ئالتىنچى باب پىرامىدالارنى سېلىش

6-باب پىرامىدلارنى سېلىش

دىھقانچىلىق ئىنقىلابى تارىختىكى ئەڭ ئىختىلاپ ئېغىر ھادىسە. بەزىلەر ئۇنى ئىنسانلارغا گۈللىنىش ۋە ئىلگىرىلەش يولى ئېچىپ بەردى   دىسە،  يەنە بەزىلەر يوقىلىشقا ئېلىپ باردى، دەپ قارايدۇ. ئىككىنجى كۆز قاراشتىكىلەرگە نىسبەتەن، دىھقانچىلىق ئىنقىلابى بۇرۇلۇش نۇقتىا بولۇپ، خومو ساپيېنس تەبىئەت بىلەن بولغان ئورتاق مۇناسىۋەتتىن ۋاز كېچىپ، ئاچكۆزلۈك ۋە ياتلىشىشقا قاراپ يول ئالغان. ئەمما يولنىڭ قەيەرگە باشلىشىدىن قەتئىينەزەر كەينىگە قايتىش يوق ئىدى. دېھقانچىلىق نوپۇسنىڭ رادىكال ۋە تىز شەكىلدە كۆپىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئەگەر مۇرەككەپ دېھقانچىلىق جەمئىيىتى ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق ھاياتىغا قايتماقچى بولسا، ئۆزىنى ھېچقانداق شەكىلدە قامداپ كېتەلمەيتتى. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 10،000 يىللار ئەتراپىدا، يەنى دېھقانچىلىق دەۋرىگە كىرىشتىن ئىلگىرى يەر شارى 5 مىليوندىن 8 مىليونغىچە كۆچمەن يىغمىچىلارنىڭ ماكانى ئىدى. مىلادىيە 1-ئەسىرگە كەلگەندە، پەقەت بىر ياكى ئىككى مىليون يىغمىچى قالغان ئىدى (بۇلار ئاساسلىقى ئاۋىستىرالىيە، ئامېرىكا قىتئەسى ۋە ئافرىقا قىتئەسىدە ئىدى). بىراق، 250 مىليون دېھقانچىلىق نوپۇسى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، بۇ سان شۈبھىسىزكى خېلىلا ئارقىدا ئىدى.^[1]

دېھقانلارنىڭ كۆپىنچىسى مۇقىم مەھەللىلەردە ياشايتتى. پەقەت ئاز ساندىكىلىرى كۆچمەن چارۋىچى ئىدى. ئولتۇراقلىشىش يايلاقلارنىڭ كۆلىمىنى زور دەرىجىدە ئازايتىۋەتتى. قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ پائالىيەت دائىرىسى بەلكىم ئون نەچچە، ھەتتا نەچچە يۈز كۋادرات كىلومېتىر بولۇشى مۇمكىن ئىدى. ئۇ ۋاقىتلاردا “ئۆي” دېگەنلىك تاغلار، ئېقىنلار، ئورمانلار ۋە ئوچۇق ئاسمانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن تېرىتورىيە دېگەنلىك ئىدى. ئەمما دېھقانلار ۋاقىتنى ئاساسەن دىگۈدەك كىچىككىنە ئېتىز ياكى مېۋىلىك باغدا ئىشلەپ ئۆتكۈزەتتى. ئۇلارنىڭ ئائىلە ھاياتى ئۆلچىسە بىر نەچچە كۇۋادرات مېتىرغا يەتمەيدىغان ياغاچ، تاش ياكى لاي قۇرۇلمىلىق ئۆينى مەركەز قىلاتتى.  تىپىك دېھقانلار بۇ خىل ئۆي قۇرۇلمىسىغا ناھايىتى كۈچلۈك رىشتە باغلىغان. بۇ تەسىرى چوڭقۇر ئۆي ئىنقىلابى بولۇپ، ئۆيگە بولغان رىشتە پىسخىكىغا ۋە بىناكارلىققا تەسىر كۆرسەتكەن. شۇنىڭدىن باشلاپ ‘ئۆي’ مېھرى ۋە قوشنىلاردىن ئايرىم تۇرۇش ئۆزىنى مەركەز قىلغان جانلىق(ئىنسان)نىڭ پىسخولوگىيەلىك ئالاھىدىكلىرىدىن بىرىگە ئايلانغان ئىدى.

يېڭىدىن شەكىللەنگەن دېھقانچىلىق تېررىتورىيەسى قەدىمكى يىغمىچىلارنىڭ پائالىيەت سورۇنىدىن خېلىلا كىچىك بولۇپ قالماي، يەنە سۈنئىي ئىدى. ئوت ئىشلىتىشتىن باشقا، ئوۋچى- يىغمىچىلار كىزىپ يۈرگەن يەرلىرىگە قارىتا چوڭ ئۆزگەرتىىش قىلمىغان ئىدى؛ ئەمما دېھقانلار پۈتۈنلەي سۈنئىي شەكىللەنگەن رايۇنلاردا ياشايدىغان بولۇپ، جاپالىق ئىشلەپ ئۆز ئەتراپىدىكى مۇھىتنى ئۆزگەرتەتتى. دېھقانلار ئورمانلارنى كېسەتتى، ئۆستەڭ چاپاتتى، ئېتىزلارنى ئوتايتتى، ئۆي سالاتتى، يەر ھەيدەيتتى ۋە مېۋىلىك دەرەخلەرنى رەت-رېتى بىلەن تىكەتتى. بۇنداق سۈنئىي يارىتىلغان، تام ۋە چىتلار بىلەن قورشالغان مۇھىت ئىنسانلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى “ئۇلار”نىڭ زىرائەتلىرى ۋە ھايۋانلىرى ئۈچۈنمۇ ياسىلاتتى. دېھقانلار ئامالنىڭ بارىچە ھەر خىل ئوت-چۆپ ۋە ياۋا ھايۋانلارنىڭ كاشاللىرىنىڭ ئالدىنى ئالاتتى. كاشىلىچىلار پەيدا بولسا قوغلىناتتى. ئەگەر كەتمەي تۇرىۋالسا، ئۇلارنىڭ كۈشەندىسى بولغان ئىنسانلار ئۇلارنى  يىلتىزىدىن قۇرۇتۇشنى ئويلايتتى. بولۇپمۇ دېھقانلار ئۆينىڭ ئەتراپىنى ئالاھىدە مۇداپىئە قىلاتتى. دېھقانچىلىق باشلانغاندىن ھازىرغىچە، مىليارد ئىنسانلار شاخ-شۇمبا، پالاق، كەش ۋە زەھەرلىك پۈركۈگۈچلەر بىلەن قۇراللىنىپ ئىشچان چۈمۈلە، ئىھتىياتچان خوراز، تەۋەككۈلچى ئۆمۈچۈك ۋە ئاداشقان قوڭغۇزلارغا قارىتا توختاۋسىز جەڭ قىلىپ ئۆزى تۇرۇشلۇق جايغا سىڭىپ كىردى.

تارىخنىڭ كۆپىنچىسىدە، سۈنئىي ئۇسۇلدا ياسالغان رايۇنلار ناھايىتى كىچىك بولۇپ، ئەتراپى كەڭ بوسۇندۇرۇلمىغان تەبىئەت بىلەن قورشالغان ئىدى. پۈتكۈل يەر يۈزى تەخمىنەن 510 مىليون كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، ئۈچتىن بىرىنى ئاراللار ئىگىلەيتتى. مىلادى 1400-يىللارغا كەلگەندە، مۇتلەق كۆپ ساندىكى دېھقانلار، زىرائەتلەر، ئۆي قۇشلىرى ۋە چارۋىلارنىڭ ھەممىسى ئاران 11 مىليون كۋادرات كىلومېتىر زېمىندا ياشايدىغان بولۇپ، بۇ يەر شارىنىڭ تەخمىنەن %2 ىنى ئىگىلەيتتى.^[2] باشقا يەرلەر بەك ئىسسىق، بەك سوغۇق، بەك قۇرغاق، بەك نەم ياكى دېھقانچىلىق قىلىش ئۈچۈن ماس كەلمەيتتى. يەر يۈزىنىڭ بۇ كىچىككىنە %2ى پۈتكۈل تارىخنىڭ سەھنىسىنى شەكىللەندۈردى.

ئىنسانلارنىڭ ئۆزى ياسىغان سۈنئىي ئاراللاردىن ئايرىلىشى تەس ئىدى. ئۇلار ئېغىر يوقىتىش بولمىغۇچە ئۆيى، ئېتىزى ۋە قوتانلىرىدىن ۋاز كەچمەيتتى.  ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، ئۇلار توشۇش تەس بولغان نۇرغۇن نەرسىلەرنى يىغدى، بۇ نەرسىلەر ئۇلارنى ئۈزىگە مەھكەم باغلىدى. گەرچە قەدىمكى دېھقانلار مەينەت ۋە نامراتتەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمما تىپىك بىر دېھقان ئائىلىنىڭ مال-مۈلكى پۈتۈن بىر يىغمىچى قەبىلىنىڭكىدىن كۆپ ئىدى.

كېلىچەك كەلدى

دېھقانچىلىق قىلىدىغان بوشلۇق كىچىكلىگەنچە دېھقانچىلىققا سەرپ قىلىدىغان ۋاقىت ئۇزارغان ئىدى. ئادەتتە، يىغمىچىلار كېلەركى ئاي ياكى پەسىل ھەققىدە ئويلىنىشقا كۆپ ۋاقىت ئىسراپ قىلمىغان. ئەمما دېھقانلار كەلگۈسىدىكى نەچچە يىل، ھەتتا نەچچە ئون يىلنىڭ تەسەۋۋۇرى ئىچىدە ئۈزۈپ يۈرەتتى.

يىغمىچىلارنىڭ كەلگۈسىنى ھېساپقا قاتماسلىقىدىكى سەۋەب، ئۇلار تاپقىنىنى يىگەن،  يېمەكلىكنى ساقلاش ياكى مال-مۈلۈك توپلاشتا قىينالغان. ئەلۋەتتە، ئۇلار ئىلغار پىلانلارنى تۈزگەن. شوۋې، لاسكاۋ ياكى ئالتامىرا ئۆڭكۈرلىرىدىكى تام رەسىملىرىنى سىزغانلار بۇلارنىڭ ئەۋلادتىن ئەۋلاتقا ساقلىنىشىنى ئۈمىد قىلغان بولۇشى مۇمكىن. ئىجتىمائىي ئىتتىپاقلىق ۋە سىياسىي رىقابەت ئۇزۇن مۇددەتلىك بولۇپ، مەيلى ياخشىلىق قىلىش ياكى ئۆچ ئېلىش ئۈچۈن بولسۇن، ھەمىشە بىر نەچچە يىل كېتىدۇ. ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق ئىقتىسادىدا ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانغا نىسپەتەن چەكلىمىلەر بولغان. ئەمما بۇ پىلانسىزلىق يىغمىچىلارنى نۇرغۇن بىھۇدە ئەندىشىلەردىن قۇتۇلدۇرۇپ قالغان. چۈنكى ئۇلار قولدىن كەلمەيدىغان ئىشلارغا چىڭقىلىپ كەتمىسىمۇ بولاتتى.

دېھقانچىلىق ئىنقىلابى “كەلگۈسى”نى تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان شەكىلدە ئېتىبارلىق قىلدى.  دېھقانلار كەلگۈسىنى ھەر ۋاقىت ئېسىدە ساقلىشى ۋە كەلگۈسى ئۈچۈن خىزمەت قىلىشى كېرەك ئىدى.  دېھقانچىلىق ئىقتىسادى پەسىل خاراكتېرلىك ئىشلەپچىقىرىش دەۋرىيلىكىنى ئاساس قىلغان بولۇپ، بىر نەچچە ئاي تېرىقچىلىق قىلىپ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ھوسۇل يىغىۋېلىش كېرەك ئىدى. مول ھوسۇلدىن كىيىنكى ئاخشاملىرى دېھقانلار تەبرىكلىگەن بولۇشى مۇمكىن، بىراق كۆپىنچە بىر ھەپتىدىن كېيىن، ئۇلار يەنە كۈن بويى ئېتىزدا ئىشلەيتتى. گەرچە بۈگۈن، كېلەر ھەپتە، ھەتتا كېلەر ئاي ئۈچۈن يېتەرلىك يەيدىغان نەرسە بولسىمۇ، دېھقانلار يەنىلا كېلەر يىلى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى يىلدىن ئەنسىرەپ ئۆتكەن.

كەلگۈسىدىن غەم قىلىش تېرىشنىڭ پەسللىك بولغىنىدىنلا ئەمەس، يەنە ھوسۇلنىڭ كاپالەتسىزلىگىمۇ سىڭىپ كەتكەن ئىدى.  كۆپىنچە مەھەللىلەردە كىشىلەر چەكلىك بولغان زىرائەتلەر ياكى ھايۋانلارغا تايىنىپ ياشايدىغان بولغاچقا قۇرغاقچىلىق، كەلكۈن ۋە ۋابا قاتارلىق ئەھۋاللاردا ئېغىر تالاپەتكە ئۇچرىغان. شۇڭا دېھقانلارنىڭ  ئىستىمالىدىن ئارتۇق ئاشلىقنى زاپاس ساقلىشى كېرەك بولغان. ئاشلىق ئامبىرىدا زاپاس ئاشلىق، ئورىلاردا زەيتۇن ياغ كۈپلىرى، ئامباردا پىشلاق ۋە تورۇسقا ئېسىلغان زاپاس قىزا بولمىسا دېھقانلار ئاپەتلىك يىللاردا ئاچلىقتىن ئۆلۈپ كىتەتتى. ئاپەتنىڭ كىلىشى پەقەت ۋاقىت مەسىلىسى ئىدى. ئەگەر دېھقانلار بالدۇر تەييارلىق قىلمىسا، ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرەلمەيتتى.

شۇڭا دېھقانچىلىق دەۋرىدىن باشلاپ “كەلگۈسى”دىن غەم قىلىش كىشلەرنىڭ ھاياتىغا ھەمرا بولدى. يامغۇر سۈيىگە تايىنىپ ئېتىزلارنى سۇغىرىدىغان يەرلەردە يامغۇرلۇق پەسىلنىڭ كېلىشى بىلەن دېھقانلار ھەر كۈنى ئەتىگەندە يىراقلارغا تىكىلىپ، شاماللارنى پۇراپ، كۆزلىرى تېلىپ كىتەتتى. بولۇتلار كېلىۋاتامدىغاندۇ؟ ۋاقتىدا يامغۇر ياغامدىغاندۇ؟ يامغۇر يېتەرلىك ياغارمۇ؟ يەنە قاتتىق بۇران چىقىپ، ئېتىزدىكى ئۇرۇق ياكى مايسىلارنى نابۇت قىلىۋىتەرمۇ دەپ ئەنسىرەيتتى. فىرات، ھىندى دەرياسى ۋە سېرىق دەريا ۋادىلىرىدىكى دېھقانلار ئوخشاشلا دەككە-دۈككىگە چۈشۈپ دەريادىكى سۇنىڭ ئېگىزلىكىنى كۆزىتەتتى. دەريا سۈيىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپ مۇنبەت تۇپراقلارنىڭ ئېگىزلىكلەردىن ئېقىپ كىلىشىنى، ھەم ئۇلارنىڭ سۇغۇرۇش سىستىمىلىرىنىڭ سۇ بىلەن لىق تولىشىنى ئازرۇ قىلاتتى. ئەمما، دەرياغا كەلكۈن كەلسە ياكى كۈتكەن ۋاقىتتا كەلمىسە، دېھقانلارنىڭ ئېتىزلىرىنى قۇرغاقچىلىققا ئوخشاشلا ۋەيران قىلىۋىتەتتى.

دېھقانلار كەلگۈسىدە نىمە ئىش بولىدىغانلىقىدىنلا ئەمەس، ئۆزىنىڭ ئىمە ئىش قىلالايدىغانلىقى ھەققىدىمۇ غەم يەيتتى. دېھقانلار باشقا بىر ئېتىزلىقنى راسلايتتى، باشقا بىر ئۆستەڭ چاپاتتى ۋە تېخىمۇ كۆپ زىرائەت تېرىيتتى. ئەنسىز دېھقان چۈمۈلىگە ئوخشاش يازدا تەرلەپ پىشىپ ئىشلەپ،  بالىلىرى ۋە نەۋرىلىرى ماي چىقىرىپ يەيدىغان زەيتۇن دەرىخى تىكەتتى، بۈگۈن يىيىشنى ئارزۇ قىلغان تائاملىرىنى قىشقا ياكى كېلەر يىلى يېيىشكە قالدۇراتتى.

دېھقانچىلىقتىكى بېسىم نۇرغۇن ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بولۇپ، بۇلارنىڭ بىرى چوڭ تىپتىكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي سىستىمىنىڭ قۇرۇلۇشى ئىدى. كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرىدىغىنى شۇكى، دېھقانلار شۇقەدەر تېرىشىپ جاپالىق ئىشلەپمۇ ئۆزلىرى تەشنا بولغان كەلگۈسىدىكى ئىقتىسادىي بىخەتەرلىككە يېتەلمەيتتى. ھەممە يەردە ھۆكۈمران ۋە سەرخىللار مەۋجۇت بولۇپ، ئۇلار دېھقانلارنىڭ جاپالىق ئىشلەپ تاپقان ئېشىنچا ئ‍اشلىقىغا تايىنىپ ياشاپلا قالماي،  دېھقانلارغا ئازغىنە روزىغار قالدۇرۇپ قوياتتى.

دېھقانلاردىن تارتىۋېلىنغان ئېشىنچە ئاشلىق سىياسەت، ئۇرۇش، سەنئەت ۋە پەلسەپەنى ئوزۇقلاندۇردى.  بۇنىڭ بىلەن كىشىلەر ساراي، قەلئە، ئابىدە ۋە ئىبادەتخانا سالدى. بۈگۈنكى دەۋرنىڭ ئاخىرىلىرىغىچە، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ 90% تىن كۆپرەكى دېھقانلار بولۇپ، دېھقانلار كۈن چىققاندىن باشلاپ چىكىسىدىن مۇنچاق مۇنچاق تەر ئاققۇزۇپ ئېتىزلاردا جاپالىق ئىشلەيتتى. ئۇلار ئىشلەپچىقارغان ئېشىنچا ئاشلىق تارىخ كىتابلىرىغا تولۇپ كەتكەن ئاز ساندىكى سەرخىللار- پادىشاھلار، ئەمەلدارلار، جەڭچىلەر، پوپلار، سەنئەتكارلار ۋە مۇتەپەككۇرلارنى باقاتتى. شۇڭا تارىخ پەقەت يۇقىرىقى ئاز ساندىكى كىشىلەرنىڭ نېمە قىلغانلىقىنى سۆزلەيدۇ، بىراق يەر ئاغدۇرۇپ چىلەكلەردە سۇ توشىغان دېھقانلار ھەققىدە ھېچنىمە سۆزلىمەيدۇ.

مەۋھۇم تەرتىپ

دېھقانلارنىڭ ئېشىنچە ئاشلىق تېرىشى ۋە يېڭى قاتناش تېخنىكىسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بىلەن تېخىمۇ كۆپ كىشىلەر ئالدى بىلەن يېزىلاردا، ئاندىن چوڭ مەھەللە-بازارلاردا، ئاخىرىدا شەھەرلەردە بىللە ياشىيالايدىغان بولدى. كىشىلەرنىڭ ھەممىسى يېڭى پادىشاھلىق ۋە سودا تورى بىلەن بىر-بىرىگە زىچ باغلاندى.

بىراق، يېڭى پۇرسەتلەردىن پايدىلىنىش ئۈچۈن ئېشىنچە يېمەكلىكلەر ۋە ياخشىلانغان قاتناش-ترانسىپورتنىڭ ئەۋزەللىكلىرىدىن پايدىلىنىشلا كۇپايە قىلمايتتى. مەلۇم بىرسىنىڭ مىڭلىغان كىشىلەرنى يېزىلاردا ياكى مىليون كىشىلەرنى مەلۇم بىر پادىشاھلىق ئاستىدا باقالىشى، پۈتۈن كىشىلەرنىڭ زېمىن ۋە سۇلارنى قانداق بۆلۈشۈش، زىددىيەتلەرنى قانداق بىر تەرەپ قىلىش، قۇرغانچىلىق ياكى ئۇرۇش يىللىرىدا قانداق ھەرىكەت قىلىش ھەققىدە پۈتۈنلەي بىرلىككە كەلگەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. ئەگەر كىشىلەر يۇقىرىقى ئىشلاردا بىرلىككە كېلەلمىسە ئامبارلار ئاشلىق بىلەن تولۇپ كەتسىمۇ، جەڭگى-جىدەللەر داۋام قىلىۋېرەتتى. تارىختىكى ئۇرۇش ۋە ئىنقىلابلارنىڭ كۆپىنچىسى يېمەكلىك يېتىشمەسلىكتىن كېلىپ چىققان ئەمەس. فرانسىيە ئىنقىلابىنى ئاچ قالغان دېھقانلار ئەمەس، باي ئادۋوكاتلار يېتەكلىدى. قەدىمكى رىم جۇمھۇرىيىتى مىلادىدىن ئىلگىرىكى بىرىنچى ئەسىردە كۈچ جەھەتتە ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان، سەۋەبى شۇكى رىملىقلا بۇ ۋاقىتتا ئوتتۇرا دېڭىزنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن ئەجدادلىرىنىڭ قارام چۈشلىرىدىمۇ تەسەۋۋۇر قىلىنمىغان بايلىقلارنى ئىمپېرىيەگە توشۇپ كەلگەن. باياشاتلىقىنىڭ يۇقىرى پەللىسىدە قەدىمكى رىمدىكى سىياسىي تەرتىپ يىمىرىلىپ، بىر قاتار ئەجەللىك ئىچكى ئۇرۇشلار مەيدانغا كەلگەن. 1991-يىلى پۈتۈن نوپۇسىنى بېقىش ئۈچۈن يېتەرلىك بايلىققا ئىگە بولۇپ تۇرۇپمۇ يۇگۇسلاۋىيە پارچىلىنىپ، دەھشەتلىك قانلىق ئۇرۇشلار يۈز بەردى.

بۇ ئاپەتلەرنىڭ يىلتىزى ئىنسانلارنىڭ مىليونلىغان يىللاردىن بېرى ئەزەلدىن نەچچە ئونلىغان كىشىلەردىن تەركىپ تاپقان كىچىك قەبىلىلەردە ياشاپ كەلگەنلىكىدە. شەھەرلەر، خانلىقلار ۋە ئىمپېرىيەلەر دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن كېيىنكى بىر قانچە مىڭ يىلدا پەيدا بولغاچقا، ئىنسانلارنىڭ كەڭ كۆلەمدە ھەمكارلىشىش تۇيغۇسىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا يىتەرلىك ۋاقىت ھازىرلانمىغان ئىدى.

گەرچە ئىنسان تەبىئىتى يول قويمىسىمۇ، يىغمىچىلىق دەۋرىدە يۈزلىگەن ناتۇنۇش كىشىلەر ئۆزلىرى ئىشىنىدىغان ئورتاق ئەپسانىلەر سەۋەبىدىن بىر بىرى بىلەن ھەمكارلىشالايتتى. ئەمما، بۇ خىل ھەمكارلىقنىڭ ئاساسى بىر قەدەر بوش ۋە چەكلىك بولۇپ، خومۇ سەپىيانىسنىڭ ھەر بىر قەبىلىسى يەنىلا مۇستەقىل ياشايتتى ۋە ئۆز ئېھتىياجىنى ئۆزى قامدايتتى. 20 مىڭ يىل ئىلگىرى ياشىغان دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن خەۋرى بولمىغان بىر جەمئىيەتشۇناس ئەپسانىلەرنىڭ تەسىر دائىرىسى چەكلىك دەپ ئويلىشى مۇمكىن. ئەجدادلارنىڭ روھى ۋە قەبىلە توتېمى ھەققىدىكى ھېكايىلەر بەلكىم 500 ئادەمنىڭ قۇلۇلە قېپى سودىسى قىلىشىغا، غەيرى بايراملارنى تەبرىكلىشىگە ۋە بىرلىشىپ نېئاندېرتال قەبىلىسىنى يوقىتىشىغا يېتەرلىك بولۇشى مۇمكىن. ئەمما جەمئىيەتشۇناس ئويلىغىنىدەك ئەپسانىلەر بىر-بىرىنى تونۇمايدىغان مىليونلىغان كىشىلەرنى ھەر كۈنى دېگۈدەك ھەمكارلاشتۇرالمايتتى .

ئەمەلىيەت ئويلىمىغان يەردىن چىقىدۇ. ئەپسانىلەر كىشلەر تەسەۋۋۇر قىلغاندىنمۇ كۈچلۈكتۇر. دېھقانچىلىق ئىنقىلابى ئادەم توپلاشقان شەھەرلەرنى ۋە كاتتا ئىمپىراتۇرلۇقلارنى قۇرۇشقا پۇرسەت ئاتا قىلغاندا، كىشىلەر ئۇلۇغ ئىلاھلار، ۋەتەن، پاي چەكلىرى بىرلەشتۈرۈلگەن شىركەتلەر ھەققىدىكى ھېكايىلەرنى ئىجاد قىلىپ، كېرەكلىك ئىجتىمائىي ئالاقىنى بارلىققا كەلتۈردى. گەرچە ئىنسانلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتى قۇلۇلىدەك ئاستا بولسىمۇ، ئىنسانلارنىڭ تەسەۋۋۇرى يەر شارىدا ئەزەلدىن كۆرۈلۈپ باقمىغان كەڭ كۆلەملىك ھەمكارلىق تورىنى بەرپا قىلدى.

مىلادىدىن بۇرۇنقى 8500- يىللاردا، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ مەھەللە جېرىكوغا ئوخشاش يەرلەردە بەلكىم نەچچە يۈز ئاھالە ياشىغان بولۇشى مۇمكىن. مىلادىدىن بۇرۇنقى 7000 يىللارغا كەلگەندە ھازىرقى تۈركىيەنىڭ چاتالخۆيۈك  يېزىسىنىڭ نوپۇسى 5000 دىن 10،000 غىچە بولۇپ، بەلكىم ئەينى ۋاقىتتا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ مەھەللە بولۇشى مۇمكىن. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 5-ئەسىردىن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 4-ئەسىرگىچە، مۇنبەت ھىلال ئاي رايونىدا 10،000 نوپۇسى بار نۇرغۇن شەھەرلەر بارلىققا كەلگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەر بىرى يېقىن ئەتراپتىكى نۇرغۇن كىچىك مەھەللىلەرنى باشقۇرغان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 3100 يىللاردا، پۈتكۈل نىل دەريا ۋادىسى بىرلىككە كېلىپ، تارىختىكى تۇنجى مىسىر پادىشاھلىقى قۇرۇلغان. فىرئەۋنلەر نەچچە مىڭ كۋادرات كىلومېتىر زېمىن ۋە يۈزمىڭلىغان كىشىلەرنى باشقۇرغان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 2250 يىللار ئەتراپىدا، سارگون بۈيۈك ئاككادىيە ئىمپېرىيەسىنى قۇرغان. بۇ ئىمپىرىيەدە 1 مىليوندىن ئارتۇق ئاھالە ۋە 5400 كىشىلىك قوشۇن بار دېيىلگەن. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1000يىلدىن 500يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئوتتۇرا شەرقتە ئاسسۇرىيە، بابىلون ۋە پارس ئىمپېرىيەسى قاتارلىق چوڭ ئىمپېرىيەلەر بارلىققا كېلىشكە باشلىغان. بۇ ئىمپېرىيەلەر مىليونلىغان كىشىلەرگە ھۆكۈمرانلىق قىلغان ۋە ئونمىڭلىغان قوشۇنلىرى بولغان.

رىم ئېمپرىيەسى ئوتتۇرا دېڭىز رايۇنلىرىنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ ئۇزۇن ئۆتمەي، مىلادىدىن ئىلگىرىكى 221-يىلى چىن سۇلالىسى خىتايلارنى بىرلىككە كەلتۈرگەن. تەخمىنەن 40 مىليون نوپۇسى بار چىن سۇلالىسى نەچچە يۈز مىڭ ئەسكەرنى،  باج ۋە مەنسەپ تۈزىمى ئارقىلىق 100 مىڭدىن ئارتۇق ئەمەلدارنى باققان. قەدىمكى رىم ئمپىرىيەسىدە باج تاپشۇرغۇچىلارنىڭ نوپۇسى 100 مىليون ئىدى. توپلانغان پۇللار بىلەن 250 مىڭدىن 500مىڭغىچە ئەسكەرلەرنى باققىلى بۇلاتتى. 1500يىلدىن كېيىنمۇ داۋاملىق ئىشلىتىلىۋاتقان يوللار ۋە بۈگۈنكى كۈنگىچە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان تىياتىرخانا ۋە ئۈستى ئوچۇق تىياتىرخانىلار ئاشۇ چاغلاردا ياسالغان ئىدى.

16-رەسىم. بۇ مىلادىدىن ئىلگرىكى 1776-يىلىدىكى تاشقا خاممۇرابى قانۇنى ئويۇلغان.

دەرۋەقە، بۇلارنىڭ ھەممىسى ھەقىقەتەن قايىل قىلارلىق، ئەمما بىز فىرئەۋننىڭ مىسىر ياكى رىم ئىمپىرىيەسىدىكى “چوڭ ھەمكارلىق تورى”نى  مۇكەممەل دەپ ئويلاپ، خاتا تويغۇلارنىڭ ئىچىگە مۆكۈۋالماسلىقىمىز كېرەك. “ھەمكارلىق” قارىماققا شەخسىيەتسىزلىكتەك تۇيىلىدۇ، ئەمما ئۇ داۋاملىق ئىختىيارلىق ۋە ئاز كۆرۈلىدىغان باراۋەرلىكنى ئاساس قىلغان. كۆپىنچە ئىنسانلارنىڭ ھەمكارلىق تورى زۇلۇم ۋە ئېكىسپالاتاتسىيەگە قارشى قۇرۇلغان بولىدۇ. دېھقانلار جاپالىق ئىشلەپ تاپقان ئېشىنچە ئاشلىقلىرىنى يىڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ھەمكارلىق تورىنىڭ يۈرۈشىشىگە تۆلىگەن بولىدۇ. ئىمپېرىيە باجگىرلىرى دېھقانلارنىڭ بىر يىللىق جاپالىق ئەمگىكىنى ئىمپىرىيە قەلىمى بىلەن يوق قىلىۋەتكىنىدە دېھقانلار ئۈمىدسىزلىنىدۇ. قەدىمكى رىمدىكى داڭلىق ئۈستى ئوچۇق  يۇمىلاق تىياتىرخانىلار ئادەتتە قۇللار تەرىپىدىن ياسالغان بولۇپ، باي ۋە بىكارچى رىملىقلار قۇللارنىڭ گىلادىئاتۇر ئويۇنلىرىنى تاماششا قىلىپ ئويۇن كۆرەتتى. ھەتتا تۈرمىلەر ۋە جازا لاگېرلىرى زامانىۋى ھەمكارلىق تورى ئىچىدە بولۇپ، بىر-بىرىنى تونۇمايدىغان مىڭلىغان كىشىلەرنىڭ ھەرىكىتىنى مەلۇم شەكىلدە باشقۇرۇپ ۋە ماسلاشتۇرىشى نەتىجىسىدە يۈرۈشتۈرەتتى.

17-رەسىم. ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىنىڭ مۇستەقىللىق خىتابنامىسى، 1776-يىلى 7-ئاينىڭ 4-كۈنى ئىمزا قويۇلغان.

بۇ ھەمكارلىق تورىنىڭ ھەممىسى يەنى قەدىمكى مېسوپوتامىييە شەھەرلىرى، چىن سۇلالىسى ۋە قەدىمكى رىم ئىمپېرىيىسى بولسۇن، پەقەت “مەۋھۇم تەرتىپ”تىن ئىبارەت. ئۇلارنى قوللايدىغان ئىجتىمائىي نىزاملار ئىنسانلارنىڭ تۇغما تۇيغۇسى ياكى كىشىلىك ئالاقە مۇناسىۋىتى ئۈستىگە ئەمەس، بەلكى ئۇلار ئىشىنىدىغان ئورتاق ئەپسانىلەر ئۈستىگە قۇرۇلغان.

ئەپسانىلەر قانداق قىلىپ پۈتكۈل ئىمپېرىيىنى ساقلاپ قالالىدى؟ بىز ئاللىبۇرۇن پىگۈۋىت شىركىتىنىڭ مىسالىنى سۆزلەپ ئۆتتۇق. ھازىر تارىختىكى باشقا ئىككى مەشھۇر ئەپسانىگە مۇراجىئەت قىلىمىز: بىرىنچىسى مىلادىدىن بۇرۇنقى 1776-يىللاردىكى “خاممۇرابى قانۇنى”، بۇ قانۇننى يۈزمىڭلىغان قەدىمكى بابىلونلىقلارنىڭ ھەمكارلىق قوللانمىسى دېيىشكە بولىدۇ؛ ئىككىنچىسى مىلادىيەدىن كىيىنكى 1776-يىلىدىكى “ئامېرىكا مۇستەقىللىق خىتابنامىسى”، بۇنى يۈز مىليونلىغان بۈگۈنكى ئامېرىكىلىقلارنىڭ ھەمكارلىق قوللانمىسى دېيىشكە بولىدۇ.

مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1776-يىلى، بابىلون ئەينى ۋاقىتتىكى ئەڭ چوڭ شەھەر، بابىلون ئىمپېرىيىسى بولسا بەلكىم ئەينى ۋاقىتتىكى مىليۇندىن كۆپ ئاھالىسى بار ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيە بولۇشى مۇمكىن. بابىلون ئىمپېرىيىسى مېسوپوتامىيە تۈزلەڭلىكىنىڭ كۆپ قىسمىنى، ئىراق، ھازىرقى سۈرىيە ۋە ئىراننىڭ كۆپ قىسىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە بىزگە بىلىنگەن بابىلوننىڭ ئەڭ داڭلىق پادىشاھى خاممۇرابى بولۇپ، ئۇنىڭ نامى ئاساسلىقى ئۇنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان “خاممۇرابى قانۇنى” بىلەن داڭلىق. بۇ قانۇن ھەر خىل قانۇن ۋە ئەدلىيە قارارلىرىنىڭ توپلىمى بولۇپ، خاممۇرابىنى پادىشاھلارنىڭ ئۆلگىسى قىلىپ تىكلەشنى، بىرلىككە كەلگەن قانۇن سىستېمىسىنىڭ ئاساسىنى شەكىللەندۈرۈشنى، ھەمدە كەلگۈسى ئەۋلادلارغا ئادىللىقنىڭ نېمىلىكىنى ۋە پادىشاھنىڭ قانداق ھەرىكەت قىلىشى كېرەكلىكىنى ئۆگىتىش ئۈچۈن يېزىلغان ئىدى.

كەلگۈسى ئەۋلادلار ھەقىقەتەن پايدىسىنى كۆردى. قەدىمكى مېسوپوتامىييەدىكى ئىلىمدارلار ۋە ئەمەلدارلار بۇ خەتنى قانۇنغا  ئايلاندۇرغان. خاممۇرابى ئۆلۈپ، قۇرغان ئىمپېرىيىسى خارابىلىققا ئايلانغان بولسىمۇ  ئۇنىڭ قانۇنى يەنىلا خەتتاتلار تەرىپىدىن كۆچۈرۈپ تارقىتىلغان. شۇڭلاشقا، قەدىمكى مېسوپوتامىييەدىكى غايىۋى ئىجتىمائىي تەرتىپنى چۈشەنمەكچى بولساق، “خاممۇرابى قانۇنى” ياخشى پايدىلىنىش مەنبەسى بولالايدۇ.^[3]

خاممۇرابى قانۇنى بۈيۈك مېسوپوتامىيە ئىلاھلىرى ئەنۇ، ئېنلىل ۋە ماردۇكنىڭ خاممۇرابىنى “بۇ تۇپراققا ئادالەت ئېلىپ كېلىش، يامانلارنى يوقىتىپ، كۈچلۈكلەرنىڭ ئاجىزلارنى بوزەك قىلىشىنى توختىتىش” قا تەيىنلىگەنلىكى  بىلەن باشلىنىدۇ.^[4] كېيىنكى قەدەمدە، تەخمىنەن 300 خىل ھۆكۈمنامە كۆرسىتىلىدۇ. ھۆكۈملەر مۇقىم بولغان فورمۇلا بىلەن يېزىلغان: ئەگەر مۇنداق ئىشلار يۈز بەرسە، مۇنداق ھۆكۈم ئىجرا قىلىنىدۇ. مەسىلەن 196 ~ 199 ۋە 209 ~ 214 قۇرلاردا مۇنۇلار كۆرسىتىلىدۇ:

196. ئەگەر ئېسىلزادە باشقا ئېسىلزادەنى قارىغۇ قىلىپ قويسا، ئۇ قارىغۇ قىلىنىدۇ.
197. ئەگەر ئۇ باشقا بىر ئېسىلزادەنىڭ سۆڭىكىنى سۇندۇرسا، ئۇنىڭمۇ سۆڭىكى سۇندۇرىلىدۇ.
198. ئەگەر ئۇ ئاۋامنى قارىغۇ قىلىپ قويسا ياكى سۆڭەكنى سۇندۇرسا، 60 شېكىل (تەخمىنەن 8.33 گرام) كۈمۈش تۆلەيدۇ.
199. ئەگەر ئۇ ئېسىلزادەنىڭ قۇلىنى قارىغۇ قىلىپ قويسا ياكى سۆڭىكىنى سۇندۇرىۋەتسە، قۇلنىڭ قىممىتىنىڭ يېرىمىنى (كۈمۈش بىلەن) تۆلەيدۇ.^[5]

209. ئەگەر ئېسىلزادە ئەر ئېسىلزادە ئايالنى ئۇرۇپ، ئۇنىڭ ھامىلىدار بالىسىنى چۈشۈرۋەتسە، ئۇنىڭغا ئون شېكىل كۈمۈش بېرىدۇ.
210. ئەگەر يۇقىرىقى تاياق يىگەن ئايال ئۆلۈپ كەتسە، ئۇرغان كىشىنىڭ قىزى ئۆلتۈرىلىدۇ.
211. ئەگەر ئۇ ئاۋام ئايالنى ئۇرۇپ، ئۇنىڭ ھامىلىدار بالىسىنى چۈشۈرۋەتسە، ئايالغا بەش شېكىل كۈمۈش بېرىدۇ.
212. ئەگەر تاياق يىگەن ئايال ئۆلۈپ كەتسە، ئوتتۇز شېكىل كۈمۈش تۆلەيدۇ.
213. ئەگەر ئۇ ئېسىلزادە ئەرنىڭ ئايال قۇلىنى ئۇرۇپ، ئۇنىڭ ھامىلىدار بالىسىنى چۈشۈرۋەتسە، ئۇ ئىككى شېكىل كۈمۈش تۆلەيدۇ.
214. ئەگەر تاياق يىگەن قۇل ئايال ئۆلۈپ كەتسە، ئۇ 20 شېكىل كۈمۈش تۆلەيدۇ.^[6]

جازا ھۆكۈملىرىدىن كېيىن ، خاممۇرابى يەنە تۆۋەندىكىلەرنى جاكارلىغان:

يۇقىرىقىلار پادىشاھ خاممۇرابى چىقارغان ئادىل ھۆكۈم بولۇپ، بۇ تۇپراققا ھەقىقەت ۋە توغرا ھايات يولىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ … مەن ئالىيجاناب پادىشاھ خاممۇرابى. مەن ئىلاھ ئېنلىلنىڭ ئىنسانلارنى ماڭا ھاۋالە قىلغانلىقىغا، ئىلاھ ماردۇكنىڭ ئىنسانلارنى مېنىڭ رەھبەرلىكىمگە (ئىنگىلىزچىدا پادىچىلىقىمغا، دەپ ئېلىنغان، يەنى پادىشاھ ئۆزىنى پۇخرادىن ئىبارەت قوي پادىسىنىڭ پادىچىسى، دەپ سۈپەتلىگەن.) ھاۋالە قىلغانلىقىغا ھەرگىز سەل قارىمىدىم، مەن ئۇلارغا ئەستايىدىللىق بىلەن كۆڭۈل بۆلدۈم.^[7]

خاممۇرابى قانۇنىغا ئاساسەن، بابىلوننىڭ ئىجتىمائىي تەرتىپى ئىلاھ ئەمىر قىلغان ئادالەتنىڭ ئورتاق ۋە ئەبەدىي پرىنسىپلىرىغا يىلتىز تارتقان. بۇ تەبىقە نىزامى ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، بارلىق ئىنسانلار ئەر ۋە ئايالدىن ئىبارەت ئىككى جىنس ۋە ئۈچ سىنىپقا ئايرىلغان: يەنى ئېسىلزادىلەر، ئاۋام ۋە قۇللار. ئوخشىمىغان جىنىسلار ۋە سىنىپلارنىڭ قىممىتى ئوخشىمىغان. ئاۋام ئايالنىڭ ھاياتى 30 شېكىل كۈمۈشكە ئەرزىگەن، قۇل ئايالنىڭ باھاسى ئاران 20 شېكېل، ئەمما ئاۋام ئەرنىڭ كۆزى 60 شېكىل كۈمۈشكە ئەرزىگەن.

“خاممۇرابى قانۇنى”دا يەنە قاتتىق ئائىلە قاتلىمى ئەكىس ئەتكەن. بەلگىلىمە بويىچە، بالىلار مۇستەقىل ئادەم ئەمەس، بەلكى ئاتا-ئانىسىنىڭ مۈلكى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭلاشقا، ئەگەر ئېسىلزادە ئەر باشقا بىر ئېسىلزادە ئەرنىڭ قىزىنى ئۆلتۈرىۋەتسە، جازاسى قاتىلنىڭ قىزىنى ئۆلتۈرۈش بولىدۇ. قاتىلنىڭ ئۆزى جازاغا ئۇچرىماي ئۇنىڭ بىگۇناھ قىزىنىڭ ئۆلتۈرۈلۈشى بىزگە قارىماققا كۈلكىلىك تۇيۇلسىمۇ، بۇ ئۇ ۋاقىتتىكى خاممۇرابى ۋە بابىلونلىقلارنىڭ نەزىرىدە بەك مۇكەممەل ھۆكۈم ئىدى. “خاممۇرابى قانۇنى” پۇخرالارنىڭ پادىشاھنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى ۋە ئۆزلىرىنىڭ سىنىپتىكى رولىنى قوبۇل قىلىپ، ۋەزىپىسىنى ئادا قىلسىلا، ئىمپېرىيەدىكى مىليونلىغان كىشىلەر ئۈنۈملۈك ھەمكارلىشالايدۇ، دېگەن پەرەز ئۈستىگە قۇرۇلغان ئىدى. بۇنداق بولغاندا، جەمئىيەت بارلىق ئەزالارغا يېتەرلىك يېمەكلىك ئىشلەپچىقىرىپ، يىمەكلىكنى ئۈنۈملۈك تارقىتىپلا قالماي، دۆلەتنى دۈشمەنلەردىن قوغدايتتى، ھەتتا زېمىنىنى كېڭەيتىپ تېخىمۇ كۆپ بايلىق ۋە بىخەتەرلىككە ئېرىشەلەيتتى.

خاممۇرابى ۋاپات بولۇپ 3500 يىلدىن كېيىن، شىمالىي ئامېرىكىدىكى 13 ئەنگىلىيە مۇستەملىكىسىدىكى پۇخرالار ئەنگىلىيە پادىشاھىنىڭ ئۇلارغا ئادالەتسىز مۇئامىلە قىلغانلىقىنى ھېس قىلغان، شۇڭا مۇستەملىكە ۋەكىللىرى فىلادېلفىيەگە يىغىلىپ، 1776-يىلى 7-ئاينىڭ 4-كۈنى ئاھالىلەرنىڭ ئەنگىلىيە خان جەمەتىگە بويسۇنمايدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان. ئامېرىكىنىڭ مۇستەقىللىق خىتابنامىسى ئۆزىنى ئۇنىۋېرسال ۋە ئەبەدىي ئادىللىق پرىنسىپى دەپ جاكارلىدى، بۇ خىتابمۇ خاممۇرابى قانۇنىغا ئوخشاش ئىلاھلار تەرىپىدىن ئەمىر قىلىنغان ئىدى. قانداقلا بولمىسۇن، ئامېرىكا ئىلاھى بۇيرۇغان ئەڭ ئالىي پرىنسىپلار بابىلۇن ئىلاھىنىڭ كۆرسەتمىسى بىلەن ئوخشىمايدىغاندەك قىلاتتى. ئامېرىكىنىڭ مۇستەقىللىق خىتابنامىسىدە مۇنداق دېيىلدى:

«بىز بۇ ھەقىقەتلەرنى ئايدىڭلاشتۇرىمىز كېرەككى،  بارلىق ئىنسانلار باراۋەر يارىتىلغان، ئىنسانلار يارىتىلغاندا ئىلاھ ئاتا قىلغان تارتىۋېلىشقا بولمايدىغان مۇئەييەن ھوقۇق بېرىلگەن بولۇپ، بۇلار ياشاش، ھۆرلۈك ۋە بەختكە ئىنتىلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.»

خاممۇرابى قانۇنىغا ئوخشاشلا، ئامېرىكىنىڭ مۇستەقىللىق خىتابنامىسىدىمۇ ئىنسانلار ئۇنىڭدا بېكىتىلگەن ئىلاھىي پرىنسىپلار بويىچە ھەرىكەت قىلسا، مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ ئۆز-ئارا ھەمكارلىشالايدىغانلىقى، بىخەتەرلىك، تىنچلىق، ئادىللىق ۋە پاراغەت ئىچىدە ياشايدىغانلىقى ۋەدە قىلىنغان. خاممۇرابى قانۇنىغا ئوخشاش، ئامېرىكىنىڭ مۇستەقىللىق خىتابنامىسى ئاشۇ ئۆتمۈش، دەۋر ۋە ماكان بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى كەلگۈسى ئەۋلادلار تەرىپىدىنمۇ قوبۇل قىلىنغان. ئىككى يۈز يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئۆتكەن بولسىمۇ، ئامېرىكىلىق ئوقۇغۇچىلار بۇ خىتابنامىنى يەنىلا كۆچۈرۈپ چىن دىلىدىن ئۆگىنىدۇ.

بۇ ئىككى تېكىست بىزنى دىلىغۇللۇققا سالىدۇ. مەيلى خاممۇرابى قانۇنى ياكى ئامېرىكا مۇستەقىللىق خىتابنامىسى بولسۇن، ھەر ئىككىسى ئادىللىق ۋە ئادالەتنىڭ ئۇنىۋېرسال ۋە ئەبەدىي پرىنسىپلىرىنى جاكارلىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ، ئەمما ئامېرىكىلىقلار ھەممە ئادەم باراۋەر دەپ قارىغان بىلەن بابىلونلىقلار ئۇنداق ئادىللىق قىلالمىدى. بارلىق ئامېرىكىلىقلار ئۆزىنى توغرا قىلدى، بابىلونلىقلار خاتا قىلدى، دەپ قارايدۇ. خاممۇرابى تەبىئىي ھالدا ئۆزىنى ئاقلاپ، ئامېرىكىلىقلار خاتالاشتى، دەپ ئويلايدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇلارنىڭ ھەر ئىككىلىسى خاتالاشقان. خاممۇرابى ياكى ئامېرىكىنىڭ قۇرغۇچى ئاتىلىرى ئادالەتنىڭ ئۇنىۋېرسال ۋە ئۆزگەرمەس پرىنسىپلىرى تەرىپىدىن باشقۇرىلىدىغان مەۋھۇم رېئاللىقنى ياخشى كۆرىدىغان بولۇپ، پەقەت باۋارەر بولۇش ياكى ئىجتىمائىي قاتلامغا بۆلۈنۈشتىن ئىبارەت ئىككىلا يول بار ئىدى. بۇ ئۇنىۋېرسال پىرىنسپلار مەۋجۇت بولغان يەر پەقەت خومۇ سەپىيانىسنىڭ مۇنبەت تەسەۋۋۇرى، ئۇلار ئىجاد قىلغان ۋە بىر-بىرىگە دەپ بەرگەن ئەپسانىلەردىن ئىبارەت بولۇپ، بۇ پرىنسىپلار ئوبيېكتىپ ئاساسقا ئ‍ىگە ئەمەس ئىدى.

بىزگە كىشىلەرنىڭ ئېسىلزادە ياكى ئاۋام دەپ بۆلۈنگەنلىكىدەك تەسەۋۋۇرنى قوبۇل قىلىش ئاسان توختايدۇ.  ئەمەلىيەتتە، ھەممە ئادەم باراۋەر ديىشىمۇ ئەپسانىدىن ئىبارەت. قايسى نوقتىدىن ھەممە ئادەم بىر-بىرى بىلەن باراۋەر بولالايدۇ؟ بىزنىڭ تەسەۋۋۇرىمىزدىن باشقا كىشىلەر ھەقىقىي باراۋەر بولالايدىغان ئوبيېكتىپ رېئاللىق بارمۇ؟ بارلىق ئىنسانلار بىئولوگىيىلىك جەھەتتىن بىر-بىرى بىلەن باراۋەرمۇ؟ بىئولوگىيىلىك نوقتىدىن ئامېرىكىنىڭ مۇستەقىللىق خىتابنامىسىدىكى ئەڭ داڭلىق بۆلەككە قايتا نەزەر سالايلى:

«بىز بۇ ھەقىقەتلەرنى ئايدىڭلاشتۇرىمىز كېرەككى، بارلىق ئىنسانلار باراۋەر يارىتىلغان، ئىنسانلار يارىتىلغاندا ئىلاھ ئاتا قىلغان تارتىۋىلىشقا بولمايدىغان مۇئەييەن ھوقۇق بېرىلگەن بولۇپ، بۇلار ياشاش، ھۆرلۈك ۋە بەختكە ئىنتىلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.»

بىئولوگىيەگە ئاساسلانغاندا ئادەملەر ‘يارىتىلمايدۇ’، ئۇلار تەدرىجىي تەرەققىي قىلىدۇ. تەدرىجىي تەرەققىياتتا ‘باراۋەرلىك’ دەيدىغان نەرسە يوق. ئاتالمىش ​​باراۋەرلىك ئۇقۇمى ‘يارىتىلىش’ ئۇقۇمى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. ئامېرىكىلىقلارنىڭ باراۋەرلىك ئۇقۇمى خىرىستىئان دىنىدىن كەلگەن بولۇپ، خىرىستىئان دىنىنىڭ قارىشىچە، ھەممە ئادەمنىڭ روھى تەڭرى تەرىپىدىن يارىتىلغان، شۇڭا روھلار تەڭرىنىڭ ئالدىدا باراۋەر. ئەگەر بىز تەڭرىنىڭ، يارىتىلىشنىڭ ۋە روھنىڭ خىرىستىيان ئەپسانىلىرىگە ئىشەنمىسەك، بارلىق كىشىلەر ‘باراۋەر’ دېگەنلىك نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟ تەدرىجى تەرەققىيات باراۋەرلىكنى ئەمەس، بەلكى پەرقنى ئاساس قىلغان. ھەر بىر ئادەم پەرقلىق ئېرسىيەت كودىغا ئىگە، بۇ كود توغۇلۇشتىنلا ئوخشىمىغان مۇھىت تەسىرىگە ئوچۇق. ئېرسىيەت كودىدىكى بۇ پەرق ئىنساندا ئوخشىمىغان پۇرسەتلەردە ياشىيالايدىغان پەرقلىق ساپانى پەيدا قىلىدۇ.  شۇڭا ‘ئىنسان باراۋەر يارىتىلغان’ دىگەن ئىبارە “ئىنسان پەرقلىق تەدرىجى تەرەققىي قىلغان’ دېگەنگە ئۆزگەرتىلىشى كېرەك.

بىئولوگىيەگە ئاساسلانغاندا، ئىنسانلار يارىتىلمىغان، شۇڭا تەبىئىي ھالدا ئىنسانلارغا ھەر قانداق نەرسىنى ‘ئاتا قىلغۇچى’ ‘ياراتقۇچى’ يوق. شەخسنىڭ تۇغۇلۇشىنىڭ ئارقىسىدا مەقسەتسىز قارىغۇلارچە تەدرىجى تەرەققىيات جەريانى بار. شۇڭا ‘ياراتقۇچى ئاتا قىلغان’ دېگەن نەرسە ئەمەلىيەتتە پەقەت ‘تۇغۇلغان’ دېيىلىشى كېرەك.

ئوخشاشلا، بىئولوگىيەدە ھوقۇق دەيدىغان نەرسە يوق، پەقەت ئورگانىزىملار، ئىقتىدار ۋە ئالاھىدىلىكلەر بار. قۇشلار ئۇچالايدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ ئۇچۇش ھوقۇقى بولغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى قانىتى بولغانلىقى ئۈچۈن.  شۇنداقلا، بەدەندىكى ئورگانىزىملار، ئىقتىدارلار ۋە ئالاھىدىلىكلەر ھەقىقەتەن ‘ئايرىلماس ‘ نەرسە ئەمەس، ئۇلار ھەمىشە توختىماي ئۆزگىرىدۇ، بىر مەزگىلدىن كېيىن پۈتۈنلەي يوقاپ كېتىشى مۇمكىن. مەسىلەن، تۆگە قۇشى ئۇچۇش ئىقتىدارىنى يوقاتقان قۇش. شۇڭلاشقا، “تارتىۋالغىلى بولمايدىغان ھوقۇق’ ئەمەلىيەتتە ‘ئۆزگىرىشچان ئالاھىدىلىك’ دەپ ئېلىنىشى كېرەك.

ئىنسانلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتىدا قانداق ئالاھىدىلىكلەر بار؟ ‘ياشاش ھوقۇقى’ شەك-شۈبھىسىز. ئەمما ‘ھۆرلۈك’چۇ؟ بىئولوگىيەدە ھۆرلۈك دەيدىغان نەرسە يوق. ‘ھۆرلۈك’ خۇددى ‘باراۋەرلىك’، ‘ھوقۇق’ ۋە ‘چەكلىك شىركەتلەر’گە ئوخشاش ئىنسان پەيدا  قىلغان ۋە  تەسەۋۋۇردىلا مەۋجۇت نەرسە. بىئولوگىيىلىك نوقتىدىن ئالغاندا، دېموكراتىك جەمئىيەتتە ئىنسانلار ھۆر، ئەمما مۇستەبىت جەمئىيەتلەردە ھۆر ئەمەس دېيىشنىڭ ھېچقانداق ئەھمىيىتى يوق. ئاخىرقى ئۆلچەم، يەنى ‘بەخت’ دېگەن نېمە؟ ھازىرغا قەدەر، بىئولوگىيىلىك تەتقىقاتلار يەنىلا بەختىڭ نېمىلىكىگە ئېنىقلىما بىرىشتە ياكى ئۇنى ئوبىيكىتىپ شەكىلدە ئۆلچەشتە مەغلۇپ بولدى. كۆپىنچە تەتقىقاتلار پەقەت ئوڭاي ئۆلچىگىلى ۋە ئېنىقلىما بەرگىلى بولىدىغان ‘ھوزۇر’نىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى. شۇڭلاشقا، ‘ياشاش، ھۆرلۈك ۋە بەختكە ئىنتىلىش’ دىگەنلەر ‘ياشاش ۋە ھوزۇرغا ئىنتىلىش’ دەپ ئېلىنىشى كىرەك.

ئۇنداقتا، ئامېرىكا مۇستەقىللىق خىتابنامىسىنىڭ بىئولوگىيىلىك ۋە ئىلمىي نۇقتىدىن قانداق يېزىلىدىغانلىقىنى كۆرۈپ باقايلى:

«بىز بۇ ھەقىقەتلەرنى ئۆز-ئۆزىدىن مەلۇم دەپ بىلىمىزكى، بارلىق ئىنسانلار ئوخشىمىغان شەكىلدە تەدرىجىي تەرەققىي قىلىدۇ، مەلۇم ئۆزگىرىشچان ئالاھىدىلىكلەر بىلەن تۇغۇلىدۇ، بۇ ئالاھىدىلىكلەر ياشاش ۋە ھوزۇرغا ئىنتىلىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.»

ئەگەر يۇقىرىقى باياننى باراۋەرلىك ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى كۆرسە قاتتىق ئاچچىقلىنىپ، ۋارقىراپ مۇنداق رەددىيە بېرىشى مۇمكىن: “بىز كىشىلەرنىڭ بىئولوگىيىلىك جەھەتتىن باراۋەر ئەمەسلىكىنى بىلىمىز! ئەمما ھەممىمىز ئىنسانلارنى تۇغما باراۋەر دەپ قارىساق، ئاندىن  مۇقىم ۋە پاراۋان جەمئىيەت بەرپا قىلالايمىز!” مەن ئۇلارنىڭ بۇ پىكىرى ھەققىدە تالاش-تارتىش قىلمايمەن. ئەمما مېنىڭ دېمەكچى بولغىنىم “مەۋھۇم تەرتىپ”. بىز مەلۇم تەرتىپكە ئوبىيكىتىپ توغرا بولغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئىشەنگەن ۋاقتىمىزدا ئۈنۈملۈك ھەمكارلىشىپ، تېخىمۇ ياخشى جەمئىيەت بەرپا قىلالايدىغانلىقىمىز ئۈچۈن ئىشىنىمىز. مەۋھۇم تەرتىپ رەزىل سۇيىقەست ياكى ئېزىتقۇ ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنى ئۈنۈملۈك شەكىلدە ھەمكارلاشتۇرىدىغان بىردىنبىر يول. شۇنى ئۇنتۇپ قالمايلىكى، خاممۇرابى ئوخشاش لوگىكا بىلەن ئۆزىنىڭ قاتلاملىق پرىنسىپىنى مۇنداق قوغدىغان: “مەن ​​ئېسىلزادىلەر، ئاۋام ۋە قۇللارنىڭ ھەممىسىنىڭ تۇغما پەرقلىق كىشىلەر ئەمەسلىكىگە ئىشىنىمەن. بىراق بىز ئۇلارنى تۇغما باراۋەر دەپ ئىشەنمىسەك، ئۇ بىزنى مۇقىم ۋە پاراۋان جەمئىيەت بەرپا قىلغۇزمايدۇ.”

ھەقىقىي ئىتقادچىلار

نۇرغۇن ئوقۇرمەنلەر ئالدىنقى بۆلەكلەرنى ئوقۇغاندا قىمشىپ ئولتۇرالماي قېلىشى مۇمكىن. بۈگۈنكى كۈندە كۆپىنچىمىزگە مۇشۇنداق ئىنكاس قايتۇرۇش ئۆگىتىلگەن. بىز “خاممۇرابى قانۇنى”نىڭ ئەپسانە ئىكەنلىكىنى ئوڭاي قوبۇل قىلالايمىز. ئەمما بىزنىڭ كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئەپسانە ئىكەنلىكىنى ئاڭلىغۇمىز يوق. ئەگەر ھەممە ئادەم كىشىلىك ھوقۇقنىڭ مەۋھۇم نەرسە ئىكەنلىكىنى تونۇۋالسا، جەمئىيەت ۋەيران بولامدۇ؟ ۋولتىر تەڭرى ھەققىدە توختىلىپ مۇنداق دېگەن: “دۇنيادا تەڭرى يوق، ئەمما خىزمەتكارىمغا تەڭرىنىڭ يوقلىقىنى ئېيتمايمەن، بولمىسا ئۇ مېنى يېرىم كېچىدە مەخپىي ئۆلتۈرۈۋېتىدۇ”. خاممۇرابى تەبىقە ھەققىدە ئوخشاش گەپنى، ۋە شۇنداقلا مىللەتنىڭ ئاتىسى توماس جېفېرسونمۇ كىشىلىك ھوقۇق توغرىسىدا ئوخشاش گەپلەرنى قىلغان بولۇشى مۇمكىن. ئۆمۈچۈك، سرتلان ۋە شىمپەنزەدەكلا خومۇ سەپىياننىڭمۇ تەبىئىي ھوقۇقى يوق. بىزمۇ بۇنى خىزمەتكارلىرىمىزغا ئېيتمايلى، بولمىسا ئۇلار يېرىم كېچىدە بىزنى مەخپىي ئۆلتۈرىۋېتىدۇ.

يۇقىرىقى ئەندىشە ئەمەلىيەتتە بىر قەدەر ئورۇنلۇق. تەبىئ تەرتىپ مۇقىم ۋە ئۆزگەرمەيدۇ. ئىنسانلار يەر شارىنىڭ تارتىش كۈچىنىڭ بارلىقىغا ئىشەنمىگەن تەقدىردىمۇ، تارتىش كۈچى ئەتە يوقاپ كەتمەيدۇ. ئەمما ئەكسىچە ھالدا، مەۋھۇم تەرتىپ ھەمىشە يىمىرىلىش خەۋىپىگە دۇچ كېلىدۇ، چۈنكى ئۇ ئەپسانىلەرگە تايىنىدۇ، كىشىلەر ئەپسانىلەرگە ئىشەنمىسە ئۇ ھالدا ئىجتىمائىي تەرتىپ يوقاپ كېتىدۇ. مەۋھۇم تەرتىپنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن داۋاملىق كۈچ چىقىرىش كېرەك. بەزىدە تەرتىپنى قوغداش ئۈچۈن سەرپ قىلىنغان تىرىشچانلىقلار  زوراۋانلىق ۋە مەجبۇرلاش شەكلىنى ئالىدۇ. ئارمىيە، ساقچى، سوت ۋە تۈرمىلەر توختىماستىن ئىشلەش ئارقىلىق كىشىلەرنى مەۋھۇم تەرتىپكە ئاساسەن ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ. ئەگەر بىر قەدىمكى بابىلونلۇق بىر قوشنىسىنى قارىغۇ قىلىپ قويسا، كۆزگە كۆز قانۇنىنى ئىجرا قىلىش ئۈچۈن بىر قىسىم زوراۋانلىق تەدبىرلىرىنى قوللىنىش كېرەك ئىدى. 1860-يىلىغا كەلگەندە، كۆپ قىسىم ئامېرىكا پۇقرالىرى ئاللىبۇرۇن قارا قۇللارنىڭ ئىنسان ئىكەنلىكىنى، شۇڭلاشقا ئەركىنلىك ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولۇشى كېرەكلىكىگە ئىشەنگەن ئىدى. بىراق جەنۇبتىكى شىتاتلار قانلىق ئىچكى ئۇرۇش ئارقىلىقلا بۇ ھەقىقەتنى قوبۇل قىلغان.

ئەمما، مەۋھۇم تەرتىپنى ساقلاش ئۈچۈن زوراۋانلىقلا كۇپايە قىلمايدۇ، ئۇ يەنە بىر قىسىم ھەقىقىي ئېتىقادچىلارغا موھتاج. فرانسىيەلىك شاھزادە تاللېيراند لۇئىس XVI نىڭ قول ئاستىدا خىزمىتىنى باشلىغان، كېيىن ئىنقىلابى ھۆكۈمەت ۋە ناپالېئون ھاكىمىيىتىگە خىزمەت قىلغان. كېيىن ساداقىتىنى ئۆزگەرتىپ ھاياتىنىڭ ئاخىرىدا يەنە ئەسلىگە كەلگەن پادىشاھلىق ئۈچۈن خىزمەت قىلغان. ئۇ ھۆكۈمەتتىكى ئون نەچچە يىللىق كەچۈرمىشلىرىنى يەكۈنلەپ مۇنداق دېگەن: ” سىز نەيزىلەر بىلەن ھەقىيقەتەن نورغۇن ئىشلارنى قىلالايسىز، ئەمما نەيزىنى ئورۇندۇق قىلىپ ئولتۇرغىلى بولمايدۇ.” نۇرغۇن ئەھۋاللاردا، بىر پوپ يۈز ئەسكەردىنمۇ ئۈنۈملۈك، ھەمدە ئاز ئىقتىساد بىلەن كۆپ ئىش قىلالايدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، نەيزە قانچىلىك ئۆتكۈر بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بىرەيلەن ئۇنى ئىشلىتىشكە قۇماندانلىق قىلىشى كېرەك. نېمىشقا ئەسكەرلەر، تۈرمىلەر، سوتچىلار ۋە ساقچىلار مەۋھۇم تەرتىپكە ئىشەنمەي تۇرۇپ ئۇنى قوغدايدۇ؟ ئىنسانلارنىڭ بارلىق كوللىكتىپ پائالىيەتلىرى ئىچىدە تەشكىللەش ئەڭ قىيىن بولغىنى زوراۋانلىقتۇر. ئەگەر بىز جەمئىيەت تەرتىپىنى ئارمىيەگە تايىنىپ قوغدايمىز دېسەك، دەرھال بىر سوئالغا دۇچ كېلىمىز: ھەربىي تەرتىپنى نېمە تۇتۇپ تۇرىدۇ؟ ئارمىيەنى تەشكىللەش ئۈچۈن يالغۇز مەجبۇرلاشقىلا تايانغىلى بولمايدۇ. ھېچ بولمىغاندا بىر قىسىم ئوفېتسىرلار ۋە ئەسكەرلەر مەيلى تەڭرى، مەيلى شان-شەرەپ، مەيلى ۋەتەن، مەيلى مەردلىك ياكى پۇل بولسۇن، بۇلارنىڭ مەلۇم بىرىگە ئىشەنگەن بولىدۇ.

يەنە نۇرغۇن قىزىقارلىق سۇئاللار ئىجتىمائىي پىرامىدانىڭ ئۈستىدە تۇرغانلارغا مۇناسىۋەتلىك. ئۇلار تەسەۋۋۇردىكى تەرتىپكە ئىشەنمىسە، نېمىشقا بۇ تەرتىپنى ئىجرا قىلىشقا كۈچەيدۇ؟ ئۇلارنىڭ بۇنداق قىلىشىنى ئاچكۆزلىكىدىن كېلىپ چىققان دەيدىغان مۇنازىرىلەر كۆپ. ھېچنىمىگە ئىشەنمەيدىغانلارنىڭ ئاچكۆز بولىشى ناتايىن. خومۇ سەپىيانىسنىڭ ئاساسىي فىزىئولوگىيىلىك ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش تەس ئەمەس. ئاساسىي ئېھتىياج قاندۇرۇلغاندىن كېيىن، قالغان نۇرغۇن پۇلنى ئېھرام ياساش، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ساياھەت قىلىش، سايلام پائالىيەتلىرىگە، ياقتۇرىدىغان تېرورلۇق تەشكىلاتلىرىغا ياكى پاي بازىرىغا مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ پۇل تېپىش. مانا بۇ پائالىيەتلەرنى پەرۋاسىزلار پۈتۈنلەي بىمەنىلىك دەپ قارايدۇ. پەرۋاسىزلار ئېقىمىنى قۇرغان گرېتسىيە پەيلاسوپى دىئوگېنېس بىر كۈپنىڭ ئىچىدە تۇراتتى. ئېيتىشلارغا قارىغاندا، ئۇ بىر كۈنى ئاپتاپسىنىۋاتقاندا دۇنيانى بويسۇندۇرغۇچى ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن ئۇنىڭ يېنىغا كېلىپ، نىمە تەلىپى بارلىقىنى سورىغان. دىئوگېنېس مۇنداق دېگەن: “ھەقىقەتەن سىز ماڭا قىلىپ بىرەلەيدىغان بىر ئىش بار، بىر يانغا ئۆتسىڭىز، ئاپتاپنى توسۇۋالدىڭىز”.

مۇشۇ سەۋەبتىن، پەرۋاسىزلار ئىمپېرىيە قۇرمايدۇ. مۇشۇ سەۋەپتىن مەۋھۇم تەرتىپ ئۇنىڭغا ئىشىنىدىغان جەمئىيەتنىڭ ئاساسلىق نوپۇسى بىلەن سەرخىللار قوشۇنى ۋە بىخەتەرلىك كۈچلىرى بولمىسا ئۆزىنى داۋام قىلالمايدۇ. ئەگەر نۇرغۇن پوپ ۋە باش روھانىيلار ئەيساغا ئىشەنمىگەن بولمىسا خىرىستىيان دىنى 2000 يىل داۋام قىلالمىغان بولاتتى. پىرىزىدىنتلار ۋە دۆلەت مەجلىس ئەزالىرى كىشىلىك ھوقۇققا ئىشەنمىسە ئامېرىكا دېموكراتىيەسى 250 يىل داۋام قىلمىغان بولاتتى. مۇتلەق كۆپ ساندىكى مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە بانكىرلار كاپىتالىزىمغا ئىشەنمىگەن بولسا بۈگۈنكى ئىقتىساد سىستېمىسى بىر كۈنمۇ مەۋجۇت بولمىغان بولاتتى.

تۈرمە تېمى

كىشىلەر خىرىستىيان دىنى، دېموكراتىيە ياكى كاپىتالىزم قاتارلىق تەسەۋۋۇر قىلىنغان تەرتىپلەرگە قانداق ئىشەنگەن؟ بىرىنچىدىن، سىز تەرتىپنىڭ تەسەۋۋۇر قىلىنغانلىقىنى ھەرگىز ئىتراپ قىلمايسىز. جەمئىيەتنى تۇتۇپ تۇرىدىغان تەرتىپلەرنىڭ تەڭرىلەر ياكى تەبىئى قانۇنىيەتلەر تەرىپىدىن ئىجاد  قىلىنغان ئوبيېكتىپ رېئاللىق ئىكەنلىكىدە چىڭ تۇرىسىز. خاممۇرابى ئىنسانلار باراۋەر ئەمەس دېگەنلىكى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئېنلىل ۋە ماردۇكتىن ئىبارەت ئىككى ئىلاھ شۇنداق بۇيرۇق چۈشۈرگەنلىكى ئۈچۈن ئىنسانلارغا باراۋەر مۇئامىلە قىلمىغان. ھەممە ئادەم باراۋەر. بۇ توماس جېفېرسون شۇنداق دېگەنلىكى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى تەڭرىنىڭ ئىنساننى شۇنداق ياراتقانلىقى ئۈچۈندۇر. ئەركىن بازار ئەڭ ياخشى ئىقتىسادىي سىستېما، بۇ ئادام سىمىس شۇنداق دېگەنلىكى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئۇ تەبىئەتنىڭ ئۆزگەرمەس قانۇنىيىتى بولغانلىقى ئۈچۈندۇر.

ئىككىنچىدىن، سىز باشقىلارنىمۇ شۇنداق تەربىيەلەيسىز. ئىنسانلارغا تۇغۇلىشىدىن تارتىپ مەۋھۇم رېئاللىقنىڭ پىرىنسىپلىرىنى ئەسكەرتىسىز. بۇ پرىنسىپلار تۇرمۇشتىكى ھەممە نەرسە بىلەن يەنى چۆچەك، دىراما، رەسىم، ناخشا-مۇزىكا، مۇراسىم، سىياسىي تەشۋىقات، بىناكارلىق، رېتسېپ ۋە مودىلار بىلەن بىرلىشىپ كەتكەن. مەسىلەن، ھازىر كىشىلەر باراۋەرلىك ئۇقۇمىغا ئىشىنىدۇ. لىكىن باي ئائىلىدىكى بالىلار ئەسلىدىكى ئىشچىلار سىنىپىنىڭ كىيىمى بولغان پادىچىلار ئىشتىنىنى كىيسە ئاندىن بۇ مودا بولاتتى. ئوتتۇرا ئەسىردە كىشىلەر جەمئىيەتتىكى سىنىپ ئايرىمىسىغا ئىشىنەتتى، شۇڭا ياۋروپادا ھېچقانداق ئاقسۆڭەكلەر دېھقانلارنىڭ كىيىمىنى كېيمەيتتى.  ئۇ ۋاقىتلاردا، “ئەپەندى” ياكى “خانىم” دەپ ئاتىلىش ئالاھىدە ئىمتىياز ئىدى ۋە بۇ ئىمتىياز ئۈچۈن قانلىق بەدەل تۆلىنەتتى. ئەمما ھازىر، خەتنى تاپشۇرۇۋالغۇچىنىڭ كىم بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئادرېسنىڭ باشلىنىشى ھەمىشە “ھۆرمەتلىك ئەپەندى ياكى خانىم” بىلەن باشلىنىدۇ.

ئادىمىيەت ۋە ئىجتىمائىيەت پەنلىرى ئۆزىنىڭ كۆپ ئېنىرگىيەسىنى مەۋھۇم تەرتىپلەرنىڭ ھاياتىمىزغا قانداق سىڭىپ كىرگەنلىكىنى چۈشەندۈرۈشكە سەرپ قىلدى. بىز بۇ يەردە سەھىپە ئىتىبارى بىلەن بۇ ماۋزۇلار ھەققىدە يۈزەكى توختىلىمىز. ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنى تەشكىللەيدىغان ھەر خىل تەرتىپلەرنىڭ ھەقىقەتەن تەسەۋۋۇر ئىكەنلىكىنى ۋە ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنىڭ پەقەت تەسەۋۋۇردىلا مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى ئاڭقىرىشىنى چەكلەيدىغان ئۈچ ئاساسلىق سەۋەب بار:

1. مەۋھۇم تەرتىپ رېئال دۇنياغا چوڭقۇر سىڭىپ كەتكەن.

گەرچە مەۋھۇم تەرتىپلەر پەقەت كاللىمىزدا مەۋجۇت بولسىمۇ، ئۇلار ئەتراپىمىزدىكى ماددىي رېئاللىق بىلەن بىرىكىپ كەتكەن، ھەتتا تاشقا مۆھۈر باسقاندەك ئۆزگەرمەس بولۇپ كەتكەن. بۈگۈنكى كۈندە غەربلىكلەرنىڭ كۆپىنچىسى يەككىلىككە ئىشىنىدۇ، ھەمدە ھەممە ئادەم مۇستەقىل قىممەتكە ئىگە مۇستەقىل شەخىس، باشقىلارنىڭ پىكىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمايدۇ، دەپ قارايدۇ. ھەر بىرىمىزنىڭ ئىچىدە پارلاق نۇر دەستىلىرى بار بولۇپ، بۇلار ھاياتىمىزغا قىممەت-قاراش ۋە مەنە ئاتا قىلىدۇ. بۈگۈنكى غەرب مەكتەپلىرىدە، ئوقۇتقۇچى ۋە ئاتا-ئانىلار بالىلارغا ساۋاقداشلىرى بالىلارنى مەسخىرە قىلسا پىسەنت قىلماسلىق كىرەكلىكىنى ئۆگىتىدۇ. چۈنكى ئۇلار ئۆز قىممىتىنى بىلىدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، مەۋھۇم تەرتىپتىن ئىبارەت بۇ ئەپسانە بۈگۈنكى كۈندە بىنالارنىڭ تېشىدىن تارتىپ ئوچاق بېشىدىكى ھاۋانچىلارغىچە سىڭىپ كەتكەن. كۆڭۈلدىكىدەك ئۆي نۇرغۇن كىچىك ئۆيلەرگە ئايرىلغان بولىدۇ، بۇنداق بولغاندا ھەر بىر بالىنىڭ شەخسىي بوشلۇقى بولىدۇ، بالىلار باشقىلارنىڭ كۆزىگە چېلىقمايدۇ ۋە ئەڭ يۇقىرى ھوقۇق  بېرىلىدۇ. شەخسىي ھوجرىلارنىڭ ئايرىم ئىشىكى بار، نۇرغۇن ئائىلىلەردە بالىلارنىڭ ئىشىكنى يېپىپ قويىشى قوبۇل قىلىنىپلا قالماي، ھەتتا قۇلۇپلاپ قويىشىمۇ قوبۇل قىلىنىدۇ.  ئاتا-ئانىلارمۇ ئىشىكنى چېكىپ كىرىشى كېرەك. بالىلار خالىغان چولپانلارنىڭ رەسىملىرىنى تېمىغا ئاسالايدۇ ۋە مەينەت پايپاقلىرىنى خالىغانچە يەرگە تاشلىيالايدۇ.. مۇشۇنداق بوشلۇقتا چوڭ بولغان ھەر قانداق ئادەم ئۆزىنىڭ “يەككە” ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىدۇ، ھەمدە ئۆزىنىڭ قىممىتىنى ئۆزگىدىن ئەمەس ئۆزىدىن ئىزدەيدۇ.

ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئاقسۆڭەكلەر يەككىلىك دەيدىغان نەرسىگە ئىشەنمىگەن. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، شەخسنىڭ قىممىتى ئىجتىمائىي تەبىقە ۋە باشقىلارنىڭ تونۇشى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. باشقىلار تەرىپىدىن كۈلكىگە قېلىش بولسا چوڭ ھاقارەت ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ۋاقىتتىكى ئاقسۆڭەكلەرمۇ بالىلىرىغا ھەر قانداق بەدەل تۆلەشتىن قەتئىينەزەر ئۆزىنىڭ ئىناۋىتىنى قوغداشنى ئۆگىتىدۇ. بۈگۈنكى يەككىلىككە ئوخشاش، ئوتتۇرا ئەسىردە تەسەۋۋۇر قىلىنغان قىممەت سىستېمىسى ئەينى ۋاقىتتىكى قەلئەلەردە ئەكىس ئەتتۈرۈلگەن. بىر قەلئەدە بالىلارنىڭ ھوجرىسى بولۇشى مۇمكىن ئەمەس (ھەتتا چوڭلارنىڭمۇ ئايرىم ئۆيى بولمايدۇ). ئوتتۇرا ئەسىردە مۆتىۋەرلەرنىڭ ئوغلى بولۇپ كەتسىمۇ، ئىككىنجى قەۋەتتە ئايرىم ھوجرىسى بولمايدۇ. ئۇنىڭ ھوجرىسىنىڭ تېمىدا رىچارد شىر يۈرەك ياكى پادىشاھ ئارتۇرنىڭ رەسىمى بولمايدۇ. ئەلۋەتتە، ئاتا-ئانىسىنىڭ كېرىشى رۇخسەت قىلىنمىغان قۇلۇپلانغان ئىشىكلەر مەۋجۇت بولمايدۇ. ئۇ باشقا نۇرغۇن ياشلارغا ئوخشاش چوڭ زالدا ئۇخلايدۇ. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، ئۇ ھەمىشە كۆپچىلىكنىڭ نەزىرىدە ياشايدۇ، باشقىلارنىڭ تونۇشى ۋە كۆز قارىشىغا دىققەت قىلىدۇ، باشقىلار نىمە دەپ قالار دىگەن موھىتتا چوڭ بولىدۇ.  مۇشۇنداق مۇھىتتا چوڭ بولغان بىرىنىڭ ئادەمنىڭ  قىممىتىنىڭ  تەبىقىسى ۋە باشقىلارنىڭ باھاسىدىن كېلىدۇ، دەپ يەكۈن چىقىرىشى تەبىئىي ئەھۋال.^[8]

2. مەۋھۇم تەرتىپ بىزنىڭ ھەۋەسلىرىمىزنى شەكىللەندۈرىدۇ.

نۇرغۇن كىشىلەر ھاياتىنى باشقۇرىدىغان تەرتىپلەرنىڭ تەسەۋۋۇر ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلغۇسى كەلمەيدۇ.  ئەمەلىيەتتە ھەر بىر كىشى ئاللىبۇرۇن مەۋجۈت بولغان مەۋھۇم تەرتىپ ئىچىگە تۇغۇلىدۇ ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلغاندىن كىيىنكى ھەۋەسلىرى جەمئىيەتتىكى ئەپسانىلەر تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلگەن بولىدۇ. شۇڭلاشقا، شەخسىي ھەۋەسلىرىمىز مەۋھۇم تەرتىپنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە كۈچلۈك ھىماتچىلىرىغا ئايلىنىدۇ.

مەسىلەن، بۈگۈنكى غەربلىكلەر ئەڭ قەدىرلەيدىغان ھەۋەسلەر رومانتېك، كاپىتالىستىك، مىللەتچىل ۋە ئىنسانچىل ئەپسانىلەر تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلگەن. بىز دائىم دوستلىرىمىزغا “كۆڭلۈڭ تارتقاننى قىلغىن” دەيمىز، ئەمما بۇ يەردىكى “كۆڭۈل” قوشبىسلىق بولۇپ، بۇ بىسلارنى شۇ ۋاقىتتىكى ئالقىشلىق ئەپسانىلەر بىلەيدۇ. ” كۆڭلۈڭ تارتقاننى قىلغىن ” دېگەن ئۇقۇم 19-ئەسىردىكى رومانتىك ئەپسانە ۋە 20-ئەسرىدىكى ئىستىمالچى ئەپسانىنىڭ بىرلەشمىسى بولۇپ كاللىمىزغا ئورناپ كەتكەن. مەسىلەن، كوكا-كولا شىركىتى ساغلام كولانى “ساغلام كولا، كۆڭلۈڭ خالىغاننى قىل” دېگەن شۇئار ئاستىدا بازارغا سالغان.

ھەتتا كىشىلەرنىڭ شەخسىي ئارزۇلىرىمۇ مەۋھۇم تەرتىپ تەرىپىدىن پروگراممىلانغان. مەسىلەن، نۇرغۇن كىشىلەر چەتئەلدە ساياھەت قىلىشىنى ئارزۇ قىلىدۇ. لېكىن، چەتئەلدە ساياھەت قىلىش تەبىئىي ياكى ئېنىق شەكىللەنگەن نەرسە ئەمەس. مەسىلەن، شىمپەنزە  ئالفا ئۆزىنىڭ كۈچىدىن پايدىلىنىپ قوشنا شىمپەنزە زېمىنىدا دەم ئېلىشنى ھەرگىز ئويلىمايدۇ. شۇنداقلا قەدىمكى مىسىردىكى فىرئەۋنلەر بارلىق بايلىقلىرىنى ئىشلىتىپ ئېھرام ياسايدۇ ۋە جەسىتىنى مومىيالايدۇ، ئەمما ھېچكىم بابىلونغا بېرىپ سودا-سېتىق قىلىشنى ئويلىمايدۇ ياكى فىنكىيەدە قار تېيىلىپ دەم ئالمايدۇ. بۈگۈنكى كىشىلەر چەتئەلدىكى ساياھىتى ئۈچۈن نۇرغۇن پۇل خەجلەيدۇ، چۈنكى ئۇلار رومانتىك ئىستېمال ئەپسانىلىرىگە ئىشىنىدۇ.

رومانتىزىم بىزگە يوشۇرۇن كۈچىمىزنى زورايتىش ئۈچۈن، ئىمكانقەدەر ئوخشىمىغان تەجرىبىلەرنى توپلىشىمىز كېرەكلىكىنى ئېيتىدۇ. بىز چوقۇم ئوخشىمىغان ھېسسىياتلارنى باشتىن كەچۈرۈشىمىز، ئوخشىمىغان مۇناسىۋەتلەرنى سىناپ بېقىشىمىز، ئوخشىمىغان يېمەكلىكلەرنى تېتىپ بېقىشىمىز، ئوخشىمىغان مۇزىكا ئۇسلۇبىدىن ھوزۇرلىنىشنى ئۆگىنىشىمىز كېرەك. بۇلارنى قىلىشتىكى ئەڭ ياخشى ئۇسۇللارنىڭ بىرى كۈندىلىك تۇرمۇش ئادەتلىرىمىزنى بۇزۇپ تاشلاش، بىزگە تونۇش بولغان مۇھىتلاردىن يىراقلىشىش ۋە ئۇزاق يەرلەرگە ساياھەت قىلىش ئارقىلىق ئوخشىمىغان مەدەنىيەت، پۇراق، تەم ۋە پەرقلىق كىشىلەرنىڭ قائىدە-يوسۇنلىرىنى «باشتىن كەچۈرۈش»تىن ئىبارەت. بىز دائىم «يىڭى كەچۈرمۈشۈم كۆزۈمنى ئاچتى، ھاياتىمنى ئۆزگەرتتى» دېگەن رومانتىك ئەپسانىلەرنى ئاڭلاپ تۇرىمىز.

ئىستېمالچىلىق ئېقىمى بىزگە خۇشال بولۇش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ مەھسۇلات ۋە تېخىمۇ كۆپ مۇلازىمەتلەرنى سېتىۋېلىشىمىز كېرەكلىكىنى ئېيتىدۇ. ئەگەر تۇرمۇشىمىزدا بىرەر نەرسە كەم بولسا ياكى بىئاراملىق ھېس قىلساق يىڭى مەھسۇلاتلارنى سېتىۋېلىش (يېڭى ماشىنا، يېڭى كىيىم، ئورگانىك يېمەكلىك) ياكى مۇلازىمەتلەرنى (ئۆي تازىلاش، ئ‍ىجتىمائىي مۇناسىۋەت مۇلازىمىتى، يوگا سىنىپى) سېتىۋېلىش ئارقىلىق بىئارامچىلىق ۋە كەملىكنى تۈگەتكىلى بولىشى مۇمكىن. ھەتتا ھەربىر تېلېۋىزىيە ئېلانى سىزنىڭ مەلۇم بىر مەھسۇلات ياكى مۇلازىمەتنى سېتىۋالسىڭىز تۇرمۇشىڭىز ياخشىلىنىدىغانلىقى ھەققىدىكى كىچىك رىۋايەتتۇر.

كۆپ خىللىقنى تەشەببۇس قىلىدىغان رومانتىزىم بىلەن ئىستىمالچىلىق ئېقىمى چىرمىشىپ كەتكەن. بۇ ئىككىسىنىڭ ماسلىشىشى چەكسىز « بازار»نى تۇغقان بولۇپ،  بۇ ئۆز نۆۋىتىدە بۈگۈنكى ساياھەت كەسپىنىڭ ئاساسىنى سالدى. ساياھەت كەسپىنىڭ ساتىدىغىنى ئايروپىلان بېلىتى ۋە مېھمانخانا  ئەمەس، بەلكى ساياھەت تۇيغۇسىدىن ئىبارەت. شۇڭا بۇ نوقتىدا پارىژ شەھەر ياكى ھىندىستان دۆلەت ئەمەس، بەلكى بۇلار ساياھەت تۇيغۇسى، بىزنىڭ نەزەر دائىرىمىزنى كىڭەيتىدىغىنى، يوشۇرۇن كۈچىمىزنى جارى قىلدۇرىدىغىنى ۋە بىزنى خۇش قىلىدىغىنى ئىستىمالچىلىقتىن ئىبارەت. نەتىجىدە ئەگەر بىر مىليونېر ئايالى بىلەن قىزىرىشىپ قالغان بولسا، يارىشىشنىڭ يولى بەلكىم ئۇنى پارىژغا قىممەت باھالىق ساياھەتكە ئېلىپ چىقىش بولۇشى مۇمكىن. بۇ خىل ساياھەتنىڭ بىزگە بىلدۈردىغىنى مەلۇم بىر  شەخسنىڭ تاللىشى ئەمەس، بەلكى رومانتىك ئىستېمالغا بولغان چوڭقۇر ئېتىقادتىن ئىبارەت. ئوخشاش شەكىلدە قەدىمكى مىسىردىكى بىر باي كىشى ئايالى بىلەن جېدەللىشىپ قالسا، مۇناسىۋەتنى ئوڭشاشنىڭ ئۇسۇلى ئايالىنى بابىلونغا ئېلىپ بېرىپ ساياھەت قىلدۇرۇش ئەمەس ئەكسىچە، ئايالىغا ئۆزى ئارزۇ قىلغان ھەشەمەتلىك قەبرىنى ياساپ بىرىش بولۇشى مۇمكىن ئىدى.

18-رەسىم. گىزادىكى بۈيۈك ئېھرام. بۇنداق ئېھراملارنى قەدىمقى مىسىردىكى بايلار سالغۇزاتتى.

قەدىمكى مىسىردىكى سەرخىللارغا ئوخشاش، ھازىر نۇرغۇن كىشىلەرمۇ ھاياتىنى مەلۇم خىل پىرامىدا ياساشقا سەرپ قىلىدۇ. پەقەت بۇ پىرامىدالارنىڭ ئىسمى، شەكلى، چوڭ-كىچىكلىكى ئوخشىمىغان مەدەنىيەتتە ئوخشاش بولمايدۇ. مەسىلەن، بۈگۈنكى بۇ پىرامىدا سۇ ئۈزۈش كۆلچىكى ۋە شەھەر ئەتراپىدىكى چىملىقى بار داچا بولۇشى مۇمكىن، ياكى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان كۆرۈنۈشلەر بىلەن چاقناپ تۇرىدىغان تۇرالغۇ بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئاز ساندىكى كىشىلەرلا بىرىنجى قەدەمدە پىرامىدا قۇرۇشنى ئارز قىلغۇزىدىغان ئەپسانىگە سوئال قويىدۇ.

3. مەۋھۇم تەرتىپ ئىجتىمائىيەتتە مەۋجۇت.

مەن ھەتتا خاسىيەتلىك كۈچلەر ئارقىلىق ھەۋىسلىرىمنى مەۋھۇم تەرتىپتىن ئازاد قىلدىم، دەپ ئويلىغاندىمۇ  مەن يەنىلا يەككە شەخس.  مەۋھۇم تەرتىپنى ئۆزگەرتىشىم ئۈچۈن، مىليونلىغان ناتونۇش كىشىلەرنى مەن بىلەن ھەمكارلىشىشقا قايىل قىلىشىم كېرەك. سەۋەبى تەسەۋۋۇر ئارقىلىق بەرپا قىلىنغان تەرتىپ مىنىڭ تەسەۋۋۇرۇمدىلا ئەمەس مەندىن باشقىلارنىڭكىدىمۇ مەۋجۇت.

بۇنى چۈشىنىش ئۈچۈن بىز چوقۇم “ئوبيېكتىپ، سوبىكتىپ ۋە  ئىجتىمائىيەت ” ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى بىلىشىمىز كېرەك.

«ئوبيېكتىپ» نەرسىلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئىنسانلارنىڭ ئاڭ ۋە ئېتىقادىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمايدۇ. مەسىلەن، «رادىئاتسىيە» ئەپسانە ئەمەس. رادىئاتسىيە ئىنسانلار ئۇنى بايقاشتىن خېلى بۇرۇنلا مەۋجۇت ئىدى، ھەتتا ئۇنىڭ مەۋجۇتلىقىغا كىشىلەر ئىشەنمەيدىغان چاغدىمۇ ئۇ خەتەرلىك ئىدى. مەسىلەن، رادىئاتسىيەنى بايقىغان مارىي كىيۇرىي خانىم ئۇزۇن يىل رادىئوئاكتىپلىق ماددىلار ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ بەدەنگە زىيان يەتكۈزىدىغانلىقىنى ئويلاپمۇ باقمىغانىدى. ھەتتا ئۇ رادىئاتسىيەنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈپ تاشلايدىغانلىقىغا ئىشەنمىگەن، ئەمما ئاخىرىدا رادىئوئاكتىپلىق ماددىلارنىڭ ھەددىدىن زىيادە تەسىر قىلىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان قان ئازلىق سەۋەبىدىن قازا قىلدى.

«سوبىكتىپ» دېگەن پەقەت يەككە شەخسنىڭ ئېڭى ۋە ئېتىقادىدىلا مەۋجۇت. ئەگەر ئادەم ئېتىقادىنى ئۆزگەرتسە، سۇبيېكتىپ يوقىلىدۇ ياكى ئۆزگىرىدۇ. مەسىلەن، نۇرغۇن بالىلار ئۆزلىرىنىڭ ھىچكىمگە كۆرۈنمەيدىغان دوستى بارلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىدۇ. بۇ مەۋھۇم دوست بالىنىڭ سۇبيېكتىپ ئېڭىدىلا مەۋجۇت بولۇپ، بالا چوڭ بولغاندا ياكى ئۇنىڭغا ئىشىنىشنى توختاتقاندا غايىپ بولىدۇ.

« ئىجتىمائىيەت » كىشىلەرنىڭ سوبىكتىپ ئېڭىنى باغلايدىغان ئالاقىسىدا مەۋجۇت. ئەگەر يەككە شەخىس ئىتقادىنى ئۆزگەرتسە ھەتتا ئۆلۈپ كەتسىمۇ ئىجتىمائىيەتكە ھېچقانداق تەسىر كۆرسىتەلمەيدۇ. بىراق بۇ تۈردىكى كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۆلۈپ كەتسە ياكى ئىتقادىنى ئۆزگەرتسە، بۇ ئىجتىمائىيەت ئۆزگىرىدۇ ياكى يوقىلىدۇ. ئىنسانلار ئارىسىدىكى مەنىۋى ھادىسىلەر ئالدامچىلىق ياكى ئويۇن ئەمەس. ئىجتىمائىيەت رادىئوئاكتىپلىق ماددىلاردىن پەرقلىق شەكىلدە مەۋجۈت بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ دۇنياغا بولغان تەسىرى سان-ساناقسىز. تارىختىكى ئەڭ موھىم ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ بولغان ئىجتىمائىيەتلەر: قانۇن، پۇل، ئىلاھ، دۆلەتتىن ئىبارەت.

يەنە پېگىۋىتنى مىسالغا ئالايلى. بۇ شىركەت پېگېۋىت باش ئىجرائىيە ئەمەلدارىنىڭ تەسەۋۋۇرىدىكى دوستى ئەمەس، بەلكى مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ كاللىسىدا مەۋجۇت بولغان ئورتاق تەسەۋۋۇردىن ئىبارەت. باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى شىركەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئىشىنىدۇ، چۈنكى مۇدىرىيەت دېرىكتورىمۇ ئۇنىڭ مەۋجۇتلىقىغا ئىشىنىدۇ، شىركەتتىكى ئادۋوكاتلارمۇ، ئىشخانىدىكىلەرمۇ، بانكىرلارمۇ، ئاكسىيە بىرژىسىنىڭ خادىملىرىمۇ، فرانسىيەدىن ئاۋىستىرالىيەگە قەدەر ماشىنا ساتقۇچىلارمۇ بۇنىڭغا ئىشىنىدۇ. ئەگەر بىر كۈنى، باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى پېگېۋىتنىڭ مەۋجۇتلىقىغا ئىشەنمىسە، ئۇ تىزلا ئەڭ يېقىن روھىي كېسەللىكلەر دوختۇرخانىسىغا ئەۋەتىلىدۇ، ئۇنىڭ ئورنىغا ئىشىنىدىغان باشقا بىرەيلەن ئالمىشىدۇ.

ئوخشاشلا، مەيلى دوللار، كىشىلىك ھوقۇق ياكى ئامىرىكا بولسۇن، ھەممىسى مىلياردلىغان كىشىلەرنىڭ ئورتاق تەسەۋۋۇرىدا مەۋجۇت، ھەر قانداق بىر شەخىس بۇلارنىڭ مەۋجۇتلىقىغا تەھدىد سالالمايدۇ. مەن دوللار، كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئامىرىكىغا ئىشىنىشنى توختاتقان تەقدىردىمۇ، ھېچنىمىنى ئۆزگەرتەلمەيمەن. مەۋھۇم بولغان بۇ تەرتىپلەر ئىجتىمائى بولغانلىقى ئۈچۈن، بىزنىڭ بۇ تەرتىپلەرنى بىرلا ۋاقىتتا ئۆزگەرتىشىمىز ئۈچۈن مىليارد كىشىلەرنىڭ ئېڭىنى ئۆزگەرتىشىمىزگە توغرا كىلىدۇ، بۇ ئاسان ئىش ئەمەس. بۇنداق چوڭ كۆلەملىك ئۆزگىرىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن، سىياسىي پارتىيە، ئىدىئولوگىيە ھەرىكىتى ياكى مەلۇم دىنىي مەزھەپ قاتارلىق مۇرەككەپ تەشكىلاتلارنىڭ ياردىمى بولغان بولۇشى كېرەك. بۇنداق مۇرەككەپ تەشكىلاتلارنى قۇرۇش ئۈچۈن، نۇرغۇن ناتونۇش كىشىلەرنى ھەمكارلىشىشتا قايىل قىلىشقا توغرا كېلىدۇ، بۇ پەقەت بۇ كىشىلەرنىڭ ھەممىسى ئورتاق بىر ئەپسانىگە ئىشەنگەندىلا ئاندىن ئەمەلگە ئاشىدۇ. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، مەۋجۇت مەۋھۇم تەرتىپنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن، بىز ئالدى بىلەن باشقا بىر شەكلىنىڭ مەۋجۇتلىقىغا ئىشىنىشىمىز كېرەك.

مەسىلەن، پېگېۋىت شىركىتىنى ۋەيران قىلىش ئۈچۈن بىز فرانسىيەنىڭ قانۇن سىستېمىسىغا ئوخشاش تېخىمۇ كۈچلۈك بىر نەرسىنى تەسەۋۋۇر قىلىشىمىز كېرەك. فرانسىيەنىڭ قانۇن سىستېمىسىنى بۇزۇپ تاشلاش ئۈچۈن بىز فرانسىيە دۆلىتىگە ئوخشاش تېخىمۇ كۈچلۈك بىر نەرسىنى تەسەۋۋۇر قىلىشىمىز كېرەك. ئەگەر فرانسىيەنى ۋەيران قىلماقچى بولساق، تېخىمۇ ئۇنىڭدىن كۈچلۈك نەرسىنى تەسەۋۋۇر قىلىشىمىز كېرەك.

ئىنسان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن مەۋھۇم تەرتىپتىن قېچىپ قۇتۇلالمايمىز. بىز ھەر قېتىم تۈرمە تاملىرىنى بۇزۇپ ئەركىنلىككە قاراپ چاپتۇق، دەپ ئويلىغىنىمىزدا، ئەمەلىيەتتە مەيدانى بىر ئاز كەڭ بولغان باشقا بىر چوڭ تۈرمىگە قاراپ يۈگۈرۈۋاتقان بولىمىز.

[1] Angus Maddison, The World Economy, vol. 2 (Paris: Development Centre of the Organization of

Economic Co-operation and Development, 2006), 636; ‘Historical Estimates of World Population’,

U.S. Census Bureau, accessed 10 December 2010,

http://www.census.gov/ipc/www/worldhis.html.

[2] Robert B. Mark, The Origins of the Modern World: A Global and Ecological Narrative (Lanham,

MD: Rowman & Littlefield Publishers, 2002), 24.

[3] Raymond Westbrook, ‘Old Babylonian Period’, in A History of Ancient Near Eastern Law, vol. 1, ed. Raymond Westbrook (Leiden: Brill, 2003), 361–430; Martha T. Roth, Law Collections from Mesopotamia and Asia Minor, 2nd edn (Atlanta: Scholars Press, 1997), 71–142; M. E. J. Richardson, Hammurabi’s Laws: Text, Translation and Glossary (London: T & T Clark International, 2000).

[4] Roth, Law Collections from Mesopotamia, 76.

[5] Ibid., 121.

[6] Ibid., 122–3.

[7]Ibid., 133–3.

[8] Constance Brittaine Bouchard, Strong of Body, Brave and Noble: Chivalry and Society in Medieval France (New York: Cornell University Press, 1998), 99; Mary Martin McLaughlin, ‘Survivors and Surrogates: Children and Parents from the Ninth to Thirteenth Centuries’, in Medieval Families: Perspectives on Marriage, Household and Children, ed. Carol Neel (Toronto: University of Toronto Press, 2004), 81 n.; Lise E. Hull, Britain’s Medieval Castles (Westport: Praeger, 2006), 144.

6. Building Pyramids

THE AGRICULTURAL REVOLUTION IS ONE of the most controversial events in history. Some partisans proclaim that it set humankind on the road to prosperity and progress. Others insist that it led to perdition. This was the turning point, they say, where Sapiens cast off its intimate symbiosis with nature and sprinted towards greed and alienation. Whichever direction the road led, there was no going back. Farming enabled populations to increase so radically and rapidly that no complex agricultural society could ever again sustain itself if it returned to hunting and gathering. Around 10,000 sc, before the transition to agriculture, earth was home to about 5-8 million nomadic foragers. By the first century av, only 1-2 million foragers remained (mainly in Australia, America and Africa), but their numbers were dwarfed by the world’s 250 million farmers. 1!

The vast majority of farmers lived in permanent settlements; only a few were nomadic shepherds. Settling down caused most peoples turf to shrink dramatically. Ancient hunter-gatherers usually lived in territories covering many dozens and even hundreds of square kilometres. ‘Home’ was the entire territory, with its hills, streams, woods and open sky. Peasants, on the other hand, spent most of their days working a small field or orchard, and their domestic lives centred on a cramped structure of wood, stone or mud, measuring no more than a few dozen metres — the house. The typical peasant developed a very strong attachment to this structure. This was a far-reaching revolution, whose impact was psychological as much as architectural. Henceforth, attachment to ‘my house’ and separation from the neighbours became the psychological hallmark of a much more self-centred creature.

The new agricultural territories were not only far smaller than those of ancient foragers, but also far more artificial. Aside from the use of fire, hunter-gatherers made few deliberate changes to the lands in which they roamed. Farmers, on the other hand, lived in artificial human islands that they laboriously carved out of the surrounding wilds. They cut down forests, dug canals, cleared fields, built houses, ploughed furrows, and planted fruit trees in tidy rows. The resulting artificial habitat was meant only for humans and ‘their’ plants and animals, and was often fenced off by walls and hedges. Farmer families did all they could to keep out wayward weeds and wild animals. If such interlopers made their way in, they were driven out. If they persisted, their human antagonists sought ways to exterminate them. Particularly strong defences were erected around the home. From the dawn of agriculture until this very day, billions of humans armed with branches, swatters, shoes and poison sprays have waged relentless war against the diligent ants, furtive roaches, adventurous spiders and misguided beetles that constantly infiltrate the human domicile.

For most of history these man-made enclaves remained very small, surrounded by expanses of untamed nature. The earth’s surface measures about 510 million square kilometres, of which 155 million is land. As late as av 1400, the vast majority of farmers, along with their plants and animals, clustered together in an area of just 11 million square kilometres — 2 per cent of the planet’s surface.2 Everywhere else was too cold, too hot, too dry, too wet, or otherwise unsuited for cultivation. This minuscule 2 per cent of the earth’s surface constituted the stage on which history unfolded.

People found it difficult to leave their artificial islands. They could not abandon their houses, fields and granaries without grave risk of loss. Furthermore, as time went on they accumulated more and more things — objects, not easily transportable, that tied them down. Ancient farmers might seem to us dirt poor, but a typical family possessed more artefacts than an entire forager tribe.

The Coming of the Future

While agricultural space shrank, agricultural time expanded. Foragers usually didn’t waste much time thinking about next week or next month. Farmers sailed in their imagination years and decades into the future.

Foragers discounted the future because they lived from hand to mouth and could only preserve food or accumulate possessions with difficulty. Of course, they clearly engaged in some advanced planning. The creators of the cave paintings of Chauvet, Lascaux and Altamira almost certainly intended them to last for generations. Social alliances and _ political rivalries were long-term affairs. It often took years to repay a favour or to avenge a wrong. Nevertheless, in the subsistence economy of hunting and gathering, there was an obvious limit to such long-term planning. Paradoxically, it saved foragers a lot of anxieties. There was no sense in worrying about things that they could not influence.

The Agricultural Revolution made the future far more important than it had ever been before. Farmers must always keep the future in mind and must work in its service. The agricultural economy was based on a seasonal cycle of production, comprising long months of cultivation followed by short peak periods of harvest. On the night following the end of a plentiful harvest the peasants might celebrate for all they were worth, but within a week or so they were again up at dawn for a long day in the field. Although there was enough food for today, next week, and even next month, they had to worry about next year and the year after that.

Concern about the future was rooted not only in seasonal cycles of production, but also in the fundamental uncertainty of agriculture. Since most villages lived by cultivating a very limited variety of domesticated plants and animals, they were at the mercy of droughts, floods and pestilence. Peasants were obliged to produce more than they consumed so that they could build up reserves. Without grain in the silo, jars of olive oil in the cellar, cheese in the pantry and sausages hanging from the rafters, they would starve in bad years. And bad years were bound to come, sooner or later. A peasant living on the assumption that bad years would not come didn’t live long.

Consequently, from the very advent of agriculture, worries about the future became major players in the theatre of the human mind. Where farmers depended on rains to water their fields, the onset of the rainy season meant that each morning the farmers gazed towards the horizon, sniffing the wind and straining their eyes. Is that a cloud? Would the rains come on time? Would there be enough? Would violent storms wash the seeds from the fields and batter down seedlings? Meanwhile, in the valleys of the Euphrates, Indus and Yellow rivers, other peasants monitored, with no less trepidation, the height of the water. They needed the rivers to rise in order to spread the fertile topsoil washed down from the highlands, and to enable their vast irrigation systems to fill with water. But floods that surged too high or came at the wrong time could destroy their fields as much as a drought.

Peasants were worried about the future not just because they had more cause for worry, but also because they could do something about it. They could clear another field, dig another irrigation canal, sow more crops. The anxious peasant was as frenetic and hardworking as a harvester ant in the summer, sweating to plant olive trees whose oil would be pressed by his children and grandchildren, putting off until the winter or the following year the eating of the food he craved today.

The stress of farming had far-reaching consequences. It was the foundation of large-scale political and social systems. Sadly, the diligent peasants almost never achieved the future economic security they so craved through their hard work in the present. Everywhere, rulers and elites sprang up, living off the peasants’ surplus food and leaving them with only a bare subsistence.

These forfeited food surpluses fuelled politics, wars, art and philosophy. They built palaces, forts, monuments and temples. Until the late modern era, more than 90 per cent of humans were peasants who rose each morning to till the land by the sweat of their brows. The extra they produced fed the tiny minority of elites – kings, government officials, soldiers, priests, artists and thinkers -— who fill the history books. History is something that very few people have been doing while everyone else was ploughing fields and carrying water buckets.

An Imagined Order

The food surpluses produced by peasants, coupled with new transportation technology, eventually enabled more and more people to cram together first into large villages, then into towns, and finally into cities, all of them joined together by new kingdoms and commercial networks.

Yet in order to take advantage of these new opportunities, food surpluses and improved transportation were not enough. The mere fact that one can feed a thousand people in the same town or a million people in the same kingdom does not guarantee that they can agree how to divide the land and water, how to settle disputes and conflicts, and how to act in times of drought or war. And if no agreement can be reached, strife spreads, even if the storehouses are bulging. It was not food shortages that caused most of history’s wars and revolutions. The French Revolution was spearheaded by affluent lawyers, not by famished peasants. The Roman Republic reached the height of its power in the first century sc, when treasure fleets from throughout the Mediterranean enriched the Romans beyond their ancestors’ wildest dreams. Yet it was at that moment of maximum affluence that the Roman political order collapsed into a series of deadly civil wars. Yugoslavia in 1991 had more than enough resources to feed all its inhabitants, and still disintegrated into a terrible bloodbath.

The problem at the root of such calamities is that humans evolved for millions of years in small bands of a few dozen individuals. The handful of millennia separating the Agricultural Revolution from the appearance of cities, kingdoms and empires was not enough time to allow an instinct for mass cooperation to evolve.

Despite the lack of such biological instincts, during the foraging era, hundreds of strangers were able to cooperate thanks to their shared myths. However, this cooperation was loose and limited. Every Sapiens band continued to run its life independently and to provide for most of its own needs. An archaic sociologist living 20,000 years ago, who had no knowledge of events following the Agricultural Revolution, might well have concluded that mythology had a fairly limited scope. Stories about ancestral spirits and tribal totems were strong enough to enable 500 people to trade seashells, celebrate the odd festival, and join forces to wipe out a Neanderthal band, but no more than that. Mythology, the ancient sociologist would have thought, could not possibly enable millions of strangers to cooperate on a daily basis.

But that turned out to be wrong. Myths, it transpired, are stronger than anyone could have imagined. When the Agricultural Revolution opened opportunities for the creation of crowded cities and mighty empires, people invented stories about great gods, motherlands and joint stock companies to provide the needed social links. While human evolution was crawling at its usual snail’s pace, the human imagination was building astounding networks of mass cooperation, unlike any other ever seen on earth.

Around 8500 sc the largest settlements in the world were villages such as Jericho, which contained a few hundred individuals. By 7000 nc the town of Catalhoyiik in Anatolia numbered between 5,000 and 10,000 individuals. It may well have been the world’s biggest settlement at the time. During the fifth and fourth millennia sc, cities with tens of thousands of inhabitants sprouted in the Fertile Crescent, and each of these held sway over many nearby villages. In 3100 sc the entire lower Nile Valley was united into the first Egyptian kingdom. Its pharaohs ruled thousands of square kilometres and hundreds of thousands of people. Around 2250 sc Sargon the Great forged the first empire, the Akkadian. It boasted over a million subjects and a standing army of 5,400 soldiers. Between 1000 sc and 500 sxc, the first mega-empires appeared in the Middle East: the Late Assyrian Empire, the Babylonian Empire, and the Persian Empire. They ruled over many millions of subjects and commanded tens of thousands of soldiers.

In 221 sc the Qin dynasty united China, and shortly afterwards Rome united the Mediterranean basin. Taxes levied on 40 million Qin subjects paid for a standing army of hundreds of thousands of soldiers and a complex bureaucracy that employed more than 100,000 officials. The Roman Empire at its zenith collected taxes from up to 100 million subjects. This revenue financed a standing army of 250,000-500,000 soldiers, a road network still in use 1,500 years later, and theatres and amphitheatres that host spectacles to this day.

16. A stone stela inscribed with the Code of Hammurabi, c.1776 Bc.

Impressive, no doubt, but we mustn’t harbour rosy illusions about ‘mass cooperation networks’ operating in pharaonic Egypt or the Roman Empire. ‘Cooperation’ sounds very altruistic, but is not always voluntary and seldom egalitarian. Most human cooperation networks have been geared towards oppression and exploitation. The peasants paid for the burgeoning cooperation networks with their precious food surpluses, despairing when the tax collector wiped out an entire year of hard labour with a single stroke of his imperial pen. The famed Roman amphitheatres were often built by slaves so that wealthy and idle Romans could watch other slaves engage in vicious gladiatorial combat. Even prisons and concentration camps are cooperation networks, and can function only because thousands of strangers somehow manage to coordinate their actions.

17. The Declaration of Independence of the United States, signed 4 July 1776.

All these cooperation networks — from the cities of ancient Mesopotamia to the Qin and Roman empires -— were ‘imagined orders’. The social norms that sustained them were based neither on ingrained instincts nor on personal acquaintances, but rather on belief in shared myths.

How can myths sustain entire empires? We have already discussed one such example: Peugeot. Now let’s examine two of the best-known myths of history: the Code of Hammurabi of c.1776 sc, which served as a cooperation manual for hundreds of thousands of ancient Babylonians; and the American Declaration of Independence of 1776 av, which today still serves as a cooperation manual for hundreds of millions of modern Americans.

In 1776 sc Babylon was the world’s biggest city. The Babylonian Empire was probably the world’s largest, with more than a million subjects. It ruled most of Mesopotamia, including the bulk of modern Iraq and parts of present-day Syria and Iran. The Babylonian king most famous today was Hammurabi. His fame is due primarily to the text that bears his name, the Code of Hammurabi. This was a collection of laws and judicial decisions whose aim was to present Hammurabi as a role model of a just king, serve as a basis for a more uniform legal system across the Babylonian Empire, and teach future generations what justice is and how a just king acts.

Future generations took notice. The intellectual and bureaucratic elite of ancient Mesopotamia canonised the text, and apprentice scribes continued to copy it long after Hammurabi died and his empire lay in ruins. Hammurabi’s Code is therefore a good source for understanding the ancient Mesopotamians’ ideal of social order.?

The text begins by saying that the gods Anu, Enlil and Marduk — the leading deities of the Mesopotamian pantheon — appointed Hammurabi ‘to make justice prevail in the land, to abolish the wicked and the evil, to prevent the strong from oppressing the weak’.4 It then lists about 300 judgements, given in the set formula ‘If such and such a thing happens, such is the judgment.’ For example, judgements 196-9 and 209-14 read:

196. If a superior man should blind the eye of another superior man, they shall blind his eye.
197. If he should break the bone of another superior man, they shall break his bone.
198. If he should blind the eye of a commoner or break the bone of a commoner, he shall weigh and deliver 60 shekels of silver. If he should blind the eye of a slave of a superior man or break
199. the bone of a slave of a superior man, he shall weigh and deliver one-half of the slave’s value (in silver).5

209. If a superior man strikes a woman of superior class and thereby 209. causes her to miscarry her fetus, he shall weigh and deliver ten shekels of silver for her fetus.
210. If that woman should die, they shall kill his daughter.
211. If he should cause a woman of commoner class to miscarry her fetus by the beating, he shall weigh and deliver five shekels of silver.
212. If that woman should die, he shall weigh and deliver thirty shekels of silver.
213. If he strikes a slave-woman of a superior man and thereby causes her to miscarry her fetus, he shall weigh and deliver two shekels of silver.
214. If that slave-woman should die, he shall weigh and deliver twenty shekels of silver.6

After listing his judgements, Hammurabi again declares that

These are the just decisions which Hammurabi, the able king, has established and thereby has directed the land along the course of truth and the correct way of life … 1 am Hammurabi, noble king. I have not been careless or negligent toward humankind, granted to my care by the god Enlil, and with whose shepherding the god Marduk charged me.7

Hammurabi’s Code asserts that Babylonian social order is rooted in universal and eternal principles of justice, dictated by the gods. The principle of hierarchy is of paramount importance. According to the code, people are divided into two genders and three classes: superior people, commoners and slaves. Members of each gender and class have different values. The life of a female commoner is worth thirty silver shekels and that of a slave-woman twenty silver shekels, whereas the eye of a male commoner is worth sixty silver shekels.

The code also establishes a strict hierarchy within families, according to which children are not independent persons, but rather the property of their parents. Hence, if one superior man kills the daughter of another superior man, the killer’s daughter is executed in punishment. To us it may seem strange that the killer remains unharmed whereas his innocent daughter is killed, but to Hammurabi and the Babylonians this seemed perfectly just. Hammurabi’s Code was based on the premise that if the king’s subjects all accepted their positions in the hierarchy and acted accordingly, the empire’s million inhabitants would be able to cooperate effectively. Their society could then produce enough food for its members, distribute it efficiently, protect itself against its enemies, and expand its territory so as to acquire more wealth and better security.

About 3,500 years after Hammurabi’s death, the inhabitants of thirteen British colonies in North America felt that the king of England was treating them unjustly. Their representatives gathered in the city of Philadelphia, and on 4 July 1776 the colonies declared that their inhabitants were no longer subjects of the British Crown. Their Declaration of Independence proclaimed universal and eternal principles of justice, which, like those of Hammurabi, were inspired by a divine power. However, the most important principle dictated by the American god was somewhat different from the principle dictated by the gods of Babylon. The American Declaration of Independence asserts that:

We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable rights, that among these are life, liberty, and the pursuit of happiness.

Like Hammurabi’s Code, the American founding document promises that if humans act according to its sacred principles, millions of them would be able to cooperate effectively, living safely and peacefully in a just and prosperous society. Like the Code of Hammurabi, the American Declaration of Independence was not just a document of its time and place — it was accepted by future generations as well. For more than 200 years, American schoolchildren have been copying and learning it by heart.

The two texts present us with an obvious dilemma. Both the Code of Hammurabi and the American Declaration of Independence claim to outline universal and eternal principles of justice, but according to the Americans all people are equal, whereas according to the Babylonians people are decidedly unequal. The Americans would, of course, say that they are right, and that Hammurabi is wrong. Hammurabi, naturally, would retort that he is right, and that the Americans are wrong. In fact, they are both wrong. Hammurabi and the American Founding Fathers alike imagined a reality governed by universal and immutable principles of justice, such as equality or hierarchy. Yet the only place where such universal principles exist is in the fertile imagination of Sapiens, and in the myths they invent and tell one another. These principles have no objective validity.

It is easy for us to accept that the division of people into ‘superiors’ and commoners’ is a figment of the imagination. Yet the idea that all humans are equal is also a myth. In what sense do all humans equal one another? Is there any objective reality, outside the human imagination, in which we are truly equal? Are all humans equal to one another biologically? Let us try to translate the most famous line of the American Declaration of Independence into biological terms:

We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable rights, that among these are life, liberty, and the pursuit of happiness.

According to the science of biology, people were not created’. They have evolved. And they certainly did not evolve to be ‘equal’. The idea of equality is inextricably intertwined with the idea of creation. The Americans got the idea of equality from Christianity, which argues that every person has a divinely created soul, and that all souls are equal before God. However, if we do not believe in the Christian myths about God, creation and souls, what does it mean that all people are ‘equal’? Evolution is based on difference, not on equality. Every person carries a somewhat different genetic code, and is exposed from birth to different environmental influences. This leads to the development of different qualities that carry with them different chances of survival. ‘Created equal’ should therefore be translated into ‘evolved differently’.

Just as people were never created, neither, according to the science of biology, is there a ‘Creator’ who ‘endows’ them with anything. There is only a blind evolutionary process, devoid of any purpose, leading to the birth of individuals. ‘Endowed by their creator’ should be translated simply into ‘born.

Equally, there are no such things as rights in biology. There are only organs, abilities and characteristics. Birds fly not because they have a right to fly, but because they have wings. And it’s not true that these organs, abilities and characteristics are ‘unalienable’. Many of them undergo constant mutations, and may well be completely lost over time. The ostrich is a bird that lost its ability to fly. So ‘unalienable rights’ should be translated into ‘mutable characteristics’.

And what are the characteristics that evolved in humans? ‘Life’, certainly. But ‘liberty’? There is no such thing in biology. Just like equality, rights and limited liability companies, liberty is something that people invented and that exists only in their imagination. From a biological viewpoint, it is meaningless to say that humans in democratic societies are free, whereas humans in dictatorships are unfree. And what about ‘happiness’? So far biological research has failed to come up with a clear definition of happiness or a way to measure it objectively. Most biological studies acknowledge only the existence of pleasure, which is more easily defined and measured. So ‘life, liberty, and the pursuit of happiness’ should be translated into ‘life and the pursuit of pleasure’.

So here is that line from the American Declaration of Independence translated into biological terms:

We hold these truths to be self-evident, that all men evolved differently, that they are born with certain mutable characteristics, and that among these are life and the pursuit of pleasure.

Advocates of equality and human rights may be outraged by this line of reasoning. Their response is likely to be, ‘We know that people are not equal biologically! But if we believe that we are all equal in essence, it will enable us to create a stable and prosperous society.’ I have no argument with that. This is exactly what I mean by ‘imagined order’. We believe in a particular order not because it is objectively true, but because believing in it enables us to cooperate effectively and forge a better society. Imagined orders are not evil conspiracies or useless mirages. Rather, they are the only way large numbers of humans can cooperate effectively. Bear in mind, though, that Hammurabi might have defended his principle of hierarchy using the same logic: ‘I know that superiors, commoners and slaves are not inherently different kinds of people. But if we believe that they are, it will enable us to create a stable and prosperous society.’

True Believers

It’s likely that more than a few readers squirmed in their chairs while reading the preceding paragraphs. Most of us today are educated to react in such a way. It is easy to accept that Hammurabi’s Code was a myth, but we do not want to hear that human rights are also a myth. If people realise that human rights exist only in the imagination, isn’t there a danger that our society will collapse? Voltaire said about God that ‘there is no God, but don’t tell that to my servant, lest he murder me at night’. Hammurabi would have said the same about his principle of hierarchy, and Thomas Jefferson about human rights. Homo sapiens has no natural rights, just as spiders, hyenas and chimpanzees have no natural rights. But don’t tell that to our servants, lest they murder us at night.

Such fears are well justified. A natural order is a stable order. There is no chance that gravity will cease to function tomorrow, even if people stop believing in it. In contrast, an imagined order is always in danger of collapse, because it depends upon myths, and myths vanish once people stop believing in them. In order to safeguard an imagined order, continuous and strenuous efforts are imperative. Some of these efforts take the shape of violence and coercion. Armies, police forces, courts and prisons are ceaselessly at work forcing people to act in accordance with the imagined order. If an ancient Babylonian blinded his neighbour, some violence was usually necessary in order to enforce the law of ‘an eye for an eye’. When, in 1860, a majority of American citizens concluded that African slaves are human beings and must therefore enjoy the right of liberty, it took a bloody civil war to make the southern states acquiesce.

However, an imagined order cannot be sustained by violence alone. It requires some true believers as well. Prince Talleyrand, who began his chameleon-like career under Louis XVI, later served the revolutionary and Napoleonic regimes, and switched loyalties in time to end his days working for the restored monarchy, summed up decades of governmental experience by saying that ‘You can do many things with bayonets, but it is rather uncomfortable to sit on them.’ A single priest often does the work of a hundred soldiers far more cheaply and effectively. Moreover, no matter how efficient bayonets are, somebody must wield them. Why should the soldiers, jailors, judges and police maintain an imagined order in which they do not believe? Of all human collective activities, the one most difficult to organise is violence. To say that a social order is maintained by military force immediately raises the question: what maintains the military order? It is impossible to organise an army solely by coercion. At least some of the commanders and soldiers must truly believe in something, be it God, honour, motherland, manhood or money.

An even more interesting question concerns those standing at the top of the social pyramid. Why should they wish to enforce an imagined order if they themselves don’t believe in it? It is quite common to argue that the elite may do so out of cynical greed. Yet a cynic who believes in nothing is unlikely to be greedy. It does not take much to provide the objective biological needs of Homo sapiens. After those needs are met, more money can be spent on building pyramids, taking holidays around the world, financing election campaigns, funding your favourite terrorist organisation, or investing in the stock market and making yet more money -— all of which are activities that a true cynic would find utterly meaningless. Diogenes, the Greek philosopher who founded the Cynical school, lived in a barrel. When Alexander the Great once visited Diogenes as he was relaxing in the sun, and asked if there were anything he might do for him, the Cynic answered the all-powerful conqueror, ‘Yes, there is something you can do for me. Please move a little to the side. You are blocking the sunlight.’

This is why cynics don’t build empires and why an imagined order can be maintained only if large segments of the population – and in particular large segments of the elite and the security forces – truly believe in it. Christianity would not have lasted 2,000 years if the majority of bishops and priests failed to believe in Christ. American democracy would not have lasted 250 years if the majority of presidents and congressmen failed to believe in human rights. The modern economic system would not have lasted a single day if the majority of investors and bankers failed to believe in capitalism.

The Prison Walls

How do you cause people to believe in an imagined order such as Christianity, democracy or capitalism? First, you never admit that the order is imagined. You always insist that the order sustaining society is an objective reality created by the great gods or by the laws of nature. People are unequal, not because Hammurabi said so, but because Enlil and Marduk decreed it. People are equal, not because Thomas Jefferson said so, but because God created them that way. Free markets are the best economic system, not because Adam Smith said so, but because these are the immutable laws of nature.

You also educate people thoroughly. From the moment they are born, you constantly remind them of the principles of the imagined order, which are incorporated into anything and everything. They are incorporated into fairy tales, dramas, paintings, songs, etiquette, political propaganda, architecture, recipes and fashions. For example, today people believe in equality, so it’s fashionable for rich kids to wear jeans, which were originally working-class attire. In the Middle Ages people believed in class divisions, so no young nobleman would have worn a peasant’s smock. Back then, to be addressed as ‘Sir’ or ‘Madam’ was a rare privilege reserved for the nobility, and often purchased with blood. Today all polite correspondence, regardless of the recipient, begins with ‘Dear Sir or Madam’.

The humanities and social sciences devote most of their energies to explaining exactly how the imagined order is woven into the tapestry of life. In the limited space at our disposal we can only scratch the surface. Three main factors prevent people from realising that the order organising their lives exists only in their imagination:

1. The imagined order is embedded in the material world.

Though the imagined order exists only in our minds, it can be woven into the material reality around us, and even set in stone. Most Westerners today believe in individualism. They believe that every human is an individual, whose worth does not depend on what other people think of him or her. Each of us has within ourselves a brilliant ray of light that gives value and meaning to our lives. In modern Western schools teachers and parents tell children that if their classmates make fun of them, they should ignore it. Only they themselves, not others, know their true worth.

In modern architecture, this myth leaps out of the imagination to take shape in stone and mortar. The ideal modern house is divided into many small rooms so that each child can have a private space, hidden from view, providing for maximum autonomy. This private room almost invariably has a door, and in many households it is accepted practice for the child to close, and perhaps lock, the door. Even parents are forbidden to enter without knocking and asking permission. The room is decorated as the child sees fit, with rock-star posters on the wall and dirty socks on the floor. Somebody growing up in such a space cannot help but imagine himself ‘an individual’, his true worth emanating from within rather than from without.

Medieval noblemen did not believe in individualism. Someone’s worth was determined by their place in the social hierarchy, and by what other people said about them. Being laughed at was a horrible indignity. Noblemen taught their children to protect their good name whatever the cost. Like modern individualism, the medieval value system left the imagination and was manifested in the stone of medieval castles. The castle rarely contained private rooms for children (or anyone else, for that matter). The teenage son of a medieval baron did not have a private room on the castle’s second floor, with posters of Richard the Lionheart and King Arthur on the walls and a locked door that his parents were not allowed to open. He slept alongside many other youths in a large hall. He was always on display and always had to take into account what others saw and said. Someone growing up in such conditions naturally concluded that a man’s true worth was determined by his place in the social hierarchy and by what other people said of him.8

2. The imagined order shapes our desires.

Most people do not wish to accept that the order governing their lives is imaginary, but in fact every person is born into a pre-existing imagined order, and his or her desires are shaped from birth by its dominant myths. Our personal desires thereby become the imagined order’s most important defences.

For instance, the most cherished desires of present-day Westerners are shaped by romantic, nationalist, capitalist and humanist myths that have been around for centuries. Friends giving advice often tell each other, ‘Follow your heart.’ But the heart is a double agent that usually takes its instructions from the dominant myths of the day, and the very recommendation to ‘Follow your heart’ was implanted in our minds by a combination of nineteenth-century Romantic myths and _ twentieth- century consumerist myths. The Coca-Cola Company, for example, has marketed Diet Coke around the world under the slogan, ‘Diet Coke. Do what feels good.’

Even what people take to be their most personal desires are usually programmed by the imagined order. Let’s consider, for example, the popular desire to take a holiday abroad. There is nothing natural or obvious about this. A chimpanzee alpha male would never think of using his power in order to go on holiday into the territory of a neighbouring chimpanzee band. The elite of ancient Egypt spent their fortunes building pyramids and having their corpses mummified, but none of them thought of going shopping in Babylon or taking a skiing holiday in Phoenicia. People today spend a great deal of money on holidays abroad because they are true believers in the myths of romantic consumerism.

Romanticism tells us that in order to make the most of our human potential we must have as many different experiences as we can. We must open ourselves to a wide spectrum of emotions; we must sample various kinds of relationships; we must try different cuisines; we must learn to appreciate different styles of music. One of the best ways to do all that is to break free from our daily routine, leave behind our familiar setting, and go travelling in distant lands, where we can ‘experience’ the culture, the smells, the tastes and the norms of other people. We hear again and again the romantic myths about ‘how a new experience opened my eyes and changed my life’.

Consumerism tells us that in order to be happy we must consume as many products and services as possible. If we feel that something is missing or not quite right, then we probably need to buy a product (a car, new clothes, organic food) or a service (housekeeping, relationship therapy, yoga classes). Every television commercial is another little legend about how consuming some product or service will make life better.

Romanticism, which encourages variety, meshes perfectly with consumerism. Their marriage has given birth to the infinite ‘market of experiences’, on which the modern tourism industry is founded. The tourism industry does not sell flight tickets and hotel bedrooms. It sells experiences. Paris is not a city, nor India a country — they are both experiences, the consumption of which is supposed to widen our horizons, fulfil our human _ potential, and make us_ happier. Consequently, when the relationship between a millionaire and his wife is going through a rocky patch, he takes her on an expensive trip to Paris. The trip is not a reflection of some independent desire, but rather of an ardent belief in the myths of romantic consumerism. A wealthy man in ancient Egypt would never have dreamed of solving a relationship crisis by taking his wife on holiday to Babylon. Instead, he might have built for her the sumptuous tomb she had always wanted.

18. The Great Pyramid of Giza. The kind of thing rich people in ancient Egypt did with their money.

Like the elite of ancient Egypt, most people in most cultures dedicate their lives to building pyramids. Only the names, shapes and sizes of these pyramids change from one culture to the other. They may take the form, for example, of a suburban cottage with a swimming pool and an evergreen lawn, or a gleaming penthouse with an enviable view. Few question the myths that cause us to desire the pyramid in the first place.

3. The imagined order is inter-subjective.

Even if by some superhuman effort I succeed in freeing my personal desires from the grip of the imagined order, I am just one person. In order to change the imagined order I must convince millions of strangers to cooperate with me. For the imagined order is not a subjective order existing in my own imagination — it is rather an inter-subjective order, existing in the shared imagination of thousands and millions of people.

In order to understand this, we need to understand the difference between ‘objective’, ‘subjective’, and ‘inter-subjective’.

An objective phenomenon exists independently of human consciousness and human beliefs. Radioactivity, for example, is not a myth. Radioactive emissions occurred long before people discovered them, and they are dangerous even when people do not believe in them. Marie Curie, one of the discoverers of radioactivity, did not know, during her long years of studying radioactive materials, that they could harm her body. While she did not believe that radioactivity could kill her, she nevertheless died of aplastic anaemia, a disease caused by overexposure to radioactive materials.

The subjective is something that exists depending on the consciousness and beliefs of a single individual. It disappears or changes if that particular individual changes his or her beliefs. Many a child believes in the existence of an imaginary friend who is invisible and inaudible to the rest of the world. The imaginary friend exists solely in the child’s subjective consciousness, and when the child grows up and ceases to believe in it, the imaginary friend fades away.

The imnter-subjective is something that exists within’ the communication network linking the subjective consciousness of many individuals. If a single individual changes his or her beliefs, or even dies, it is of little importance. However, if most individuals in the network die or change their beliefs, the inter-subjective phenomenon will mutate or disappear. Inter-subjective phenomena are neither malevolent frauds nor insignificant charades. They exist in a different way from physical phenomena such as radioactivity, but their impact on the world may still be enormous. Many of history’s most important drivers are inter- subjective: law, money, gods, nations.

Peugeot, for example, is not the imaginary friend of Peugeot’s CEO. The company exists in the shared imagination of millions of people. The CEO believes in the company’s existence because the board of directors also believes in it, as do the company’s lawyers, the secretaries in the nearby office, the tellers in the bank, the brokers on the stock exchange, and car dealers from France to Australia. If the CEO alone were suddenly to stop believing in Peugeot’s existence, he’d quickly land in the nearest mental hospital and someone else would occupy his office.

Similarly, the dollar, human rights and the United States of America exist in the shared imagination of billions, and no single individual can threaten their existence. If I alone were to stop believing in the dollar, in human rights, or in the United States, it wouldn’t much matter. These imagined orders are inter-subjective, so in order to change them we must simultaneously change the consciousness of billions of people, which is not easy. A change of such magnitude can be accomplished only with the help of a complex organisation, such as a political party, an ideological movement, or a religious cult. However, in order to establish such complex organisations, it’s necessary to convince many strangers to cooperate with one another. And this will happen only if these strangers believe in some shared myths. It follows that in order to change an existing imagined order, we must first believe in an alternative imagined order.

In order to dismantle Peugeot, for example, we need to imagine something more powerful, such as the French legal system. In order to dismantle the French legal system we need to imagine something even more powerful, such as the French state. And if we would like to dismantle that too, we will have to imagine something yet more powerful.

There is no way out of the imagined order. When we break down our prison walls and run towards freedom, we are in fact running into the more spacious exercise yard of a bigger prison.