇھەببىتىمنى ئۆزۈمگە ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ قىلىمەن، چۈنكى شۇنداق قىلغاندىلا ئاندىن ئۇلارغا تەۋە ئەسلىمىلەرنىڭ قەلبىمدە داۋاملىشىشىغا ياردەم قىلالايمەن، ئۆتمۈشتىن ساۋاق ئېلىپ، خاتالىقنى قايتىلىماسلىقنى كىشىلەرنىڭ سەمىگە سالالايمەن. مەن يەنە داۋاملىق ئاتا – ئانام بىلەن غايىۋى پاراڭلىشىپ تۇرىمەن. ئەلۋەتتە، مەن ئاپامغا ئوخشاش مومامنىڭ ئىسمنى تىلغا ئېلىپ ياردەم سوراش ئۇسۇلىنى قوللانمايمەن. مەن قەلبىمدە ئۇلارنىڭ روھى ياشىيالايدىغان بىر جاي راسلىدىم. بۇ جايدا ئۇلارنى رەڭگارەڭ ھەم مەنىلىك تۇرمۇشۇمغا، ئۇلارنىڭ دۇنيادا قىلغۇسى بار ئىشلارنى رېئاللىققا ئايلاندۇرىۋاتقانلىقىمغا شاھىد قىلىمەن. مەن تىككۈچى دادامنىڭ مودىغا بولغان قىزىقىشىغا ۋارىسلىق قىلدىم. ھەر قېتىم ياسانغىنىمدا ئۇنىڭغا: «دادا، ماڭا قاراڭ! سىز دائىم مېنى مەھەللىمىزدىكى ئەڭ مودا قىز بولالايسىز دەيتتىڭىز» دەيمەن. چىرايلىق كىيىنىپ ياسانغىنىمدا، قەلبىمدىكى خوشاللىق ۋە قانائەتنى دادامغا بولغان غايىۋى تەبرىكلەش مۇراسىمى دەپ بىلىمەن. مەن دائىم ئاپامغا غايىۋى مىننەتدارلىقىمنى بىلدۈرىمەن. ئۇنىڭ پاراسەت بىلەن ئۆزۈمدىكى قابىلىيەتنى تېپىشنى ئۆگەتكىنىگە رەھمەت ئېيتىمەن. مەن يەنە ئۇنىڭ ماڭا: «ھېلىمۇ كاللاڭ ئىشلەيدۇ، بولمىسا بۇ چىرايىڭ بىلەن قانداق قىلار بولغىيتتۇق؟» دېگەنلىرىگىمۇ رەھمەت ئېيتىمەن. « ئاپا، سىزگە رەھمەت! قولىڭىزدىن كېلىشىچە مەن ئۈچۈن قىلغان تىرىشچانلىقىڭىزغا، پىداكارلىقىڭىزغا رەھمەت! قەيسەرلىك بىلەن ھاراقكەش دادىڭىزنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئالغانلىقىڭىزغا، ئائىلىڭىزدىكىلەر ۋە بىزنىڭ ھالىمىزدىن خەۋەر ئالغىنىڭىزغا رەھمەت! قابىلىيىتىمنى بايقىشىمغا تۈرتكە بولغانلىقىڭىز، ئىلھاملاندۇرغانلىقىڭىز ئۈچۈن سىزدىن مىننەتدارمەن. سىزنى سۆيىمەن، سىزنى مەڭگۈ ئۇنتۇپ قالمايمەن.» قايغۇ ئازابلىق بولسىمۇ، ئۇ بەزىدە كۆڭلىڭىزنى خوش قىلىپمۇ قويىدۇ، چۈنكى سىز ئۇنىڭ بىلەن تەڭ ئۆتمۈشكە قايتالايسىز. ئۇنى قوبۇل قىلالايسىز. سىز ئۆتمۈشتە قاپسىلىپ قالغىنڭىز يوق، ھازىردا ياشاۋاتىسىز. سىز نېمىدېگەن قەيسەر! ئۆتمۈشنى ئېتىراپ قىلىش سىزگە تەس كېلىشى مۇمكىن. دىققىتىڭىزنى يوقاتقانلىرىڭىزغا ئەمەس، قېلىپ قالغان نەرسىلەرگە بېرەلەيسىز. ھاياتلىقتىكى ھەر بىر دەقىقىنى ھەدىيە بىلىپ، رېئاللىقنى قوبۇل قىلىپ ياشاش ئەركىنلىكى ئۆز قولىڭىزدا، ئۆز ئىلكىڭىزدە! سىزنى ھەل بولمىغان قايغۇدىن ئازاد قىلىدىغان ئاچقۇچلار :
|
Chapter 6 WHAT DIDN’T HAPPENThe Prison of Unresolved GriefOne day two women came to see me back-to-back. The first had a daughter who was a hemophiliac. She’d just come from the hospital, and she wept the whole hour, feeling the intense pain of watching her child suffer. My next patient had come from the country club. She also spent the hour weeping. She was upset because her new Cadillac had been delivered, and it had come in the wrong shade of yellow. On the surface, her reaction seemed out of proportion, her tears unearned. But often a minor disappointment represents a larger grief. Her sense of loss wasn’t about the Cadillac—it was about her relationships with her husband and son, the sorrow and resentment she felt that her desires for her family went unmet. These two beautiful women reminded me of one of the most fundamental principles of my work: how it is a universal experience for life not to turn out as we want or expect. Most of us suffer because we have something we don’t want, or we want something we don’t have. All therapy is grief work. A process of confronting a life where you expect one thing and get another, a life that brings you the unexpected and unanticipated. This is the epitome of what most soldiers face in combat. I’ve worked with many combat veterans throughout my career, and they often tell me the same thing: that they were sent to a place they were unprepared for, and that they were told one thing and found another. Grief is often not about what happened. It’s about what didn’t happen. When Marianne went to her first high school prom in a gorgeous orange silk dress, Béla told her, “Have fun, honey. When your mother was your age she was in Auschwitz and her parents were dead.” I was speechless with fury. My children knew by then that I was a survivor, but how dare he burden our precious daughter with my past? How dare he ruin her night with something that had nothing to do with her? It was completely unfair. Totally inappropriate. But I was also so upset because he was right. I never got to put on an orange silk dress and go to a dance. Hitler interrupted my life, and the lives of millions of others. I’m a prisoner and a victim when I minimize or deny my pain—and I’m a prisoner and a victim when I hold on to regret. Regret is the wish to change the past. It’s what we experience when we can’t acknowledge that we’re powerless, that something already happened, that we can’t change a single thing. * * * I wish my mother had had a better guide through a sudden loss when she was nine. She woke up to find that her mother, who slept beside her, had stopped breathing, her body gone cold in the night. They buried her that day. There was no time to mourn, and all the years I knew her, my mother struggled with unresolved grief. She immediately took on the responsibility of caring for her younger siblings and cooking for the family, watching her father turn to alcohol to dull his pain and loneliness. By the time she married and became a mother herself, her grief had calcified, the shock and sorrow of her early loss tight around her like a cage. She hung a portrait of her mother on the wall above the piano and talked to it as she went about her chores. In the soundtrack of my childhood, my sister Klara practices violin, and my mother begs her dead mother for help and strength. Her grief seemed like a fourth child, in need of constant tending. It’s good to feel all the aspects of grief—sadness, anger, powerlessness. But my mother got stuck there. When we have unresolved grief, we often live with overwhelming rage. Lorna had a brother who drank a lot. One night he went for a walk and was hit by a car and died. A year later, she is struggling to accept that he’s gone. “I told him and told him not to drink!” she says. “Why didn’t he listen? He was supposed to help me take care of our mother. How could he be so selfish?” She can’t change that he was addicted to alcohol, that he kept right on drinking despite his family’s best efforts to intervene, that he was inebriated when he died. She can’t change a thing—and it’s hard to accept our powerlessness. When my grandchildren were young, a schoolmate was riding his bike one afternoon when he cut in front of traffic and died. Marianne was asked to talk to his classmates, to help them process all the complex feelings that come with loss—the way it forces us into a reckoning with our own mortality, with the fragility of life. She came prepared to address their sadness and fear. But the students’ overwhelming response to the tragedy wasn’t sorrow. It was guilt. “I could have been nicer to him,” they said. “He could have been at my house instead of riding his bike alone, but I never wanted to invite him over.” The students enumerated all the ways they might have prevented the boy’s death. By holding themselves responsible, they were seeking control. But as long as they continued to blame themselves, they’d be avoiding their grief. We don’t have control, but we wish we did. Resolving grief means both to release ourselves from responsibility for all the things that weren’t up to us, and to come to terms with the choices we’ve made that can’t be undone. Marianne helped the children name all the decisions that weren’t in their control: the boy’s choice to ride his bike that day, the route he took, what he was or wasn’t paying attention to when he rode off the curb into the street, what the driver of the car was or wasn’t paying attention to as she moved into the intersection. And she helped them face their remorse for choices they had made: the sleepovers and birthday parties they hadn’t invited the boy, the teasing remarks, the times they’d laughed or stayed silent when he was the butt of a prank. This is the work we get to do in the present: to grieve what happened or didn’t happen, to own up to what we did or didn’t do, and to choose our response now. Being more attuned to how their behavior might hurt or marginalize others wasn’t going to bring their classmate back. But they could embrace the opportunity to become more aware—to act with greater kindness and compassion. It’s so hard to be where we are, in the present. To accept what was and is, and move on. For twenty years, my patient Sue has come to see me every year around the anniversary of her son’s death. When he was twenty-five, he shot himself with the gun she kept in her bedside table. He’s been dead now almost as long as he was alive, and she’s still healing, still trapped sometimes in the unrelenting eddy of guilt. Why did I own a gun? Why didn’t I secure it properly? Why did I allow him to find it? Why was I so unaware of his depression and troubles? She can’t seem to forgive herself. Of course, she wishes he hadn’t died. She longs to erase all the factors, large and small, that may have contributed to his death. But her son didn’t end his life because she owned a gun. He didn’t kill himself because of anything she did or didn’t do. But as long as she stays in guilt, she doesn’t have to acknowledge that he died. As long as she can blame herself, she doesn’t have to accept what he chose to do. If he could see her suffering now, he would probably say, “Mom, I was going to kill myself anyway. I didn’t want you to die with me.” It’s good to keep crying for those we’ve lost, to keep feeling the ache, to let ourselves be in the sorrow and accept that it’s not ever going to go away. I was invited to speak at a support group for grieving parents where they shared memories and pictures, cried together, showed up for each other. It was beautiful to witness this connected and supportive way of living grief. I also noticed some ways I could guide them toward greater freedom within their grief. For example, they began the meeting by going around in a circle and introducing themselves and the child who had died. “I lost my daughter to suicide,” one said; another, “I lost my son when he was two.” Each person used the verb “lost” in describing his or her grief. “But life is not about lost and found,” I told them. It’s about celebrating that the spirits of our loved ones came to us—sometimes for a few short days, sometimes for many decades—and it’s about letting go. About acknowledging the sorrow and joy that coexist in this moment, and embracing all of it. Parents often say, “I’d die for my child.” I heard a few of the parents in the grief group express the wish to trade places with their deceased children—to die so their children could live. After the war, I felt the same way. I would have gladly died to bring my parents and grandparents back. But now I know that instead of dying for my dead, I can live for them. And live for my children and grandchildren and great-grandchildren—for all my loved ones who are still here. If we can’t move on from our guilt and make peace with our grief, it’s damaging to our loved ones, and not a compliment to those who’ve died. We have to let the dead be dead, to stop yanking them up again and again, to let them go and to live our own best lives so they can rest in peace. * * * Sofia is at a critical place in her grief. Her mother was a dynamic teacher and celebrated psychologist who finished her master’s degree at age fifty (like me!) and became certified in Viktor Frankl’s logotherapy (like me!)—a theory and method of guiding patients to discover meaning in their lives and experience. She was still working at age seventy, and had just published her first book, when she started having back pain. She was an exceptionally healthy woman—Sofia can’t remember her ever having so much as a cold—but suddenly she was refusing food, avoiding family events and social functions because her back hurt so intensely. She saw a specialist who found nothing wrong. She went from specialist to specialist, trying to discover the root of the pain, and finally a gastroenterologist performed the tests that revealed her diagnosis: stage-four pancreatic cancer. She died a month later. For a year, Sofia was in constant mourning, crying all the time. The passage of time has dulled her intense shock and sadness, and the pain is less raw and consuming— but she’s in a precarious place, a crossroads where she can choose to heal or stay stuck. To heal doesn’t mean to get over it, but it does mean that we are able to be wounded and whole, to find happiness and fulfillment in our lives despite our loss. “She died so suddenly,” Sofia told me. “There was no time to prepare, and I have so many regrets.” “Do you have guilt? Do you think there’s something you could have done that you didn’t do?” “Yes,” she said. “My mom was so strong, I never thought she was dying. I scolded her for not eating. I was trying to help her, but if I’d known they were her last days, I would have reacted differently.” She was imprisoned by two words: what if. What if I’d known she was dying? What if I’d known I was about to lose her? But what-ifs don’t empower us. They deplete us. I told Sofia, “Today you can say, ‘If I knew then what I know now, I would have done things differently.’ And that’s the end of the guilt. Because you owe it to your mom to turn that guilt around. Just say, ‘That used to be me. Now I will begin to cherish the memories that no one can take away.’ You had her for thirty-four wonderful years. There will never be another mom like that. There will never be another therapist like that. So cherish the person she was and the time you had, and don’t waste another moment on guilt, because guilt does not produce love. Ever.” Guilt stops us from enjoying our memories. And it prevents us from living fully now. “When you’re guilty, you’re not available to be playful, to have intimacy,” I told Sofia. “And you’re tarnishing the beautiful things. The memory of blow-drying your mom’s hair in the hospital, helping her feel elegant and pretty as she wished to be in her final days. The gift that she went quickly, without suffering for years and years, unable to control her faculties.” Sometimes we may feel that we’re cheating on the dead if we laugh too much, that we’re abandoning them if we have too much fun, forgetting them if we’re happy. “But you belong dancing with your husband,” I said, “not sitting at home crying for your mom. So get rid of that punitive parent voice in you—the should’ve, could’ve, why didn’t I. You’re not free when you’re guilty. If your mom were sitting with you now, what would she tell you she wishes for you?” “For my sisters and me to be happy. For us to live a full life.” “And you can give her that gift. Have a full life. Celebrate. Your whole life is ahead of you now. I see her winking at you, encouraging you. So show up for your sisters and your husband. Love each other. And when you’re ninety-two you can think of me, and how your life began when your precious mother died and you made the decision to have a full life, and not be a victim of any circumstance. It’s your job now to give her a gift: let go. Let go.” * * * Grief has so many layers and flavors: sorrow, fear, relief, survivor’s guilt, existential questioning, diminished safety, fragility. Our whole sense of the world is interrupted and rearranged. The adage says, “Time heals all wounds.” But I disagree. Time doesn’t heal. It’s what you do with the time. Sometimes people compensate for the upheaval of grief by trying to keep everything the same—jobs, routines, and relationships remain static. But when you’ve had a big loss, nothing is the same anymore. Grief can be an invitation to revisit our priorities and decide again—to reconnect to our joy and purpose, recommit to being the best we can be right now, to embrace that life is pointing us in a new direction. When grief came knocking—which it does, to you, to me, to everyone—Daniel wasn’t content to live automatically, doing the same thing over and over. He was ready to switch gears and take back his power. As he put it, “Something so hard or tragic can happen that a person has to make a choice to continue being the same way, or make a change for the better.” His story of loss began as a love story. He met Tracy when he was eighteen years old. Both indigenous Canadians, they were studying the same subjects— environmental science and indigenous studies—at university. Right away they became good conversationalists and good friends, talking for hours at a stretch, relaxed and happy in each other’s company. But now Daniel reflects, “There was a lot we didn’t talk about that we probably should have.” Daniel was twenty-five when they married, thirty when their son, Joseph, was born. They moved across the country to Tracy’s home province. That’s when things began to sour. She was thriving academically and professionally—she finished her master’s degree and started working on her doctorate, and was a respected environmental expert and sought-after consultant. But being back at home underscored all the reasons she’d left in the first place: rampant alcoholism and drug addiction in the community, as well as violence and deaths. And, though Daniel didn’t know it yet, she was again in proximity to tragic abuse that had occurred within her own family. She fell into a tailspin, often drinking and raging, and she and Daniel separated. Joseph was just two. They did their best to coparent in a respectful way, sharing custody fifty-fifty, managing not to fight around their son. But Tracy’s life was growing more tumultuous. Her driver’s license was suspended, he presumes for drunk driving, and on several occasions when Daniel dropped Joseph off, he felt uneasy, a fleeting sense that she might be high. He confronted her about his concerns, and she said she was dealing with difficult personal issues, but had it under control. Once, concerned for her welfare, Daniel left Joseph at home with a babysitter and went looking for her. He found her at a relative’s house, sleeping off a hangover. When she woke up, she seemed distraught. He sat on the bed with her. Sobbing, she revealed that when she was twelve she’d been sexually abused by members of her own family. At age eighteen, she’d confronted her parents, and her mother sat tightlipped and rigidly silent while her father threw it back in her face, blaming her for what had happened. Daniel was shocked. He knew she’d had it rough as a kid, that she and her siblings had been beaten. But he’d had no idea about the sexual abuse. It helped him understand how much she was hurting—and it ignited a new set of concerns. He told her, “From now on I can’t have Joseph around anyone who does that to a child. So that’s the new rule. No contact with your parents until this is brought out and talked about.” She agreed. But a month later she filed for divorce. And a year later she gave their son to her father to watch. When Daniel found out, he took her to court and earned full custody. With Tracy’s blessing, Daniel moved to be closer to his family. They planned for Tracy to move, too, to be near Joseph and far away from the chaos of abuse and addiction at home. In the meantime, Daniel regularly drove Joseph to visit her, and she sometimes traveled to see them. She seemed a ghost of herself—deep shadows under her eyes, her body somehow lethargic yet agitated. But when Daniel expressed concern, she was dismissive, face taut and eyes vacant. And then she went missing. No one knows the exact day she disappeared. Some say she had been in the company of a drug dealer. Joseph was five the last time he saw his mother. “It was shocking,” Daniel told me. “Mind-boggling. She was an accomplished woman. Her community looked to her for help in the environmental field. I’d always known her to be a great person. When I look back at it now, I guess all those things were lying buried, never dealt with, catching up.” He’d been grieving already—for the loss of his best friend as a life partner, the loss of their marriage, the loss of his coparent. But now the grief was absolute—and ominous. Tracy was gone all of a sudden, and forever. No one would likely ever know why. She’d become one of countless missing and murdered indigenous women in the United States and Canada, where indigenous women face murder rates as much as ten times the national average. Daniel felt like he was spinning through a revolving door, recounting all the ways he’d failed her—every hurtful thing he’d ever said or done or been a part of, all the ways he’d missed understanding just how alone and out of place she must have felt in the world. He was surprised to find that her disappearance stirred up his own older grief, things he didn’t realize were still festering inside, unhealed—the ways he hadn’t known or accepted himself as a child, the onslaught of racism he’d experienced in school, the years he’d spent hating himself and contemplating suicide, the trouble he’d always had communicating his desires and boundaries. He’d been taught to be tough, to carry on, isolate, shut down his feelings, all in the guise of moving forward and onward. It was the same now. Well-intentioned people told him to toughen up and be a man, that she was in a better place now, that God had a plan. These things may be true. “But they don’t help you get the pain and turmoil out of your body,” he said. For three years, grief pushed him to his knees and held him underground. “I could work and laugh and function,” he said, “but I was on cruise control a lot of the time.” If something triggered him, the bad feeling would last for days or weeks. Saddest of all, he knew he had no tools to help Joseph work through his emotions. There didn’t seem to be a way out. He consciously accepted that he would be depressed and unhappy the rest of his life. But what he was willing to accept for himself, he couldn’t accept for his son. His love for Joseph was his saving grace, the catalyst that allowed change to come about. In order to better guide his son, Daniel started reading about grief. Reading led to talking. He started therapy, and in doing his own grief work, he found a new professional calling, completing a grief-therapy certification program and envisioning the life he wanted, unwaveringly repeating and believing it would happen, even if he didn’t know how. Now Daniel works with Child and Family Services and also runs boys’ grief groups in the public schools, counseling troubled children and teens, many of whom have been in care since they were two or three. He says that a lot of grief work is about being quiet—about holding space. Sometimes he and the boys go for walks, or build a fire outside, or sit in silence at McDonald’s. “My career keeps me practicing,” he said. “Helping others through the forest I walked through, I’m always reflecting, doing my own constant tending, keeping Tracy in my heart, staying aware of where I am and how I’m doing.” In my experience, grief brings us together—or it pushes us apart. Either way, we’re never the same. Daniel is a beautiful example of how it’s possible for grief to guide us in a positive direction. And his story reminds us that grief isn’t something you only do once. Grief will always be a part of their lives and relationship. And as Joseph grows and matures, Daniel will have to figure out all over again how to talk to him about his mother. There will always be questions with no answers. * * * Some things you’ll never understand. Don’t even try to. There are so many reasons why—why this or that happened, or didn’t; why we are where we are; why we do what we do. Grief forces us to get clear about what’s my business, what’s your business, and what’s God’s business. When the kapo at Auschwitz pointed at the smoke rising from the crematorium and said, “You can start talking about your mother in the past tense. She’s already dead,” my sister Magda told me, “The spirit never dies.” She’s right. When I go and speak at a school, I’m doing it out of love for my parents, so I can keep their memories alive, to learn from the past so we don’t repeat it. And I talk to my parents. Not in the bereft way my mother called on her mother for help. But to cultivate the place in my heart where their spirits still live. To call them to witness how rich and full my life is—to see what they allowed to grow and thrive in the world. I inherited my father’s taste for fashion and couture, and every time I get dressed, I say to him, “Papa, look at me! You always said I was going to be the best-dressed girl in town.” When I put myself together well, when I feel that contentment and chutzpah, it’s a ritual of celebration for my father. To my mother, I offer thanks. For her wisdom, for how she taught me to find the power within. I even thank her for the times she told me, “I’m glad you have brains, because you have no looks”! Thank you, Mama, for doing the best with what you had. Thank you for the strength you had to take care of your drunk, grief-stricken father, to feed and nourish your family and ours. Thank you for inspiring me to discover my inner resources. I love you. I’ll never forget you. Grieving is difficult, but it can also feel good. You can revisit the past. You can even embrace it. You’re not stuck there. You’re here now. And you’re strong. You can come to terms with what was and what wasn’t. And you can concentrate not on what you lost, but on what is left: the choice to live every moment as a gift, to embrace what is. KEYS TO FREE YOURSELF FROM UNRESOLVED GRIEF
|
