يەتتىنچى باب ئەسلىمىنىڭ بىسىمى

7-باب ئەسلىمىنىڭ بىسىمى

تەدرىجى تەرەققىيات ئىنسانلارغا ۋاسكىتبول ئويناش ئىتقىدارىنى ئاتا قىلمىدى. دەرۋەقە، تەدرىجى تەرەققىيات توپ ئويناش جەريانىدا يۈگۈرۈدىغان پۇت، قائىدىگە خىلاپلىق قىلىدىغان جەينەك، تىللايدىغان ئېغىزنى تەرەققىي قىلدۇردى، ئەمما بۇلارنىڭ ھەممىسى بىلەن بىز پەقەت ئۆزىمىزگە جازا توپ تېپىشنى مەشق قىلغان بولىشىمىز مۇمكىن. بىز خالىغان بىر چۈشتىن كېيىن مەكتەپنىڭ ئارقا مەيدانىدا  كوماندىمىزدىكى بىز تونۇمايدىغان تۆت كىشى بىلەن ياخشى ھەمكارلىشىپلا قالماي، يەنە قارشى تەرەپتىكى بەش كىشىنىڭ ئوخشاش قائىدە بويىچە ۋاسكىتبول ئوينايدىغانلىقىنى بىلىشىمىز كېرەك. باشقا ھايۋانلارنىڭ بىربىرىگە ھەيۋە-خىرىس قىلىشى ئۇلارنىڭ تۇغما تەبىئىتىدىن بولىدۇ. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كۈچۈكلەرنى مىسالغا ئالساق، بەزىدە پومداقلىشىپ بىر-بىرىنى چىشلەپ ئوينايدۇ، ئەمما بۇ ئۇلارنىڭ گېنىدا لايىھىلەنگەن. لىكىن ئامېرىكىلىق بالىلارنىڭ گېنىدا ۋاسكىتبول ئويناش ئۈچۈن ھېچنىمە لايىھەلەنمىگەن. ئۇلارنىڭ پۈتۈنلەي ناتونۇش كىشىلەر بىلەن ۋاسكىتبول ئوينىيالىشى ۋاسكىتبول ھەققىدىكى ئوخشاش بىر يۈرۈش قائىدىلەرنى ئۆگەنگەنلىكىدىن بولغان. ۋاسكىتبول ئويناش قائىدىلىرىنىڭ ھەممىسى تەسەۋۋۇر، ئەگەر ھەممە ئادەم ئوخشاش بىر تەسەۋۋۇرنى قوللانسا ھەممىمىز بۇ ئويۇننى ئوينىيالايمىز.

چوڭ جەھەتتىن ئېيتقتقاندا يۇقىرىقى چۈشەنچە ئوخشاشلا پادىشاھلىق، چېركاۋ ۋە سودا تورىغىمۇ ماس كېلىدۇ، ئەمما بىر مۇھىم پەرقى بار. سېلىشتۇرۇپ كۆرىدىغان بولساق، ۋاسىكىتبول ئويناش قائىدىلىرى ئاددى ۋە ئىخچام، بۇ قائىدىلەر يىغمىچىلار قەبىلىسى ياكى ئۇششاق كەنتلىكلەرنىڭ ھەمكارلىشىشىدىمۇ ئوخشاشلا زۆرۈر. ھەربىر توپچىنىڭ كاللىسىغا پۈتۈن قائىدىلەر ئورناپ كەتكەن بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ كاللىسىدا يەنە ناخشىلار، رەسىملەر، ھەتتا سودا-سېتىق تىزىملىكىگە ئورۇن بار. بىراق، پادىشاھلىق، چېركاۋ ۋە سودا تورى ئون كىشى بىلەن ئەمەس، بەلكى مىڭلىغان ۋە ھەتتا مىليۇن كىشىلەرگە تۇتىشىدىغان ھەمكارلىق سىستىمىسى ۋە غايەت زور دەرىجىدىكى ئۇچۇرلارنى ساقلاش ۋە بىر تەرەپ قىلىشقا ئېھتىياجلىق بولۇپ، بۇ ئەلۋەتتە ھەر قانداق بىر ئادەمنىڭ ئەستە ساقلاش ۋە بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارىدىن ئېشىپ كەتكەن بولىدۇ.

چۈمۈلە ۋە ھەرىگە ئوخشاش جانلىقلار تۈرىنىڭ مۇقىم ۋە ئەۋرىشىم بولغان چوڭ جەمئىيەتلىرى بايقالدى. ئەمما بۇنىڭ سەۋەبى، ھەمكارلىشىشقا ئېھتىياجلىق ئۇچۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى ئۇلارنىڭ گېنلىرىدا ساقلانغان ئىدى. چىشى ھەسەل ھەرە لىچىنكىسى بېقىلىۋاتقان يېمەكلىككە ئاساسەن يا خانىش بولىدۇ ياكى ئىشچى ھەرە بولۇپ يىتىشىپ چىقىدۇ. ئۇلارنىڭ د ن ئاسىدا، ھاياتتا ئىجرا قىلىدىغان روللىرى ئۈچۈن زۆرۈر ھەرىكەت ئەندىزىسى بېكىتىۋېتىلگەن. ھەرە كۆنىكىدىكى ئىجتىمائىي قۇرۇلما ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، ئوخشىمىغان ھەر خىل ئىشچى ھەرىلەر ئ‍وخشىمىغان ھەرىكەتلەرنى قىلىدۇ، مەسىلەن بەزى ھەرىلەر ھوسۇل يىغىشقا مەسئۇل، بەزىلىرى پەرۋىشكار، بەزىلىرى تازىلاش ئىشىغا مەسئۇل. ئەمما ھازىرغىچە تەتقىقاتچىلار بىرمۇ ئادۋوكات ھەرىنى بىكىتەلمىدى. ھەسەل ھەرىلىرىنىڭ ئادۋوكاتقا موھتاج بولماسلىقىدىكى سەۋەب، ھەر قانداق ھەرىنىڭ ھەرە كۆنىكى ئاساسىي قائىدىسىنى ئۇنتۇپ قالماسلىقى ۋە خىلاپلىق قىلماسلىقىدىندۇر. خانىش ھەرە  تازىلىغۇچى ھەرىسىنى ھەرگىز ئالدىمايدۇ ھەم ئۇلار يۇقىرى مائاش ئۈچۈن ھەرگىز ئىش تاشلىمايدۇ.

ئەمما ئىنسانلار بۇنداق ئىشلارنى داۋاملىق قىلىپ تۇرىدۇ. خومۇ سەپىيانىسنىڭ ئىجتىمائىي تەرتىپى تەسەۋۋۇر ئارقىلىق بەرپا قىلىنغانلىقتىن، تەرتىپنى ساقلاشقا ئېھتىياجلىق بولغان مۇھىم ئۇچۇرلارنى پەقەت د ن ئانى كۆپەيتىش ئارقىلىقلا كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزگىلى بولمايدۇ. ھەر خىل قانۇن، ئۆرپ-ئادەت، تەرتىپ ۋە قائىدە-يوسۇنلارنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئاڭلىق ھالدا تىرىشچانلىق كۆرسىتىشكە توغرا كېلىدۇ. ئۇنداق بولمىغاندا ئىجتىمائىي تەرتىپ تېزلا ۋەيران بولىدۇ. مەسىلەن، پادىشاھ خاممۇرابى كىشىلەرنى ئېسىلزادىلەر، ئاۋام ۋە قۇللارغا ئايرىدى. ئەمما بۇ ھەسەل ھەرىلىرىنىڭ  بۆلۈنگىنىگە ئوخشاش ئىنسانلارنىڭ گېن گۇرۇپپىسىدىكى تەبىئىي بۆلۈنۈش ئەمەس. ئەگەر بابىلونلىقلار بۇ «ھەقىقەت» نى ئىسىدە چىڭ تۇتمىسا، پۈتكۈل جەمئىيەت  ئايلىنىشتىن شۇئان توختايدۇ. ئوخشاشلا، خاممۇرابى ئۆزىنىڭ د ن ئا سىنى ئەۋلادلىرىغا يەتكۈزگەن تەقدىردىمۇ ئېسىلزادە ئاۋام ئايالنى ئۆلتۈرسە، 30 شېكېل كۈمۈش تۆلىشى كېرەكلىكى ھەققىدىكى باشقۇرۇش قائىدىسىى گىن ئارقىلىق ئۆتمەيدۇ. خاممۇرابى ئۆز ئوغلىغا ئىمپىرىيەسىنىڭ قائىدە-تۈزۈملىرىنى مەقسەتلىك ئ‍ۆگىتىشى، ئاندىن ئوغلى بۇ قائىدىلەرنى نەۋرىسىگە ئۆگىتىشى كېرەك، شۇنداق قىلغاندىلا ئىمپىرىيەنىڭ قائىدىلىرى ئەۋلادتىن ئەۋلادقا داۋاملىشىدۇ.

ئىمپېرىيەلەر نۇرغۇن مەلۇماتلارنى بەرپا قىلىشى كېرەك. ئىمپېرىيە قانۇنىدىن باشقا، ھەر خىل ئالماشتۇرۇش،  سودا-سېتىق،  باج، ئەسكىرى تەمىناتلار، كارۋان يوللىرى، ھەر خىل بايرام ۋە غەلىبە كۈنلىرىگە مەسئۇل بولىشى كېرەك. مىليون يىللاردىن بېرى، ئىنسانلار ئۇچۇرلارنى مىڭىسىدىلا ساقلاپ كەلدى. ئەمما، ئىنسانلار مېڭىسى ئىمپېرىيەدەك زور بولغان مەلۇماتلارنى ساقلاشقا قادىر ئەمەس. بۇنىڭدا ئاساسلىق ئۈچ خىل سەۋەب بار.

بىرىنچى، مېڭىنىڭ سىغىمى چەكلىك. بەرھەق، بەزى كىشىلەرنىڭ ھەيران قالارلىق ئەستە ساقلاش ئىقتىدارى بار. قەدىمكى دەۋرلەردە يەنە ئەستە ساقلاش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كىشىلەرمۇ بار ئىدى، ئۇلار پۈتۈن ئۆلكىنىڭ يەر تۈزۈلۈشىنى ۋە پۈتكۈل دۆلەت قانۇنلىرىنى ئېسىدە ساقلىيالايتتى. شۇنداقتىمۇ، ئەستە ساقلاش ئۇستىلىرىمۇ ئېشىپ كېتەلمەيدىغان چەكلىمىلەر بار. مەسىلەن، بىر ئادۋوكات ماسساچۇسېتس شىتاتىنىڭ پۈتكۈل قانۇنىنى ئەستە ساقلىيالىشى مۇمكىن، بىراق ماسساچۇستتىكى سالىم  جادۇگەرلىك سوتىدىن تارتىپ ھازىرغىچە بولغان بارلىق قانۇنىي تەرتىپلەرنىڭ تەپسىلاتلىرىنى ئەستە ساقلىيالىشى مۇمكىن ئەمەس.

ئىككىنچىدىن، ئىنسانلار ئۆلسە مىڭىسىمۇ بىللە ئۆلىدۇ. شۇڭا، مىڭىدە ساقلانغان ھەر قانداق ئۇچۇر بىر ئەسىرگە يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە يوقىلىپ كېتىدۇ. ئەلۋەتتە، بىز ئۇچۇرلارنى بىر كىشىدىن يەنە بىر كىشىگە تارقىتالايمىز، ئەمما بىر قانچە قېتىم ئالماشقاندىن كىيىن، ئۇچۇرلار ھەمىشە قالايمىقانلىشىشقا ياكى ئۇنتۇلۇشقا باشلايدۇ.

ئۈچىنچىسى، ئەڭ مۇھىمى، ئىنسانلارنىڭ مېڭىسى پەقەت مەلۇم تۈردىكى ئۇچۇرلارنى ساقلاپ ۋە بىر تەرەپ قىلىپ تەرەققىي قىلدى. ھايات قېلىش ئۈچۈن قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار مىڭلىغان ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارنىڭ شەكلى، خۇسۇسىيىتى ۋە ھەرىكەت ئەندىزىسىنى ئەستە ساقلىشى كېرەك ئىدى. ئۇلار كۈزدە قارىياغاچ ئاستىدا ئۆسكەن ئۈششۈپ قۇرىغان سېرىق گۈمبەمەدەكنىڭ زەھەرلىك ئىكەنلىكىنى، ئەمما قىشتا دۇب دەرىخى ئاستىدا ئۆسكەن ئوخشاش شەكىلدىكى گۈمبەمەدەكنىڭ ئاشقازاننىڭ ياخشى دورىسى ئىكەنلىكىدەك ئۇچۇلارنى ئېسىدە ساقلىشى كېرەك ئىدى. بۇنىڭدىن باشقا، ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار قەبىلىسىدىكى نەچچە ئون كىشىنىڭ پىكىرى ۋە مۇناسىۋەتلىرىنى ئەستە ساقلىشى كېرەك ئىدى. مەسىلەن، لۇسى جوننىڭ ئۆزىگە پاراكەندىچىلىك سېلىشىنى توسۇشتا قەبىلىدىكى بىرەيلەننىڭ ياردىمىنى تەلەپ قىلغۇسى بولسا، جوننىڭ ئالدىنقى ھەپتە مەريەم بىلەن ئۇرۇشقانلىقىنى ئېسىدە تۇتۇشى كېرەك، چۈنكى مەريەم بۇ تىمىدا كۆڭۈلدىكىدەك ئىتتىپاقداش بولالايدۇ. شۇڭا، تەدرىجى تەرەققىيات بېسىمى ئىنسانلارنىڭ مېڭىسىنى ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋاناتلار، يەر شەكلى ۋە جەمئىيەتكە ئائىت نۇرغۇن ئۇچۇرلارنى ساقلاشقا ماھىر قىلغان.

دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن كېيىن، جەمئىيەت ئادەتتىن تاشقىرى مۇرەككەپلىشىپ، ساندىن ئىبارەت يېڭى بىر خىل ئۇچۇر ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ قالدى. يىغمىچىلار ئەزەلدىن غايەت زور ماتېىماتىكىلىق ھېسابلارنى بىر تەرەپ قىلىپ باقمىغان. مەسىلەن، يىغمىچىلارنىڭ ئورماندىكى ھەر بىر دەرەختە قانچىلىك مېۋىنىڭ بارلىقىنى ئەستە ساقلىشىنىڭ ھاجىتى يوق ئىدى؛ نەتىجىدە، ئادەم مېڭىسى سانلارنى ساقلاش ۋە بىر تەرەپ قىلىشقا ئادەتلەنمىگەن ئىدى. بىراق، چوڭ خاندانلىقنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ماتېماتىكىلىق ئۇچۇرلار مۇھىم بولغان بولىدۇ. دۆلەتنىڭ قانۇن تۇرغۇزۇشى ۋە ھىمايە قىلغۇچى تەڭرىلەر ھەققىدە ھېكايە سۆزلىشى يېتەرلىك بولمايدۇ. باج يىغىش خاندانلىقنىڭ مەۋجۇتلىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. نەچچە يۈزمىڭلىغان كىشىلەردىن باج ئېلىش ئۈچۈن، دۆلەت ئالدى بىلەن كىشىلەرنىڭ كىرىمى، مۈلىكى، تۆلىگەن پۇللىرى، نېسى قالغان قەرزلىرى، قەرز سوممىسى ۋە جازا، ئېتىبار ۋە كەچۈرۈم توغرىسىدىكى سانلىق مەلۇماتلارنى توپلىشى كېرەك. بۇ سانلارنىڭ ھەممىسنى ساقلاش ۋە بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن مىليونلىغان سانلىق مەلۇمات شەكىللەندۈرگەن بولىدۇ. ئەگەر دۆلەت بۇلارنى قىلالمىسا، ئۇ ھالدا قايسى بايلىقلارنىڭ قولىدا ئىكەنلىكىنى، كەلگۈسىدە قانداق بايلىقلاردىن پايدىلىنىشى كېرەكلىكىنى ھەرگىز بىلمەيدۇ. كۆپىنچە كىشىلەرگە نىسبەتەن، بۇ سانلارنى ئەستە تۇتۇش، ئەسلەش ۋە بىر تەرەپ قىلىش روھىي جەھەتتىن ئېغىر يۈك بولىدۇ ياكى مېڭە بۇ ئۇچۇرلارنى ساقلاپ بولالماي ئۇخلاپ قالىدۇ.

بۇنداق ئەقلى چەكلىمە ئىنسانلار ھەمكارلىقىنىڭ كۆلىمى ۋە دائىرىسىنى زور دەرىجىدە چەكلەپ قۇيىدۇ. ئەگەر جەمئىيەتتىكى ئادەم ۋە مۈلۈكلەرنىڭ سانى مەلۇم چەكتىن ئېشىپ كەتسە، زور مىقداردىكى ماتېماتىكىلىق سانلىق مەلۇماتلارنى ساقلاش ۋە بىر تەرەپ قىلىش زۆرۈرىيتى تۇغىلىدۇ. ئەمما ئادەم مېڭىسى بۇنى قىلالمىسا سىستېما يىمىرىلىدۇ. مۇشۇ سەۋەبتىن، دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن كېيىنكى نەچچە مىڭ يىلدا ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقە تورى بىر قەدەر كىچىك ۋە ئاددىيلىقىنى ساقلاپ كەلدى.

بۇ مەسىلىنى تۇنجى بولۇپ يەڭگەن كىشىلەر قەدىمكى مېسوپوتامىييەدىكى سۇمېرلار ئىدى. بۇ يەردە پىژغىرىم ئاپتاپ تۈزلەڭلىكتىكى مول ھوسۇل بېرىدىغان تۇپراقنى ۋە گۈللەنگەن شەھەرلەرنى چاقنىتىپ تۇراتتى. ئاھالىلەرنىڭ سانىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، ئۇلارنىڭ دۆلەت ئىشلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ ئېلىپ ماڭىدىغان كېرەكلىك ئۇچۇرلارمۇ كۆپىيىپ بارغان ئىدى. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 3500-يىلدىن 3000-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، بىر قىسىم بىلىنمىگەن سۇمېرلىق تالانت ئىگىلىرى ئىنسان مېڭىسى ساقلاپ بولالمايدىغان ئۇچۇرلارنى ساقلاش ۋە بىر تەرەپ قىلىش سىستېمىسىنى كەشىپ قىلغان بولۇپ، نۇرغۇنلىغان ماتېماتكىلىق سانلىق مەلۇماتلارنى بىر تەرەپ قىلىشتا قوللىنىلغان ئىدى. شۇنىڭدىن باشلاپ، سۇمېرلارنىڭ ئىجتىمائىي تەرتىپى ئىنسان مېڭىسىنىڭ چەكلمىسىدىن ھالقىپ چىقىپ، شەھەرلەر، خانلىق ۋە ئىمپېرىيەلەرگە قاراپ يۈرۈش قىلىشقا باشلىدى. سۇمېرلار كەشىپ قىلغان سان بىر تەرەپ قىلىش سىستېمىسى دەل «يېزىق» ئىدى.

كۇشىم ئىمزالىغان

يېزىق ماددى بەلگىلەردىن پايدىلىنىپ ئۇچۇرلارنى ساقلاش ئۇسۇلىدۇر. سۇمېر يېزىق سىستېمىسى ساپال تاختايغا يېزىلغان ئىككى خىل بەلگىلەرنىڭ بىرلىشىشىدىن تەركىپ تاپقان. بىرىنچى بەلگە سانغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. مەسىلەن، 1، 10، 60، 600، 3600 ۋە 36000. . . (سۇمېرلىقلار 6 ۋە 10نى ئاساس قىلغان سانلىق سىستىمىنى ئىجاد قىلغان. ئۇلارنىڭ ئالتىنى ئاساس قىلغان سىستمىسى بىزگە بىر كۈننى 24 سائەتكە بۆلىدىغان، سىركولنى 360 گىرادۇس ھېسابلايدىغان بىر قانچە مۇھىم مىراسلارنى قالدۇرۇپ كەتكەن.) باشقا بىر تۈرلۈك بەلگىلەر سىستىمىسى ئادەملەرگە، ھايۋانلارغا، تاۋارلارغا، تېررىتورىيە، چېسلا ۋە باشقىلارغا ۋەكللىك قىلىدۇ. بۇ ئىككى بەلگىنى بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق سۇمېرلار ھەر قانداق چوڭ مېڭە ساقلىيالمايدىغان ياكى ھەر قانداق د ن ئا دىكى گېن كودلىيالمايدىغان زور مىقداردىكى سانلىق مەلۇماتلارنى خاتىرىلىيەلىگەن.

19-رەسىم. ئۇرۇك قەدىمىي شەھىرىدىن تېپىلغان (تەخمىنەن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 3400-3000) ساپال تاختا بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتىكى مەمۇرىي ھۆججەتلەرنى خاتىرىلىگەن. كۇشىم بەلكىم ئەينى ۋاقىتتىكى ئومۇمىي قوللىنىدىغان ئەمەلدارلىق نامى. ئەگەر كۇشىم ھەقىقەتەن بىر كىشىنىڭ ئىسىمى بولسا، ئۇ تارىختىكى بىز بىلىدىغان تۇنجى كىشى بولۇشى مۇمكىن! بىز ئىلگىرى ئىشلەتكەن گۆبەكلې تۆپە، شوۋې ئۆڭكۈرى، ناتۇفىيەنىس، نېئاندېرتاللار  دېگەندەك ئىسىملارنىڭ ھەممىسى ھازىرقى زامان كىشىلىرى بەرگەن ئىسىملاردۇر. گۆبەكلى ئىگىزلىكىنى قۇرغان كىشىلەرنىڭ بۇ يەرنى نېمە دەپ ئاتايدىغانلىقىنى بىلمەيمىز. يېزىق پەيدا بولغاندىن كېيىن، بىز تارىخنى ئاخىرى باش قەھرىماننىڭ قۇلىقى ئارقىلىق ئاڭلايدىغان بولدۇق. كۇشىمنىڭ قوشنىلىرى ئۇنى توۋلىغان ۋاقىتتا «كۇشىم!» دەپ چاقىرغان بولۇشى مۇمكىن. بۇلارنىڭ ھەممىسى تارىختىكى تۇنجى خاتىرىلەنگەن ئىسىمنىڭ پەيغەمبەر، شائىر ياكى بويسۇندۇرغۇچىغا ئەمەس، بوغالتىرغا تەۋە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.^[1]

دەسلەپكى دەۋرلەردە يېزىق پەقەت پاكىت ۋە سانلارنى خاتىرىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. ئەگەر سۇمېرلارنىڭ ئەينى ۋاقىتتا رومانلىرى بولغان بولسا، ئۇلار ھەرگىز ساپال تاختايلارغا ئويۇلمىغان بولاتتى. ئەينى ۋاقىتتا تېكىست يىزىش جاپالىق، ئوقۇيالايدىغانلار بەك ئاز بولغاچقا ھىچكىممۇ زۆرۈر خاتىرىلەردىن باشقىلارنى يېزىش ھەققىدە ئويلاشمىغان ئىدى. ئەجدادلىرىمىزنىڭ 5000 يىل ئىلگىرى قانداق ھېكمەتلىك سۆزلەرنى يازغانلىقىنى ئ‍اختۇرساق بەك ئۈمىدسىزلىنىپ كىتىشىمىز مۇمكىن. ئۇلارنىڭ بىزگە قالدۇرۇپ كەتكەن ئەڭ بۇرۇنقى ئۇچۇرلىرى بولسا «29086 بىرلىك ئارپا ۋە 37 ئاي كۇشىم». بۇ جۈملىنى ئەڭ ياخشى چۈشەندۈرگەندە: «37 ئاي ئىچىدە، جەمئىي 29 مىڭ 86 بىرلىك ئارپا تاپشۇرۇۋېلىندى. كوشىم ئىمزا قويدى.» ئەپسۇسكى، ئىنسانىيەت تارىخىدىكى بىرىنچى تېكىست پەلسەپىۋى چۈشەنچە، شېئىر، رىۋايەت، قانۇن، ياكى خان جەمەتىنىڭ غەلبىسى توغرىسىدا ئەمەس، بەلكى زېرىكىشلىك مالىيە ھۆججىتى، ھەر خىل باج خاتىرىسى، قەرز ۋە مۈلۈك ھوقۇقى ئىگىدارلىقىنىڭ خاتىرىلىرىدىن ئىبارەت.

گەرچە چالا يېزىق سىستېمىسى ئىنسانلارنىڭ ئېغىز تىلىنى تولۇق يەتكۈزەلمىسىمۇ، ئەمما ئۇلار سۆزلەش دائىرىسىدە بولمىغان بەزى مەنالارنى ئىپادىلىيەلەيدۇ. سۇمېرلارنىڭ يېزىقى ۋە ماتېماتىكىلىق بەلگىلەر گەرچە شېئىر يېزىشقا ئىشلىتىلمىسىمۇ، ئەمما ھېسابات ۋە باج يىغىشتا ناھايىتى ئۈنۈملۈك قۇرال ئىدى.

بۇنىڭدىن باشقا، يەنە باشقا بىر تېكىست قەدىمكى دەۋرلەردىن ساقلىنىپ قالغان بولۇپ، بۇ يۇقىرىقى تاختىدىكى تېكىستكە قارىغاندا تېخىمۇ زىرىكىشلىك: پەقەت بىر مۇنچە سۆزلەر ئەينى ۋاقىتتىكى پۈتۈكچىلەر تەرىپىدىن قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن. تالونلارنى تولا كۆچۈرۈپ زېرىكىپ كەتكەن تالىپ شېئىر يازماقچى بولغان تەقدىردىمۇ، ئوبيېكتىپ شارائىت بۇنىڭغا يول قويمايتتى. ئەڭ دەسلەپكى سۇمېرچە يېزىق پەقەت قىسمەن مەزمۇننىلا ئىپادىلىيەلەيتتى، ئەمما تولۇق تېكسىت ئەمەس ئىدى. تولۇق تېكىست ئاساسەن ئېغىز تىلىنى ئىپادىلىيەلەيدىغان ماددى بەلگىلەر سىستىمىسىدىن ئىبارەت. بۇنداق بولغاندا، تولۇق يېزىق شېئىرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق ئىنسانلارنىڭ ئېغىز تىلىنى ئىپادىلىيەلەيدۇ. چالا تېكسىت ياكى يېزىق پەقەت قىسمەن ماددى بەلگىلەرنىڭ سىستىمىسى بولۇپ، ​ ئالاھىدە تىپتىكى ئۇچۇرلارنىلا ئىپادىلىيەلەيدۇ ۋە مەلۇم ساھەدىكى پائالىيەتلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالىدۇ. مەسىلەن، مىسىرنىڭ  تەسۋىرى يېزىقى ۋە برەيللى يېزىقى بولسا تولۇق تېكىستنى ئىپادە قىلالايدىغان يېزىق. شۇڭلاشقا سىز ئۇلارنى ئىشلىتىپ باج تاپشۇرۇش تالونى، مۇھەببەت شېئىرى، تارىخ كىتابلىرى، تاماق رىتسىپى، سودا قانۇنلىرىنى يازالايسىز. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئەڭ بۇرۇنقى سۇمېر يېزىقى ھازىرقى زامان ماتېماتىكىلىق بەلگىلىرى ۋە مۇزىكا نوتىلىرىغا ئوخشايتتى، پەقەت قىسمەن مەنىنى ئىپادىلەيدىغان يېزىق ئىدى. سىز ئۇنى ماتېماتىكىلىق بەلگىلەرنى ھېسابلاشقا ئىشلىتەلىسىڭىزمۇ، مۇھەببەت لىرىكىسى يېزىشقا ئىشلىتەلمەيتتىڭىز.

20-رەسىم. رەسىمدە بىر ئەر شوينىسى بار ئارغامچا تۇتىۋاتقان بولۇپ، ئىنكا ئ‍ىمپىرىيەسى چۆكۈۋاتقان مەزگىلنى تەسۋىرلەپ بېرىۋاتقان ئىسپانچە قول يازمىدۇر.

سۇمېرلار ئۈچۈن ئېيتقاندا، سۇمېر يېزىقىدا شېئىر يازالماسلىق چوڭ مەسىلە ئەمەس ئىدى. ئۇلارنىڭ يېزىقچىلىقنى كەشىپ قىلىشىدىكى مەقسىتى ئېغىز تىلىنى خاتىرىلەش ئەمەس، بەلكى ئېغىز تىلى قىلالمايدىغاننى  قىلىش ئىدى. مەسىلەن، كولۇمبۇس ئاندىستىن بۇرۇن مەۋجۇت بولغان بەزى مەدەنىيەتلەردە كىشىلەر پۈتكۈل تارىخىدا پەقەت چالا يېزىقنىلا ئىشلەتكەن بولۇپ ئ‍ۆز يېزىقىنى يىتەرسىز دەپ ئويلىمىغان، شۇنداقلا تولۇق يېزىققىمۇ ئىھتىياج ھېس قىلمىغان. ئاندىئان مەدەنىيىتىنىڭ يېزىقى سۇمېر يېزىقىدىن پەرقلىق ئىدى. نۇرغۇن كىشىلەر ھەتتا ئۇنى قوليازما دەپمۇ قارىمايدۇ. بۇ يېزىقنىڭ ھەرپلىرى ساپال تاختا ياكى قەغەزگە يېزىلمىغان، بىراق ھەر خىل رەڭلىك ئارغامچىلاردىكى تۈگۈنلەر بىلەن ئىپادىلەنگەن بولۇپ، «تۈگۈن يېزىقى»  دەپ ئاتىلىدۇ. ھەر بىر تۈگۈندە يۇڭ ياكى پاختىدىن قىلىنغان رەڭلىك كىچىل شوينىلار بار. ئارغامچىنىڭ ھەر خىل ئورۇنلىرىغا بىر نەچچە تۈگۈن باغلانغان. بىر تۈگۈندە نەچچە يۈز شوينا ۋە مىڭلىغان ئىلمەكلەر بولۇشى مۇمكىن. ئوخشىمىغان رەڭلەردىن تۈزۈلگەن ئوخشىمىغان ئارغامچىدىكى ئوخشىمىغان تۈگۈنلەر ئارقىلىق ئاندىئانلار باج ياكى مۈلۈك ھوقۇقىغا مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن سانلىق مەلۇماتلارنى خاتىرىلىگەن.^[2]

تۈگۈن يېزىقى نەچچە مىڭ يىل جەريانىدا شەھەرلەر، خانلىقلار ۋە ئىمپېرىيەلەر سودىسىدا كەم بولسا بولمايدىغان نەرسە ئىدى.^[3] ئىنكا ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە تۈگۈن يىزىقى ئەڭ يۇقىرى ئىشلىتىلىش چېكىگە يەتتى. ئۇ ۋاقىتلاردا ئىنكا ئىمپېرىيىسىنىڭ نوپۇسى تەخمىنەن 10 مىليۇندىن 12 مىليۇنغىچە ئىدى. زېمىنى بۈگۈنكى پېرۇ، ئېكۋادور ۋە بولىۋىيە، شۇنداقلا چىلى، ئارگېنتىنا ۋە كولۇمبىيە قاتارلىق جايلارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. تۈگۈن يېزىقنىڭ ياردىمى بىلەن ئىنكالىقلار غايەت زور ئۇچۇرلارنى ساقلىغان ۋە بىر تەرەپ قىلغان بولۇپ، تۈگۈن يېزىقسىز ئىمپېرىيەگە كېرەكلىك بولغان مەمۇرىي ئورگانلىرىنى يۈرۈشتۈرۈپ كېتەلمەيتتى.

ئەمەلىيەتتە، تۈگۈن يېزىقى ئۈنۈملۈك ۋە توغرا بولغاچقا ئىسپانىيەلىكلەر جەنۇبىي ئامرىكىنى ئىشغال قىلغاندىن كېيىنمۇ ئۇلار قۇرغان يېڭى ئىمپېرىيەنىڭ ھۆكۈمەت ئىشلىرىدا تۈگۈن يېزىقى ئىشلىتىلگەن. ئەمما مەسىلە شۇكى، ئىسپانىيەلىكلەر تۈگۈن يېزىقىنى خاتىرىلەشنى ۋە ئوقۇشنى بىلمەيتتى، ھەممە ئىش يەرلىك كەسپىي خادىملارنىڭ ياردىمىگە باغلىق ئىدى. قۇرۇقلۇقنىڭ يىڭى ھۆكۈمرانلىرى يەرلىك تۈگۈن يېزىقى مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلارنى ئالداش ۋە ئازدۇرۇشقا قولايلىق يارىتىپ بېرىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى. شۇڭا ئىسپانىيەنىڭ ھۆكۈمرانلىقى مۇستەھكەملەنگەندە، تۈگۈن يېزىقى توختىتىلىپ، ئىمپىرىيەنىڭ بارلىق خاتىرىلىرى لاتىنچە يېزىق ۋە سانلار بىلەن خاتىرىلەندى. ئىسپانىيە ئىشغالىيىتىدىن كېيىنمۇ، بىر نەچچە تۈگۈن تېكىستلىرى ساقلىنىپ قالدى، ساقلىنىپ قالغانلىرىنى ئوقۇپ چۈشىنەلەيدىغان ئادەم يوق ئىدى، شۇنىڭدىن باشلاپ تۈگۈن ئوقۇش سەنئىتى يوقىلىپ كەتتى.

مەمۇرىيەتنىڭ مۆجىزىسى

ئاخىرىدا، مېسوپوتامىيىلىكلەر زېرىكىشلىك ماتېماتىكىلىق سانلىق مەلۇماتتىن باشقا نەرسىلەرنى يېزىپ قالدۇرماقچى بولدى. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 3000-يىلدىن 2500-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا سۇمېر يېزىق سىستېمىسى بارا-بارا تېخىمۇ كۆپ بەلگىلەرنى قوشۇپ، تولۇق يېزىققا ئايلانغان بولۇپ، بىز بۈگۈنكى كۈندە ئۇنى مىخ يېزىق دەپ ئاتىدۇق. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 2500-يىلغا كەلگەندە، پادىشاھ بۇ يېزىقنى ئىشلىتىپ پەرمانلارنى چۈشۈرەلەيدىغان بولدى، پوپلار ئۇنى ئىلاھىي بۇيرۇقلارنى خاتىرىلەشكە ئىشلەتتى، ئاۋام ئۇنى خەت يېزىشقا ئىشلەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مىسىرلىقلار يەنە مەنانى تولۇق ئىپادىلىگىلى بولىدىغان يەنە بىر خىل تەسۋىرى يېزىقنى بارلىققا كەلتۈردى. بۇنىڭدىن باشقا، خىتتايدا مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1200-يىللار ئەتراپىدا، ئوتتۇرا ئامېرىكىدا مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1000-يىلدىن 500-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا مۇكەممەل يېزىق بارلىققا كەلگەن ئىدى.

تولۇق يېزىق يۇقىرىدىكى مەركەزلەردىن يىراقلارغا تارقىلىشقا، ھەر خىل يىڭى شەكىل ئېلىشقا ۋە يېڭى ئىشلار ئۈچۈن ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. كىشىلەر بۇ يېزىقلارنى ئىشلىتىپ شېئىر، تارىخ، مۇھەببەت ھېكايىلىرى، دراما، بېشارەت، ھەتتا تاماق رىتسىپلىرىنى يېزىشقا باشلىدى. بىراق، يېزىقنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى يەنىلا زور مىقداردىكى ماتىماتىكىلىق سانلىق مەلۇماتلارنى خاتىرىلەش بولۇپ، بۇ ۋەزىپە يەنىلا قىسمەن يېزىقنىڭ ئالاھىدە ھوقۇقى ئىدى. مەيلى ئىبرانىيچە «ئىنجىل» ، گرېتسىيە داستانى «ئىلياد» ، ھىندىستاننىڭ ئۇزۇن شېئىرى «ماخابخاراتا» ياكى بۇددىست «تىرىپتاكا» بولسۇن، ھەممىسى دەسلەپتە ئېغىزچە ئەسەر ئىدى. بۇ ئەسەرلەر ئەۋلاتتىن-ئەۋلادقا داۋاملىشىپ كەلگەن بولۇپ، يېزىق كەشىپ قىلىنمىغان دەۋردىمۇ بار ئىدى. ئەمما باج تىزىملاش ۋە مۇرەككەپ مەمۇرىيەت چالا يېزىق بىلەن بىللە ئىجاد قىلىنغان بولۇپ، ھەتتا بۈگۈنكى كۈندىمۇ ئۇلار يەنىلا قوشكېزەكلەردەك ئايرىلالمايدۇ. بۈگۈنكى كۈندە ھەر خىل كومپيۇتېر سانلىق مەلۇمات ئامبىرى ۋە ئېلېكترونلۇق جەدۋەللەر نۇرغۇن مەخپىي ئۇچۇرلارنى ساقلىغان بولىدۇ.

يېزىق ئارقىلىق نۇرغۇن ئىشلارنى خاتىرلىگىلى بولاتتى، بولۇپمۇ مەمۇرىي ئارخىپلار بارغانسېرى كۆپىيىشىكە باشلىدى، يېڭى مەسىلىلەر ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى. شەخسىلەرنىڭ يادىدا قالغان ئۇچۇرلارغا قايتا ئېرىشىشى ئىنتايىن ئاسان ئىدى. مەن مېڭەمدە گىگابايتلىق سانلىق مەلۇماتلارنى ساقلىيالايمەن، ئىتالىيەنىڭ پايتەختىنى چاقماق تىزلىكىدە ئويلاپ چىقالايمەن، ئاندىن كىيىن 2001-يىلى 11-سېنتەبىر ۋەقەسى يۈز بەرگەندە نېمە ئىش قىلىۋاتقانلىقىمىنى ئەسلىيەلەيمەن ۋە ئۆيۈمدىن ئېرۇسالىم ئۇنىۋېرسىتېتىغا تۇتىشىدىغان يولنى دەرھال قۇراشتۇرۇپ چىقالايمەن… چوڭ مېڭىنىڭ بۇ ئۇچۇلارنى قانداق بىر تەرەپ قىلىدىغانلىقى يەنىلا بىر سىر، ئەمما ھەممىمىز مېڭىدىكى ئۇچۇلارغا قايتا ئېرىشىش سىستېمىسىنىڭ ھەيران قالارلىق دەرىجىدە ئىكەنلىكىنى بىلىمىز. پەقەت ئاچقۇچىمىزنى قەيەرگە قويغانلىقىمىز بۇنىڭ سىرتىدا بولۇشى مۇمكىن.

تۈگۈن يېزىقىدىكى ساپال تاختا ئۈستىگە يېزىلغان ئۇچۇرلارغا دەرھال ئېرىشەلەمدۇق؟ بىزدە ئون، ھەتتا يۈز ساپال تاختا بولسا بۇ مەسىلە بولماسلىقى مۇمكىن. ئەمما خاممۇرابىنىڭ زاماندىشى مارى شەھرىنىڭ پادىشاھى زىمرىلىمغا ئ‍وخشاش مىڭلىغان ساپال تاختىلارنى توپلىغان بولساقچۇ؟

مىلادىدىن بۇرۇنقى 1776-يىلنى تەسەۋۋۇر قىلىڭ. ئىككى مارىلىق دېھقان بۇغداي ئېتىزىنىڭ ئىگىدارلىق ھوقۇقى توغرىسىدا تالاش-تارتىش قىلدى. ياقۇپ بۇ يەرنى 30 يىل بۇرۇن ئەساۋدىن سېتىۋالغانلىقىدا چىڭ تۇردى. ئەمما ئەساۋ بۇنىڭغا قوشۇلماي، ئۆزىنىڭ بۇ يەرنى ياقۇپقا 30 يىللىق ئىجارىگە بەرگەنلىكىنى، ھازىر ئىجارە مۇددىتى توشقانلىقى ئۈچۈن ئۇ يەرنى قايتۇرۇۋالىدىغانلىقىنى ئېيتتى. ئىككى تەرەپ ئاچچىقلىنىپ ۋارقىراشقا ۋە بىر-بىرىنى ئىتتىرىشكە باشلىدى، ئەمما ئۇلار تۇيۇقسىز خان جەمەتىنىڭ ئارخىپخانىسىغا بېرىپ تەكشۈرگىلى بولىدىغانلىقىنى ئويلاپ قالدى. ئارخىپتا پۈتۈن خانلىقتىكى ئۆي-مۈلۈككە مۇناسىۋەتلىك خاتىرىلەر ۋە سانلىق مەلۇماتلار ساقلانغان ئىدى. ئەمما ئۇلار كەلگەندىن كېيىن، ھەرقايسى تارماقلاردىكى كىشىلەر ئۇنىڭ-بۇنىڭغا ئىتىترىپ قويدى، ئۇلار ئولتۇرۇپ بىر نەچچە قېتىم چاي ئ‍ىچىپ ساقلىدى ۋە ئەتىسى قايتا كىلىشكە بۇيرۇلدى. ئاخىرىدا، بىر كوت-كوت خادىم مۇناسىۋەتلىك ساپال تاختىلارغا قاراپ بېرىش ئۈچۈن ئۇلارنى قوبۇل قىلدى. ھېلىقى خادىم ئۇلارغا مىڭلىغان ساپال تاختا بىلەن تولۇپ كەتكەن كەڭ ئۆينىڭ ئىشىكىنى ئاچتى. ھىلىقى خادىمنىڭ كەيپىياتىنىڭ ناچار بولۇشى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس ئىدى، ئۇ 30 يىل ئىلگىرى بۇغداي ئېتىزى توختامىغا مۇناسىۋەتلىك ساپال تاختىنى قانداق تاپالايدۇ؟ تاپقان تەقدىردىمۇ بۇ ساپال تاختىنىڭ 30 يىللىق بۇغداي ئېتىزى ھۆددىگەرلىكى ھەققىدىكى ئەڭ كىيىنكى توختام ئىكەنلىكىنى قانداق بىلىدۇ؟ ئەگەر ھۆددىگەرلىك توختامى تېپىلمىسا، ئەساۋ بۇغداي ئېتىزىنى ئەزەلدىن ساتمىغان ياكى ئىجارە بەرمىگەن دېيىشكە بولامدۇ؟ ئەگەر ساپال تاختا يوقاپ كەتكەن بولسا ياكى ئۆيگە يامغۇر ئۆتۈپ كىتىپ ساپالنى تاختىنى ئېرىتىۋەتكەن بولسىچۇ؟

ئېنىقكى، ساپال تاختىغا خاتىرە قالدۇرۇش سانلىق مەلۇماتلارنى ئۈنۈملۈك، توغرا ۋە قولايلىق بىر تەرەپ قىلىش ئۇسۇلى ئەمەس. بۇنداق خاتىرە قالدۇرۇش ئۇسۇلىدا مۇندەرىجىگە ئوخشاش تەشكىللەش مېتودى، رەسىم كۆپەيتىش ماشىنىسىغا ئوخشاش قايتا نۇسخىلاش مېتودى، ئالگورىزىمىغا ئوخشاش تېز ۋە قايتا ئېرىشىش مېتودى ۋە بۇ قوراللارنى ياخشى ئىشلىتەلەيدىغان مۇتەئەسسىپ، بىراق  خۇشپىئىل كۇتۇپخانا خادىملىرى بولۇشى كېرەك.

ھەقىقەت شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بۇ قوراللارنى كەشىپ قىلىش يېزىقنى كەشىپ قىلىشتىن كۆپ قىيىن. ھەرخىل يېزىق سىستىمىلىرى بىر-بىرىدىن ۋاقىت ۋە ماكان جەھەتتىن پەرقلىق بولغان مەدەنىيەتلەردە مۇستەقىل تەرەققىي قىلدى. ئارخېئولوگلار ھەر ئون نەچچە يىلدا ئۇنتۇلغان بىر نەچچە يېزىقلارنى بايقايدۇ، بەزىلىرى ھەتتا سۇمېرلارنىڭ ساپال تاختا يېزىقىدىنمۇ كونا بولۇشى مۇمكىن. ئەمما بۇ يېزىقلارنىڭ كۆپىنچىسى ئادەمنىڭ قىزىقىشىنى قوزغىغان بىلەن  ئىجاد قىلغانلار سانلىق مەلۇماتلاردىن مۇندەرىجە تۇرغۇزۇش ۋە قايتا ئوقۇش ئۇسۇلىنى ئىجاد قىلمىغان. سۇمېرلاردىن باشلاپ، قەدىمكى مىسىر، خىتتاي ۋە ئىنكا ئىمپېرىيىسىنىڭ ئالاھىدە يېرى شۇكى، بۇ مەدەنىيەتلەر يازما ماتېرىياللارنى ئارخىپلاشتۇرۇش، مۇندەرىجە تۇرغۇزۇش ۋە قايتا ئوقۇش تېخنىكىسىنى تەرەققىي قىلدۇرغان. ئۇلارنىڭ كومپىيوتېرى، كۆپەيتىش ماشىنىسى يوق بولسىمۇ، مۇندەرىجە تۇرغۇزۇش ئ‍ۇسۇلى بار ئىدى. ھەممىدىن مۇھىمى ئۇلار ئالاھىدە مەكتەپ ئاچقان بولۇپ، مەكتەپتە، پۈتۈكچى، مىرزا، كۇتۇپخانا خادىملىرى ۋە  بوغالتىر قاتارلىق كەسىپ ئىگىلىرى ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلىشتا داۋاملىق تەربىيلىنىپ تۇراتتى.

بۈگۈنكى ئارخېئولوگلار تەخمىنەن 4000 يىل ئىلگىرى مېسوپوتامىيەدىكى ئوقۇغۇچىلار ھاياتىغا مۇناسىۋەتلىك يېزىقچىلىق مەشىقىنى تېپىپ چىقتى:

سىنىپقا كىرىپ ئولتۇردۇم، ئوقۇتقۇچى مېنىڭ ساپال تاختامنى ئوقۇدى ۋە «بىر نەرسە كەم بولۇپ قاپتۇ!» دېدى.

ئاندىن ئۇ مېنى تاياق بىلەن ئۇردى.

يەنە بىر مەسئۇل كىشى: «مېنىڭ رۇخسىتىمسىز نېمىشقا گەپ ياندۇرىسەن؟» دېدى.

ئاندىن ئۇ مېنى تاياق بىلەن ئۇردى.

تۈزۈمگە مەسئۇل كىشى: «مېنىڭ رۇخسىتىمسىز نېمىشقا ئورنۇڭدىن تۇردۇڭ؟» دېدى.

ئاندىن ئۇ مېنى تاياق بىلەن ئۇردى.

دەرۋازىۋەن: «مېنىڭ رۇخسىتىمسىز نېمىشقا سىرتقا چىقىسەن؟» دېدى.

ئاندىن ئۇ مېنى تاياق بىلەن ئۇردى.

شەربەتچى: «مېنىڭ رۇخسىتىمسىز نېمىشقا شەربەت ئىچتىڭ؟» دېدى.

ئاندىن ئۇ مېنى تاياق بىلەن ئۇردى.

سۇمېرلىق ئوقۇتقۇچى: «نىمىشقا ئاككادىيانچە سۆزلەيسەن؟» دېدى.

ئاندىن ئۇ مېنى تاياق بىلەن ئۇردى.

ئوقۇتقۇچۇم: «قول يازماڭ سەتكەن!» دېدى.

ئاندىن ئۇ مېنى تاياق بىلەن ئۇردى.^[4]

قەدىمكى پۈتۈكچىلەر قانداق ئوقۇش ۋە يېزىشنىلا ئەمەس، بەلكى مۇندەرىجە، لۇغەت، كالېندار، جەدىۋەل ۋە تاختىلارنى تۈزۈشنىمۇ بىلىشى كېرەك ئىدى. ئۇلار مېڭىسىنىلا ئىشلىتىدىغانلارغا قارىغاندا ئۇچۇرلارنى مۇندەرىجىگە ئېلىش، يىغىش ۋە بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن ھەر خىل ماھارەتلەرنى ئۆگىنىشى ۋە ئۆزلەشتۈرۈشى كېرەك ئىدى. مېڭىدە بارلىق سانلىق مەلۇماتلار بىرى-بىرى بىلەن ئەركىن باغلانغان. مەن ئايالىم بىلەن يېڭى ئالماقچى بولغان ئۆيگە رەنىلىك قەرز ئالغىلى بارغان ۋاقتىمدا ئۇنىڭ بىلەن ئ‍ۇچراشقان تۇنجى جاينى، يېڭى ئورلېئاندا ئۆتكۈزگەن شېرىن ئېيىمىزنى، تىمساھلارنى، ئەجدىرھا ۋە «نىبېلۇنگېننىڭ ئۈزۈكى» ناملىق ئوپېرانى ئېسىمگە ئالالايمەن؛ ئەمما مەن سىگفرېدنىڭ ئاساسىي تېمىسىنى ئىسىمگە ئالالماي كېكەچلەپ، بانكا خىزمەتچىلىرىنى گاڭگىرىتىپ قويدۇم. مەمۇرىيەتتە ھەممە نەرسىلە بىر-بىرىدىن ئېنىق ئايرىلغان. مەسىلەن، بىر تارتمىغا تۇرالغۇ رەنىلىك قەرز قويىلىشى، بىرىگە نىكاھ گۇۋاھنامىسى، ئۈچىنچىسى باج تىزىملاش ماتېرىياللىرى، تۆتىنچىسى دەۋا ھۆججىتىگە ئايرىلغان بولۇشى كېرەك. بولمىسا لازىملىق ھۆججەتنى قانداق تاپىمىز؟ ئەگەر ھەممە ھۆججەتلەر بىرلا تارتمىغا سېلىنسا (مەسىلەن ، ۋاگنېرنىڭ مۇزىكىلىق دىرامماسىنى «مۇزىكا» ياكى «دراما» دەپ قاراش كېرەكمۇ؟ ياكى ئۇلارنى باشقا بىر تۈرگە ئايرىش كېرەكمۇ؟)، باش ئاغرىقى بولۇشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا بىرەيلەن تارتمىلارنى قوشۇش، ئۆچۈرۈش ۋە قايتا ئۇرۇنلاشتۇرۇش ئىشىنى قىلىشى كېرەك.

خىزمەتنىڭ ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بېرىلىشى ئۈچۈن ، بۇ تارتما سىستېمىسىنى باشقۇرىدىغان كىشىلەر ئادەتتىكى كىشىلەرگە ئوخشاش تەپەككۇر قىلىشنى توختىتىپ چوقۇم كەسپىي مىرزا ۋە بوغالتىرغا ئوخشاش تەپەككۇر قىلىدىغان شەكىلدە پروگراممىلانغان بولۇشى كېرەك. قەدىمكى دەۋرلەردىن ھازىرغىچە، ھەممىمىزگە ئايانكى، مىرزا ۋە بوغالتىرلار ئادەتتىكى كىشىلەردەك تەپەككۇر قىلغان ئەمەس.  ئەمما بۇ ئۇلارنىڭ خاتالىقى ئەمەس. ئەگەر ئۇلار ئۇنداق تەپەككۇر قىلمىسا ئۇلارنىڭ تارتمىلىرى قالايمىقان بولىدۇ، نەتىجىدە ھۆكۈمەت، شىركەت ياكى تەشكىلات ئېھتىياجلىق ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلىيەلمەيدۇ. مانا بۇ يېزىقچىلىقنىڭ ئىنسانىيەت تارىخىغا كۆرسەتكەن ئەڭ مۇھىم تەسىرى: ئۇ ئىنسانلارنىڭ دۇنياغا بولغان تەپەككۇرىنى ۋە قارىشىنى تەدرىجىي ئۆزگەرتتى. ئەركىن تەشكىللىنىش ۋە ئىلاھى تەپەككۇر  مەمۇرىيەتكە ۋە تۈرگە ئايرىشقا ئورۇن بەردى.

سانلارنىڭ تىلى

ئەسىرلەردىن بۇيان، سانلىق مەلۇماتلارنى مەمۇرى ئۇسۇل بىلەن بىر تەرەپ قىلىش ئىنسانلارنىڭ تەبىئىي تەپەككۇرىغا ئوخشىمايدىغان شەكىلدە تەرەققىي قىلدى ۋە بۇ خىل ئۇسۇلنىڭ مۇھىملىقى تېخىمۇ ئاشتى. 9-ئەسىردىن ئىلگىرىلا يېزىق ئىجاد قىلىشتا مۇھىم قەدەملەر بېسىلغان بولۇپ، بىر قىسىم چالا يېزىق كەشىپ قىلىنغاندىن كىيىن ماتېماتىكىلىق سانلىق مەلۇماتلارنى ساقلاش ۋە بىر تەرەپ قىلىش ئۈنۈمى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئاشتى. چالا يېزىق 0 دىن 9 گىچە بولغان سانغا ۋەكىللىك قىلىدىغان 10 بەلگىدىن تۈزۈلگەن. كىشىنى گاڭگىرىتىپ قويىدىغىنى شۇكى، بۇ بەلگىلەر گەرچە «ئەرەب رەقەملىرى» دەپ ئاتالغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ھىندىستانلىقلار تەرىپىدىن كەشىپ قىلىنغان ئىدى. (تېخىمۇ گاڭگىرىتىدىغىنى، بۈگۈنكى ئەرەبلەر غەرپ سېستىمىسىغا ئوخشىمايدىغان سانلارنى ئىشلىتىدۇ.) بىزنىڭ ئۇلارنى «ئەرەب رەقەملىرى» دېيىشىمىزنىڭ سەۋەبى، ئەرەبلەر ھىندىستانغا ھۇجۇم قىلىپ كىرگەندە بۇ سانلىق بەلگىلەر سېستىمىسى بىلەن ئۇچراشقان، ئۇلارنىڭ قوللىنىشچانلىقىنى بايقىغان ۋە ئۇلارنى ياخشىلاپ ئوتتۇرا شەرققە، ئاندىن ياۋروپاغا تارقاتقان. ئەرەب رەقەم سىستېمىسىغا بىر قانچە بەلگىلەر قوشۇلغاندىن كىيىن (مەسىلەن، قوشۇش بەلگىسى، ئېلىش بەلگىسى، كۆپەيتىش بەلگىسى دېگەندەك) بۈگۈنكى ماتېماتىكا دۇنياغا كەلگەن ئىدى.

گەرچە يېزىق سېستىمىسى يەنىلا چالا يېزىق شەكىلدە داۋاملاشقان بولسىمۇ، ئەمما ئۇ دۇنيادىكى ھۆكۈمران تىلغا ئايلاندى. بارلىق دۆلەتلەر، كارخانا، تەشكىلات ۋە ئورگانلارنىڭ ھەممىسى ئەرەبچە، ھىندىچە، ئىنگلىزچە ياكى نورۋېگچە سۆزلىششىدىن قەتئىينەزەر، چوقۇم ماتېماتىكىلىق بەلگىلەرنى ئىشلىتىپ سانلىق مەلۇماتلارنى خاتىرىلەيتتى ۋە بىر تەرەپ قىلاتتى. ئۇچۇرلارنى ماتېماتىكىلىق بەلگىلەرگە ئايلاندۇرغاندىن كىيىن، ساقلاش، يەتكۈزۈش ۋە بىر تەرەپ قىلىش سۈرئىتى ۋە ئۈنۈمى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە ئاشاتتى.

بۇ فورمۇلا نىسپىيلىك نەزەرىيىسىگە ئاساسەن، ماسسا تارتىش كۈچىنىڭ تەسىرى ئاستىدىكى iنىڭ جۇغلانما تېزلىشىنى ھېسابلىيالايدۇ. كۆپىنچە ئاددىي كىشىلەر بۇ فورمۇلانى كۆرگەندە كېچىدە ماشىنىنىڭ چوڭ چىرىغىدا نېمە قىلىشىنى بىلەلمەي قالغان بۇغىدەك گاڭگىراپ قالىدۇ. بۇ خىل ئىنكاس تەبىئىي بولۇپ، ئۇ ئىنساننىڭ ئەقلىنىڭ كەملىكى ياكى بۇنداق نەرسىلەرگە قىزىقىشى يوق دېگەنلىك ئەمەس. ناھايىتى ئاز ساندىكى كىشىلەرنى ھېسابقا ئالمىغاندا، ئىنسان مېڭىسىنىڭ نىسپىيلىك ياكى كىۋانت مېخانىكىسى نەزەرىيەسى قاتارلىق ئۇقۇملارنى ئويلاش ئىقتىدارى يوق. بىراق فىزىكا ئالىملىرى بۇنداق ئوقۇملارنى چۈشىنەلەيدۇ ۋە ئويلاپ چىقالايدۇ، چۈنكى ئۇلار ئىنسانلارنىڭ ئەنئەنىۋى تەپەككۇر ئۇسۇلىدىن يىراقلىشىپ، سىرتقى سانلىق مەلۇمات بىر تەرەپ قىلىش سىستېمىسىنىڭ ياردىمىدە باشقىدىن تەپەككۇر قىلىشنى ئۆگىنىدۇ. ئۇلارنىڭ تەپەككۇردىكى ھالقىلىق نەرسە ئۇلارنىڭ بېشىدا ئەمەس، بەلكى كومپيۇتېردا ياكى دەرسخانىدىكى قارا دوسكىدا.

شۇڭلاشقا، ھۆكۈمەت، تەشكىلات ۋە كارخانىلارغا تەسىر كۆرسەتمەكچى بولغان بىرى چوقۇم سانلارنى سۆزلەشنى بىلىشى كېرەك. مۇتەخەسسىسلەر ھەتتا «نامراتلىق»، «خۇشاللىق» ۋە «سەمىمىيلىك» قاتارلىق ئۇقۇملارنى سانلارغا ئايلاندۇرۇشقا تېرىشىدۇ.(«نامراتلىق سىزىقى»، «سۇبيېكتىپ بەخت»، «ئىناۋەت باھالاش» قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى سانلارغا ئايلاندۇرۇلغان كۆرسەتكۈچلەر). فىزىكا ۋە ئىنژېنېرلىققا ئوخشاش پەنلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئىنسانلارنىڭ ئېغىز تىلى بىلەن بولغان ئالاقىسىنى يوقىتىشقا ئاز قالدى ، بۇ پەنلەر پەقەت ماتېماتىكىلىق بەلگىلەر ئارقىلىقلا تەرەققىي قىلىۋاتىدۇ.

يېقىندا، ماتېماتىكىلىق بەلگىلەر پەقەت 0 ۋە 1 نىلا ئىشلىتىدىغان ئىككىلىك كومپيۇتېر پروگرامما تىلىدىن ئىبارەت ئىنقىلاب خاراكتېرلىك يېزىق سىستېمىسىنى ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىقتى. ھازىر مەن كومپيۇتېر كۇنۇپكا تاختىسى بىلەن يېزىۋاتقان بارلىق تېكىستلەر 0 بىلەن 1 بىرلەشمىسىدىن تۈزۈلگەن ئىدى.

يېزىق ئىنسان ئېڭىنىڭ خىزمەتچىسى سۈپىتىدە ئىجاد قىلىنغان ئىدى، ئەمما ھازىر يېزىق ئىنسانلارنىڭ خوجايىنىغا ئايلىنىۋاتىدۇ. كومپيۇتېرلار خومۇ سەپىيانىسنىڭ قانداق پاراڭلىشىدىغانلىقىنى، ھېس قىلىدىغانلىقىنى ۋە ئارزۇسىنى چۈشەنمەيدۇ، شۇڭا بىز ھازىر  خومۇ سەپىيانىس(ئىنسانلار) غا كومپيۇتېر چۈشىنەلەيدىغان رەقەملىك تىلدا قانداق سۆزلەش، ھېس قىلىش ۋە ئارزۇ قىلىشنى ئۆگىتىۋاتىمىز.

بۇ جەريان تېخى ئاخىرلاشمىدى. سۈنئىي ئىدراك ساھەسى كومپيۇتېرنىڭ ئىككىلىك پروگرامما تىلىدا پۈتۈنلەي يېڭى بىر خىل ئەقلىي ئىقتىدار يارىتىش ئۈچۈن ئىزدىنىۋاتىدۇ. «ماترىسسا» ۋە «ئاخىرلاشتۇرغۇچى» قاتارلىق ئىلمىي فانتازىيىلىك كىنولارنىڭ ھەممىسى ھامان بىر كۈنى بۇ ئىككىلىك كومپىيوتېر تىلى ئىنسانىيەتنىڭ كىشەنلىرىنى پاچاقلاپ تاشلايدىغانلىقىنى، ئىنسانلار كومپىيوتېرغا قايتۇرما زەربە بەرمەكچى بولغاندا، ئۇلار ئىنسانلارنى يوقىتىش بىلەن ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىنى تەسۋىرلەيدۇ.

[1] Andrew Robinson, The Story of Writing (New York: Thames and Hudson, 1995), 63; Hans J. Nissen, Peter Damerow and Robert K. Englung, Archaic Bookkeeping: Writing and Techniques of Economic Administration in the Ancient Near East (Chicago, London: The University of Chicago Press, 1993), 36.

[2] Marcia and Robert Ascher, Mathematics of the Incas – Code of the Quipu (New York: Dover Publications, 1981).

[3] Gary Urton, Signs of the Inka Khipu (Austin: University of Texas Press, 2003); Galen Brokaw, A History of the Khipu (Cambridge: Cambridge University Press, 2010).

[4] Stephen D. Houston (ed.), The First Writing: Script Invention as History and Process (Cambridge:

Cambridge University Press, 2004), 222.

7. Memory Overload

EVOLUTION DID NOT ENDOW HUMANS with the ability to play football. True, it produced legs for kicking, elbows for fouling and mouths for cursing, but all that this enables us to do is perhaps practise penalty kicks by ourselves. To get into a game with the strangers we find in the schoolyard on any given afternoon, we not only have to work in concert with ten teammates we may never have met before, we also need to know that the eleven players on the opposing team are playing by the same rules. Other animals that engage strangers in ritualised aggression do so largely by instinct — puppies throughout the world have the rules for rough-and-tumble play hard-wired into their genes. But human teenagers have no genes for football. They can nevertheless play the game with complete strangers because they have all learned an identical set of ideas about football. These ideas are entirely imaginary, but if everyone shares them, we can all play the game.

The same applies, on a larger scale, to kingdoms, churches and trade networks, with one important difference. The rules of football are relatively simple and concise, much like those necessary for cooperation in a forager band or small village. Each player can easily store them in his brain and still have room for songs, images and shopping lists. But large systems of cooperation that involve not twenty-two but thousands or even millions of humans require the handling and storage of huge amounts of information, much more than any single human brain can contain and process.

The large societies found in some other species, such as ants and bees, are stable and resilient because most of the information needed to sustain them is encoded in the genome. A female honeybee larva can, for example, grow up to be either a queen or a worker, depending on what food it is fed. Its DNA programmes the necessary behaviours for whatever role it will fulfil in life. Hives can be very complex social structures, containing many different kinds of workers, such as harvesters, nurses and cleaners. But so far researchers have failed to locate lawyer bees. Bees don’t need lawyers, because there is no danger that they might forget or violate the hive constitution. The queen does not cheat the cleaner bees of their food, and they never go on strike demanding higher wages.

But humans do such things all the time. Because the Sapiens social order is imagined, humans cannot preserve the critical information for running it simply by making copies of their DNA and passing these on to their progeny. A conscious effort has to be made to sustain laws, customs, procedures and manners, otherwise the social order would quickly collapse. For example, King Hammurabi decreed that people are divided into superiors, commoners and slaves. Unlike the beehive class system, this is not a natural division — there is no trace of it in the human genome. If the Babylonians could not keep this ‘truth’ in mind, their society would have ceased to function. Similarly, when Hammurabi passed his DNA to his offspring, it did not encode his ruling that a superior man who killed a commoner woman must pay thirty silver shekels. Hammurabi deliberately had to instruct his sons in the laws of his empire, and his sons and grandsons had to do the same.

Empires generate huge amounts of information. Beyond laws, empires have to keep accounts of transactions and taxes, inventories of military supplies and merchant vessels, and calendars of festivals and victories. For millions of years people stored information in a single place — their brains. Unfortunately, the human brain is not a good storage device for empire-sized databases, for three main reasons.

First, its capacity is limited. True, some people have astonishing memories, and in ancient times there were memory professionals who could store in their heads the topographies of whole provinces and the law codes of entire states. Nevertheless, there is a limit that even master mnemonists cannot transcend. A lawyer might know by heart the entire law code of the Commonwealth of Massachusetts, but not the details of every legal proceeding that took place in Massachusetts from the Salem witch trials onward.

Secondly, humans die, and their brains die with them. Any information stored in a brain will be erased in less than a century. It is, of course, possible to pass memories from one brain to another, but after a few transmissions, the information tends to get garbled or lost.

Thirdly and most importantly, the human brain has been adapted to store and process only particular types of information. In order to survive, ancient hunter-gatherers had to remember the shapes, qualities and behaviour patterns of thousands of plant and animal species. They had to remember that a wrinkled yellow mushroom growing in autumn under an elm tree is most probably poisonous, whereas a similar-looking mushroom growing in winter under an oak tree is a good stomach-ache remedy. Hunter-gatherers also had to bear in mind the opinions and relations of several dozen band members. If Lucy needed a band member’s help to get John to stop harassing her, it was important for her to remember that John had fallen out last week with Mary, who would thus be a likely and enthusiastic ally. Consequently, evolutionary pressures have adapted the human brain to store immense quantities of botanical, zoological, topographical and social information.

But when particularly complex societies began to appear in the wake of the Agricultural Revolution, a completely new type of information became vital — numbers. Foragers were never obliged to handle large amounts of mathematical data. No forager needed to remember, say, the number of fruit on each tree in the forest. So human brains did not adapt to storing and processing numbers. Yet in order to maintain a large kingdom, mathematical data was vital. It was never enough to legislate laws and tell stories about guardian gods. One also had to collect taxes. In order to tax hundreds of thousands of people, it was imperative to collect data about peoples incomes and possessions; data about payments made; data about arrears, debts and fines; data about discounts and exemptions. This added up to millions of data bits, which had to be stored and processed. Without this capacity, the state would never know what resources it had and what further resources it could tap. When confronted with the need to memorise, recall and handle all these numbers, most human brains overdosed or fell asleep.

This mental limitation severely constrained the size and complexity of human collectives. When the amount of people and property in a particular society crossed a critical threshold, it became necessary to store and process large amounts of mathematical data. Since the human brain could not do it, the system collapsed. For thousands of years after the Agricultural Revolution, human social networks remained relatively small and simple.

The first to overcome the problem were the ancient Sumerians, who lived in southern Mesopotamia. There, a scorching sun beating upon rich muddy plains produced plentiful harvests and prosperous towns. As the number of inhabitants grew, so did the amount of information required to coordinate their affairs. Between the years 3500 sc and 3000 sc, some unknown Sumerian geniuses invented a system for storing and processing information outside their brains, one that was custom-built to handle large amounts of mathematical data. The Sumerians thereby released their social order from the limitations of the human brain, opening the way for the appearance of cities, kingdoms and empires. The data-processing system invented by the Sumerians is called ‘writing’.

Signed, Kushim

Writing is a method for storing information through material signs. The Sumerian writing system did so by combining two types of signs, which were pressed in clay tablets. One type of signs represented numbers. There were signs for 1, 10, 60, 600, 3,600 and 36,000. (The Sumerians used a combination of base-6 and base-10 numeral systems. Their base-6 system bestowed on us several important legacies, such as the division of the day into twenty-four hours and of the circle into 360 degrees.) The other type of signs represented people, animals, merchandise, territories, dates and so forth. By combining both types of signs the Sumerians were able to preserve far more data than any human brain could remember or any DNA chain could encode.

19. A clay tablet with an administrative text from the city of Uruk, c.3400-3000 Bc. ‘Kushim’ may be the generic title of an officeholder, or the name of a particular individual. If Kushim was indeed a person, he may be the first individual in history whose name is known to us! All the names applied earlier in human history – the Neanderthals, the Natufians, Chauvet Cave, G6bekli Tepe – are modern inventions. We have no idea what the builders of Gobekli Tepe actually called the place. With the appearance of writing, we are beginning to hear history through the ears of its protagonists. When Kushim’s neighbours called out to him, they might really have shouted ‘Kushim!’ It is telling that the first recorded name in history belongs to an accountant, rather than a prophet, a poet or a great conqueror. 1

At this early stage, writing was limited to facts and figures. The great Sumerian novel, if there ever was one, was never committed to clay tablets. Writing was time-consuming and the reading public tiny, so no one saw any reason to use it for anything other than essential record- keeping. If we look for the first words of wisdom reaching us from our ancestors, 5,000 years ago, we’re in for a big disappointment. The earliest messages our ancestors have left us read, for example, ‘29,086 measures barley 37 months Kushim.’ The most probable reading of this sentence is: ‘A total of 29,086 measures of barley were received over the course of 37 months. Signed, Kushim.’ Alas, the first texts of history contain no philosophical insights, no poetry, legends, laws, or even royal triumphs. They are humdrum economic documents, recording the payment of taxes, the accumulation of debts and the ownership of property.

Partial script cannot express the entire spectrum of a spoken language, but it can express things that fall outside the scope of spoken language. Partial scripts such as the Sumerian and mathematical scripts cannot be used to write poetry, but they can keep tax accounts very effectively.

Only one other type of text survived from these ancient days, and it is even less exciting: lists of words, copied over and over again by apprentice scribes as training exercises. Even had a bored student wanted to write out some of his poems instead of copy a bill of sale, he could not have done so. The earliest Sumerian writing was a partial rather than a full script. Full script is a system of material signs that can represent spoken language more or less completely. It can therefore express everything people can say, including poetry. Partial script, on the other hand, is a system of material signs that can represent only particular types of information, belonging to a limited field of activity. Latin script, ancient Egyptian hieroglyphics and Braille are full scripts. You can use them to write tax registers, love poems, history books, food recipes and business law. In contrast, the earliest Sumerian script, like modern mathematical symbols and musical notation, are partial scripts. You can use mathematical script to make calculations, but you cannot use it to write love poems.

20. A man holding a quipu, as depicted in a Spanish manuscript following the fall of the Inca Empire.

It didn’t disturb the Sumerians that their script was ill-suited for writing poetry. They didn’t invent it in order to copy spoken language, but rather to do things that spoken language failed at. There were some cultures, such as those of the pre-Columbian Andes, which used only partial scripts throughout their entire histories, unfazed by their scripts’ limitations and feeling no need for a full version. Andean script was very different from its Sumerian counterpart. In fact, it was so different that many people would argue it wasn’t a script at all. It was not written on clay tablets or pieces of paper. Rather, it was written by tying knots on colourful cords called quipus. Each quipu consisted of many cords of different colours, made of wool or cotton. On each cord, several knots were tied in different places. A single quipu could contain hundreds of cords and thousands of knots. By combining different knots on different cords with different colours, it was possible to record large amounts of mathematical data relating to, for example, tax collection and property ownership.

For hundreds, perhaps thousands of years, quipus were essential to the business of cities, kingdoms and empires.2 They reached their full potential under the Inca Empire, which ruled 10-12 million people and covered today’s Peru, Ecuador and Bolivia, as well as chunks of Chile, Argentina and Colombia. Thanks to quipus, the Incas could save and process large amounts of data, without which they would not have been able to maintain the complex administrative machinery that an empire of that size requires.

In fact, quipus were so effective and accurate that in the early years following the Spanish conquest of South America, the Spaniards themselves employed quipus in the work of administering their new empire. The problem was that the Spaniards did not themselves know how to record and read quipus, making them dependent on local professionals. The continent’s new rulers realised that this placed them in a tenuous position — the native quipu experts could easily mislead and cheat their overlords. So once Spain’s dominion was more firmly established, quipus were phased out and the new empire’s records were kept entirely in Latin script and numerals. Very few quipus survived the Spanish occupation, and most of those remaining are undecipherable, since, unfortunately, the art of reading quipus has been lost.

The Wonders of Bureaucracy

The Mesopotamians eventually started to want to write down things other than monotonous mathematical data. Between 3000 BC and 2500 BC more and more signs were added to the Sumerian system, gradually transforming it into a full script that we today call cuneiform. By 2500 BC , kings were using cuneiform to issue decrees, priests were using it to record oracles, and less exalted citizens were using it to write personal letters. At roughly the same time, Egyptians developed another full script known as hieroglyphics. Other full scripts were developed in China around 1200 BC and in Central America around 1000-500 BC .

From these initial centres, full scripts spread far and wide, taking on various new forms and novel tasks. People began to write poetry, history books, romances, dramas, prophecies and cookbooks. Yet writing’s most important task continued to be the storage of reams of mathematical data, and that task remained the prerogative of partial script. The Hebrew Bible, the Greek Iliad, the Hindu Mahabharata and the Buddhist Tipitika all began as oral works. For many generations they were transmitted orally and would have lived on even had writing never been invented. But tax registries and complex bureaucracies were born together with partial script, and the two remain inexorably linked to this day like Siamese twins — think of the cryptic entries in computerised data bases and spreadsheets.

As more and more things were written, and particularly as administrative archives grew to huge proportions, new problems appeared. Information stored in a persons brain is easy to retrieve. My brain stores billions of bits of data, yet I can quickly, almost instantaneously, recall the name of Italy’s capital, immediately afterwards recollect what I did on 11 September 2001, and then reconstruct the route leading from my house to the Hebrew University in Jerusalem. Exactly how the brain does it remains a mystery, but we all know that the brain’s retrieval system is amazingly efficient, except when you are trying to remember where you put your car keys.

How, though, do you find and retrieve information stored on quipu cords or clay tablets? If you have just ten tablets or a hundred tablets, it’s not a problem. But what if you have accumulated thousands of them, as did one of Hammurabi’s contemporaries, King Zimrilim of Mari?

Imagine for a moment that it’s 1776 BC . Two Marians are quarrelling over possession of a wheat field. Jacob insists that he bought the field from Esau thirty years ago. Esau retorts that he in fact rented the field to Jacob for a term of thirty years, and that now, the term being up, he intends to reclaim it. They shout and wrangle and start pushing one another before they realise that they can resolve their dispute by going to the royal archive, where are housed the deeds and bills of sale that apply to all the kingdom’s real estate. Upon arriving at the archive they are shuttled from one official to the other. They wait through several herbal tea breaks, are told to come back tomorrow, and eventually are taken by a grumbling clerk to look for the relevant clay tablet. The clerk opens a door and leads them into a huge room lined, floor to ceiling, with thousands of clay tablets. No wonder the clerk is sour-faced. How is he supposed to locate the deed to the disputed wheat field written thirty years ago? Even if he finds it, how will he be able to cross-check to ensure that the one from thirty years ago is the latest document relating to the field in question? If he can’t find it, does that prove that Esau never sold or rented out the field? Or just that the document got lost, or turned to mush when some rain leaked into the archive?

Clearly, just imprinting a document in clay is not enough to guarantee efficient, accurate and convenient data processing. That requires methods of organisation like catalogues, methods of reproduction like photocopy machines, methods of rapid and accurate retrieval like computer algorithms, and pedantic (but hopefully cheerful) librarians who know how to use these tools.

Inventing such methods proved to be far more difficult than inventing writing. Many writing systems developed independently in cultures distant in time and place from each other. Every decade archaeologists discover another few forgotten scripts. Some of them might prove to be even older than the Sumerian scratches in clay. But most of them remain curiosities because those who invented them failed to invent efficient ways of cataloguing and retrieving data. What set apart Sumer, as well as pharaonic Egypt, ancient China and the Inca Empire, is that these cultures developed good techniques of archiving, cataloguing and retrieving written records. They also invested in schools for scribes, clerks, librarians and accountants.

A writing exercise from a school in ancient Mesopotamia discovered by modern archaeologists gives us a glimpse into the lives of these students, some 4,000 years ago:

I went in and sat down, and my teacher read my tablet. He said, ‘There’s something missing!’ And he caned me. One of the people in charge said, ‘Why did you open your mouth without my permission?’ And he caned me. The one in charge of rules said, ‘Why did you get up without my permission?’

And he caned me.

The gatekeeper said, ‘Why are you going out without my permission?’ And he caned me. The keeper of the beer jug said, ‘Why did you get some without my permission?’

And he caned me.

The Sumerian teacher said, ‘Why did you speak Akkadian?”

And he caned me.

My teacher said, ‘Your handwriting is no good!’

And he caned me.*

Ancient scribes learned not merely to read and write, but also to use catalogues, dictionaries, calendars, forms and tables. They studied and internalised techniques of cataloguing, retrieving and processing information very different from those used by the brain. In the brain, all data is freely associated. When I go with my spouse to sign on a mortgage for our new home, I am reminded of the first place we lived together, which reminds me of our honeymoon in New Orleans, which reminds me of alligators, which remind me of dragons, which remind me of The Ring of the Nibelungen, and suddenly, before I know it, there I am humming the Siegfried leitmotif to a puzzled bank clerk. In bureaucracy, things must be kept apart. There is one drawer for home mortgages, another for marriage certificates, a third for tax registers, and a fourth for lawsuits. Otherwise, how can you find anything? Things that belong in more than one drawer, like Wagnerian music dramas (do I file them under ‘music’, ‘theatre’, or perhaps invent a new category altogether?), are a terrible headache. So one is forever adding, deleting and rearranging drawers.

In order to function, the people who operate such a system of drawers must be reprogrammed to stop thinking as humans and to start thinking as clerks and accountants. As everyone from ancient times till today knows, clerks and accountants think in a non-human fashion. They think like filing cabinets. This is not their fault. If they don’t think that way their drawers will all get mixed up and they won’t be able to provide the services their government, company or organisation requires. The most important impact of script on human history is precisely this: it has gradually changed the way humans think and view the world. Free association and holistic thought have given way to compartmentalisation and bureaucracy.

The Language of Numbers

As the centuries passed, bureaucratic methods of data processing grew ever more different from the way humans naturally think – and ever more important. A critical step was made sometime before the ninth century av, when a new partial script was invented, one that could store and process mathematical data with unprecedented efficiency. This partial script was composed of ten signs, representing the numbers from 0 to 9. Confusingly, these signs are known as Arabic numerals even though they were first invented by the Hindus (even more confusingly, modern Arabs use a set of digits that look quite different from Western ones). But the Arabs get the credit because when they invaded India they encountered the system, understood its usefulness, refined it, and spread it through the Middle East and then to Europe. When several other signs were later added to the Arab numerals (such as the signs for addition, subtraction and multiplication), the basis of modern mathematical notation came into being.

Although this system of writing remains a partial script, it has become the world’s dominant language. Almost all states, companies, organisations and institutions — whether they speak Arabic, Hindi, English or Norwegian — use mathematical script to record and process data. Every piece of information that can be translated into mathematical script is stored, spread and processed with mind-boggling speed and efficiency.

A person who wishes to influence the decisions of governments, organisations and companies must therefore learn to speak in numbers. Experts do their best to translate even ideas such as ‘poverty’, ‘happiness’ and ‘honesty’ into numbers (‘the poverty line’, ‘subjective well-being levels’, ‘credit rating’). Entire fields of knowledge, such as physics and engineering, have already lost almost all touch with the spoken human language, and are maintained solely by mathematical script.

An equation for calculating the acceleration of mass i under the influence of gravity, according to the Theory of Relativity. When most laypeople see such an equation, they usually panic and freeze, like a deer caught in the headlights of a speeding vehicle. The reaction is quite natural, and does not betray a lack of intelligence or curiosity. With rare exceptions, human brains are simply incapable of thinking through concepts like relativity and quantum mechanics. Physicists nevertheless manage to do so, because they set aside the traditional human way of thinking, and learn to think anew with the help of external data-processing systems. Crucial parts of their thought process take place not in the head, but inside computers or on classroom blackboards.

More recently, mathematical script has given rise to an even more revolutionary writing system, a computerised binary script consisting of only two signs: 0 and 1. The words I am now typing on my keyboard are written within my computer by different combinations of 0 and 1. Writing was born as the maidservant of human consciousness, but is increasingly becoming its master. Our computers have trouble understanding how Homo sapiens talks, feels and dreams. So we are teaching Homo sapiens to talk, feel and dream in the language of numbers, which can be understood by computers.

And this is not the end of the story. The field of artificial intelligence is seeking to create a new kind of intelligence based solely on the binary script of computers. Science-fiction movies such as The Matrix and The Terminator tell of a day when the binary script throws off the yoke of humanity. When humans try to regain control of the rebellious script, it responds by attempting to wipe out the human race.

* Even after Akkadian became the spoken language, Sumerian remained the language of administration and thus the language recorded with writing. Aspiring scribes thus had to speak Sumerian.