بەشىنچى باب تارىخنىڭ ئەڭ چوڭ ئالدامچىلىقى

11-رەسىم تەخمىنەن 3500 يىل ئىلگىرى مىسىر قەبرىسىدىكى تام رەسىملىرى تىپىك دېھقانچىلىق ھاياتىنى تەسۋىرلىگەن.

5-باب تارىخنىڭ ئەڭ چوڭ ئالدامچىلىقى

ئىنسانلار ھايۋانلارنى ئوۋلاپ،  ئۆسۈملۈكلەرنى يىغىپ 2 مىليون 500 مىڭ يىل قورساق باقتى،  ئەمما ئۇلارنىڭ ئۆسۈشى ۋە كۆپيىشىگە ئالاھىدە كىرىشىۋالمىغان خومۇ سەپىيانىس، نېئاندېرتاللار ۋە خومۇ ئېرگاستېر قاتارلىق تۈرلەر ياۋا ئەنجۈرلەرنى يىغىپ، ئارقارلارنى ئوۋلىغان. ئەمما ئەنجۈر دەرىخىنىڭ قەيەردە ئۆسۈشى، ئارقارلارنىڭ قايسى يايلاقتا ئوتلىشى ياكى قايسى قوچقارنىڭ قايسى ساغلىق بىلەن جۈپلىشىدىغانلىقى ھەققىدە جىق نەرسە بىلمەيتتى. خومۇ سەپىيانىس شەرقىي ئافرىقىدىن ئوتتۇرا شەرق، ياۋروپا، ئاسىيا ۋە ئاخىرىدا ئاۋىستىرالىيە ۋە ئامېرىكا قىتئەسىگە كەلگەن بولسىمۇ، نەگىلا بارمىسۇن، يەنىلا ياۋا ئۆسۈملۈكلەرنى توپلايتتى ۋە ياۋا ھايۋانلارنى ئوۋلايتتى. تۇرمۇش يولۇڭ سېنى تولۇق بېقىۋاتسا،  ئىجتىمائىي قۇرۇلماڭنى، دىنىڭنى، سىياسىي كۈچۈڭنى يۆلەۋاتسا يەنە نېمىگە ئاۋارە بولاتتىڭ؟

10،000 يىل بۇرۇن  خومۇ سەپىيانىس بارلىق ۋاقتى ۋە كۈچىنى  بىر نەچچە خىل ھايۋان ۋە ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ھاياتىنى كونترول قىلىشقا سەرپ قىلغاندىن باشلاپ ھەممە ئۆزگەردى. كۈن چىققاندىن كۈن پاتقانغا قەدەر ئىنسانلار ئۇرۇق سېلىش، زىرائەتلەرنى سۇغۇرۇش، ئوت-چۆپ يىغىش ۋە پادىلارنى ئوتلىتىش بىلەن ئالدىراش بولدى، چۈنكى ئۇلار مۇشۇنداق قىلساق تېخىمۇ كۆپ مېۋە، ئاشلىق ۋە گۆشكە ئېرىشىمىز دەپ ئويلايتتى. بۇ بىر ئىنقىلاپ بولۇپ، نامى دېھقانچىلىق ئىنقىلابى ئىدى.

دېھقانچىلىققا ئۆتۈش مىلادىدىن ئىلگىرىكى 9500 يىللاردىن 8500 يىللارغىچە تۈركىيەنىڭ شەرقىي جەنۇبى، ئىراننىڭ غەربى ۋە ئوتتۇرا دېڭىزىنىڭ تاغلىق رايونلىرىدا باشلانغان. ئۆزگىرىش دەسلەپتە ئاستا ۋە مەلۇم جۇغراپىيەلىك رايۇن بىلەن چەكلەنگەن. بۇغداي ۋە ئۆچكىلەر مىلادىدىن ئىلگىرىكى 9000 يىللار ئەتراپىدا، كۆك پۇرچاق ۋە يېسسى پۇرچاق مىلادىدىن ئىلگىرىكى 8000 يىللار ئەتراپىدا، زەيتۇن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 5000 يىللار ئەتراپىدا، ئاتلار مىلادىدىن ئىلگىرىكى 4000 يىللار ئەتراپىدا، ئۈزۈملەر مىلادىدىن ئىلگىرىكى 3500 يىللار ئەتراپىدا ئىنسانلار تەرىپىدىن ئۆزلەشتۈرۈلگەن ئىدى. تۆگە ۋە مۇقاتىل قاتارلىق بەزى ھايۋان ۋە ئۆسۈملۈكلەر كېيىنرەك  يەنى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 3500 يىللار ئەتراپىدا ئاساسلىق كۆندۈرۈش دولقۇنى ئاخىرلاشقان مەزگىلدە ئۆزلاشتۈرۈلدى. ھەتتا بۈگۈنمۇ، ئىلغار تېخنىكىمىزغا قارىماي، %90تىن ئارتۇق ئىسسىقلىق ئېنېرگىيە يەنىلا مىلادىدىن بۇرۇنقى 9500 يىللاردىن 3500 يىللارغىچە بولغان ئارىلىقتا ئەجدادلىرىمىز ئۆزلەشتۈرگەن بۇغداي، گۈرۈچ، كۆممىقوناق، بەرەڭگە ۋە ئارپىلاردىن كىلىدۇ. ئۆتكەن 2000 يىلدا بىز ھېچقانداق ئالاھىدە ئۆسۈملۈك ياكى ھايۋانلارنى ئۆزلەشتۈرمىدۇق. ئەگەر بىزنىڭ تەپەككۇرىمىزنى قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلاردىن قالغان تەپەككۇر  دېسەك، ھازىرقى داستىخاندىكىنى قەدىمقى دېھقانلاردىن قالغان دېيىشكە بولىدۇ.

بۇرۇن ئالىملار دېھقانچىلىقنى ئوتتۇرا شەرقتىن دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان دەيتتى،  بۈگۈن دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە دېھقانچىلىقنىڭ ئۆز ئالدىغا پەيدا بولغانلىقىنى ئېتىراپ قىلدى. ئوتتۇرا ئامېرىكىدا ياشىغانلار ئوتتۇرا شەرقتە بۇغداي ۋە نۇقۇت تېرىلغانلىقىدىن بىخەۋەر تۇرۇپمۇ قوناق ۋە پۇرچاق ئۆستۈرۈۋەرگەن ئىدى.  جەنۇبىي ئامېرىكىلىقلار مېكسىكا ياكى لېۋانتتا نېمە ئىش بولىۋاتقانلىقىنى بىلمەي تۇرۇپ بەرەڭگە ۋە ئامېرىكا لاماسىنى كۆندۈردى. خىتايدا تۇنجى بولۇپ گۈرۈچ، ئارپا ۋە چوشقىنى كۆندۈرگەن. شىمالىي ئامېرىكىدا تۇنجى باغۋەنلەر كاۋىلارنى توپلاشتىن زېرىكىپ كاۋىنى ئۆزلىرى تېرىشنى قارار قىلغان. يېڭى گۋىنىيەدە شېكەر قومۇشى ۋە بانان كۆندۈرۈلگەن. غەربىي ئافرىقا دېھقانلىرى ئۇششاق ئارپا، گۈرۈچ، چىلان ۋە بۇغداينى ئۆز ئىھتىياجىغا ئاساسەن ئۆزلەشتۈرگەن. دەسلەپتىلا دېھقانچىلىق كەڭرىلىكلەرگە ۋە ئۇزاقلارغا ئۇلاشقان. مىلادىيە بىرىنچى ئەسىرگە كەلگەندە، دۇنيادىكى مۇتلەق كۆپ قىسم كىشىلەر دېھقان ئىدى.

نېمە ئۈچۈن دىھقانچىلىق ئىنقىلابى ئوتتۇرا شەرق، خىتتاي ۋە ئوتتۇرا ئامېرىكىدا يۈز بىرىپ، ئاۋىستىرالىيە، ئالياسكا ياكى جەنۇبىي ئافرىقىدا يۈز بەرمەيدۇ؟ سەۋەبى ناھايىتى ئاددىي: بۇ يەرلەردىكى كۆپىنچە ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارنى ئۆزلەشتۈرگىلى بولمايدۇ. خومۇ سەپىيانىس مەززىلىك ترافلىلارنى كولاپ، مامۇتلارنى ئوۋلىيالىغان بىلەن ئۇلارنى كۆندۈرەلمەيتتى. زەمبىرۇغلارنى خالىغانچە تۇتقىلى بولمايتتى، چوڭ ھايۋانلار ۋەھشىي يرىتقۇچ ئىدى. قەدىمكى ئەجدادلىرىمىز ئوۋلىغان ۋە يىغقان مىڭلىغان تۈرلەرنىڭ ئىچىدە پەقەت ئاز ساندىكىلىرىلا دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىققا ماس كېلەتتى. شۇڭا بۇ تۈرلەر ياشايدىغان يەرلەردە دېھقانچىلىق ئىنقىلابى بولغان.

2-خەرىتە. دېھقانچىلىق ئىنقىلابىنىڭ ۋاقتى ۋە ئورنى. ۋاقىت ھەققىدە مۇنازىرە مەۋجۇت، خەرىتە ئەڭ يېڭى ئارخولوگىيەلىك بايقاشلارغا ئاساسەن توختىماي يېڭىلىنىۋاتىدۇ.^[1]

ئالىملار دېھقانچىلىق ئىنقىلابى ئىنسانىيەتتىكى چوڭ سەكرەپ ئىلگىرىلەش دەپ جاكارلىدى. ئۇلار بۇ تەرەققىيات ھېكايىسىى ئىنسان ئەقلىنى مەنبە قىلغان دىدى. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، تەدرىجى تەرەققىيات ئەقىللىق كىشىلەرنى كۆپلەپ يىتىشتۈرگەن. نەتىجىدە كىشىلەر ئەقىللىقلىشىپ تەبىئەتنىڭ سىرىنى ئاچالىغۇدەك بولۇپ كەتكەن، ئۇلار قوي بېقىپ، بۇغداي ئۆستۈرەلىگەن.  شۇنىڭ بىلەن  ئۇلار ئاسانلا ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىقنىڭ مۇشەققەتلىك، خەتەرلىك، سەرسانە تۇرمۇشىنى تاشلاپ ، ھۇزۇرلۇق، مۇقىم، دېھقانچىلىق تۇرمۇشىنى باشلىغان.

بۇ بىر فانتازىيەلىك ھىكايە، خالاس. كىشىلەرنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن تېخىمۇ ئەقىللىق بولغانلىقىغا دائىر ھېچقانداق پاكىت يوق. دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن خېلى بۇرۇنلا يىغقۇچىلار تەبىئەتنىڭ سىرىنى بىلگەن ئىدى. چۈنكى ئۇلار ھايات قېلىش ئۈچۈن ئوۋلىغان ھايۋان ۋە يىغقان يېمەكلىكلەر ھەققىدە بىلىم توپلىشى كېرەك ئىدى. بۇ ئىنقىلاپ مەئىشەتنىڭ ئورنىغا دېھقانلارنى يىغقۇچىلارغا قارىغاندا تېخىمۇ جاپالىق ۋە قانائەتسىز تۇرمۇشقا باشلىدى. ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ تۇرمۇشى ئەمەلىيەتتە كۆپ خىل بولۇپ، ئاچلىق ۋە كېسەللىك  تەھدىتى ئاز ئىدى. دېھقانچىلىق ئىنقىلابى ئىنسانلارنىڭ يېمەكلىك ئومۇمىي مىقدارىنى ئاشۇرغان بىلەن، بۇ تېخىمۇ ياخشى ئۇزۇقلىنىش ۋە تېخىمۇ ئازادە تۇرمۇش كەچۈرۈشكە ئۆزگەرمىدى، ئەكسىچە ھالدا، مىقدارنىڭ ئېشىشى نوپۇس پارتىلاشنى ۋە بىر تۈركۈم ئۆز بېشىمچى سەرخىللارنى بارلىققا كەلتۈردى. نورمال بىر دېھقان نورمال بىر يىغىمىچىدىن كۆپ جاپالىق ئىشلەپ، ئاخىرىدا ناچار تاماق يەيتتى. شۇڭلاشقا، دېھقانچىلىق ئىنقىلابىنى تارىخنىڭ ئەڭ چوڭ ئالدامچىلىقى دېيىشكە بولىدۇ.^[2]

بۇنىڭغا كىم مەسئۇل؟ يا پادىشاھ، يا پوپ، ياكى سودىگەر مەسئۇل ئەمەس. ھەقىقىي ئەيىبدار بۇغداي، گۈرۈچ ۋە بەرەڭگە قاتارلىق بىر نەچچە زىرائەتتۇر. ئەمەلىيەتتە ئىنسانلار زىرائەتنى ئەمەس زىرائەت خومۇ سەپىيانىسنى كۆندۈردى،.

دېھقانچىلىق ئىنقىلابىغا بۇغداي نۇقتىسىدىن قارايدىغان بولساق، 10،000 يىل ئىلگىرى، بۇغداي پەقەت ئوتتۇرا شەرقنىڭ كىچىك رايونىدا پەيدا بولغان نۇرغۇن ئوت-چۆپلەرنىڭ بىرى ئىدى. ئەمما قىسقىغىنا نەچچە مىڭ يىلدا بۇغداي تۇيۇقسىز پۈتۈن دۇنيادا ئۆستۈرۈلدى. ھايات قېلىش ۋە كۆپىيىشنى ئەڭ ئاساسلىق تەدرىجى تەرەققىيات ئۆلچىمى قىلغاندا،  بۇغداينى يەر شارى تارىخىدىكى ئەڭ مۇۋەپپەقىيەت قازانغان ئۆسۈملۈك دېيىشكە بولىدۇ. شىمالىي ئامېرىكا چوڭ تۈزلەڭلىكىنى مىسالغا ئالساق، بۇ يەردە  10،000يىل ئىلگىرى بىر تالمۇ بۇغداي ئۆسمىگەن ئىدى. بىراق ھازىر بۇ يەرلەرنى كەزسىڭىز نەچچە يۈز كىلومىتىر ئىچىدە بۇغدايدىن باشقا ھېچقانداق ئۆسۈملۈكنى ئۇچراتمايسىز. بۇغداي دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تەخمىنەن 2 مىليون 250 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر يەر يۈزىنى ئىگىلەيدۇ، بۇ ئەنگلىيەنىڭ 10 ھەسسىسىگە تەڭ. قانداق قىلىپ بىر ئوت بۇ قەدەر تونۇلۇپ كەتتى؟

بۇغداينىڭ سىرى بۇغداينىڭ خومۇ سەپىيانىسنى كونترول قىلىپ ئۆز ئۈستۈنلۈكىنى قازانغانلىقىدا. خومۇ سەپىيانىستىن ئىبارەت بۇ ئادەمسىمان مايمۇن تەخمىنەن 10،000 يىل ئىلگىرىگىچە ئوۋ ئوۋلاش ۋە يىغىش ئارقىلىق خېلى راھەت تۇرمۇش كەچۈرگەن، بىراق كىيىن بۇغداي تېرىشقا بەكرەك كۈچەپ كەتتى. كېيىنكى نەچچە مىڭ يىلدا، دۇنيانىڭ نۇرغۇن جايلىرىدىكى ئىنسانلار ئەتىدىن كەچكىچە بۇغداي تېرىپ يۈردى.  بۇغداي تېرىش ئۇنداق ئاسان ئەمەس بەلكى ئاۋارىچىلىق. بۇغداي تاش-شىغىللارنى ياقتۇرمايدۇ، شۇڭا خومۇ سەپىيانىس ئۇلارنى تېرىۋىتىمەن دەپ بەللىرىنى سۇندۇرىۋالغان. بۇغداينى باشقا ئۆسۈملۈكلەر بىلەن بىللە بىر ئېتىزدا ئوغۇتلىغىلى، سۇغۇرغىلى بولمايدۇ. شۇڭا ئەر-ئاياللار پىژغىرىم ئاپتاپتا كۈن بويى ئوت-چۆپ ئوتايدۇ. بۇغدايغا  كېسەل تەگسە خومۇ سەپىيانىس قۇرت-قوڭغۇزلارنىڭ زىيانكەشلىكىدىن ساقلىشى كېرەك. دېھقانلار يەنە ئېتىزنىڭ ئەتراپىدا چېكەتكە ياكى توشقاندىن ساقلىنىش ئۈچۈن چىت ياسىشى كېرەك. بۇغدايلار ئۇسسىسا،  ئىنسانلار ئېرىق قېزىشى ياكى بۇلاقلاردىن سۇ تارتىشى كېرەك. خومۇ سەپىيانىسنى ھەتتا بۇغدايلارنى قىغلايدۇ .

خومۇ سەپىيانىسنىڭ بەدىنى بۇ ئىشلارغا ماسلاشمىغان. ئۇنىڭ بەدىنى تاشلارنى تېرىشقا ۋە سۇ تۇشۇشقا ئەمەس، بەلكى ئالمىلارغا يامىشىشقا ۋە بۆكەنلەرنى قوغلاشقا كۆنگەن. شۇڭا بۇغداي تېرىشتا ئىنسانلارنىڭ ئومۇرتقىسى، تىزى، بېلى  ۋە بوينى قاتارلىقلارغا زۇلۇم بولغان. قەدىمكى ئىسكىلىتلار ھەققىدىكى تەتقىقاتلار ئىنسانلارنىڭ دېھقانچىلىق دەۋرىگە قەدەم قويغاندىن كېيىن پەيدا بولغان ئومۇرتقىسى مايماق بولۇپ قېلىش، بوغۇم ياللۇغى ۋە  چوقۇق (بەدەننىڭ بەزى قىسىملىرىنىڭ پولتيىپ ئىششىپ كىتىشى)قاتارلىق بىر قاتار كېسەللىكلەرنى ئاشكارىلىدى. ئۇنىڭدىن باشقا يىڭى دېھقانچىلىق بەك كۆپ ۋاقىت تەلەپ قىلىدىغان بولۇپ، ئىنسانلار بۇغداي ئېتىزلىرىغا يىقىن يەردە مەڭگۈلۈك ئولتۇراقلىشىشقا مەجبۇر بولاتتى. بۇ ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇش ئۇسۇلىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتتى. ئەمەلىيەتتە، بىز بۇغداينى كۆندۈرمىدۇق، بۇغداي بىزنى كۆندۈردى. كۆندۈرۈش دېگەن بۇ سۆز لاتىنچە  دومۇس دىن كەلگەن بولۇپ، “ئۆي” دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئۆيدە ياشاۋاتقىنى كىم؟ ئىشقىلىپ بۇغداي ئەمەس، بەلكى خومۇ سەپىيانىس.

بۇغداي قانداق قىلىپ خومۇ سەپىيانىسنى بىچارە مەۋجۈتلۇق  ئۈچۈن ئىلگىرىكى ياخشى تۇرمۇشىدىن ۋاز كىچىشكە قايىل قىلالىدى؟ بۇغداي ئىنسانلارغا نېمە تارتۇقلىدى؟ ئەمەلىيەتتە بۇغداي ياخشى تاماقلىنىش ئادىتى يارىتالمىدى. ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەككى، ئىنسانلار ئەسلىدە خىلمۇ-خىل يىمەكلىكلەر بىلەن كۈچلىنەتتى. دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن ئىلگىرى، دانلىق زىرائەتلەر ئىنسانلار يېمەك-ئىچمىكىنىڭ ئاز بىر قىسمى ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئاشلىقنى ئاساس قىلغان يېمەكلىكلەردە مىنېرال ماددىلار ۋە ۋىتامىنلار كەمچىل بولۇپ، ھەزىم قىلىش تەس بولۇپلا قالماي، چىش ۋە چىش مىلىكىگىمۇ ئىنتايىن زىيانلىق ئىدى.

بۇغداي كىشىلەرگە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ئېلىپ كېلەلمىدى. ئوۋچىلىق ۋە يىغىمىچىلىق بىلەن سېلىشتۇرغاندا، دېھقانلارنىڭ تۇرمۇشى ئەمەلىيەتتە بىخەتەر ئەمەس ئىدى. ئولار ھايات قېلىش ئۈچۈن نەچچە ئون خىل يېمەكلىكلەرگە تايانغاچقا،  ئاچارچىلىق يىللار ئۈچۈن يېمەكلىكنى زاپاس ساقلىمايمۇ ئۆتۈپ كىتەلەيتتى. ئەگەر مەلۇم بىر تۈرنىڭ سانى ئازايسا، باشقا جانلىقلارنى كۆپرەك ئوۋلىسىلا، ئېھتىياجىنى تولۇقلىيالايتتى. ئەمما ، يېقىنقى مەزگىللەرگىچە ، مۇتلەق كۆپ ساندىكى دېھقانچىلىق جەمئىيەتلىرىنىڭ يېمەك-ئىچمىكى تۈرى ناھايتى ئاز بولغان زىرائەتلەرگە تايىنىپ كەلدى. ھەتتا نۇرغۇن جايلاردا بۇغداي، بەرەڭگە ياكى گۈرۈچ قاتارلىق بىر خىل ئاساسلىق زىرائەتكىلا تايىنىلاتتى. شۇڭلاشقا، ئەگەر يامغۇر ياغمىسا، چېكەتكە ۋاباسى ياكى زەمبۇرۇغدىن يۇقۇملىنىش كۆرۈلسە، مىڭلىغان، مىليۇنلىغان دېھقانلار ئۆلۈپ كېتەتتى.

بۇغداي ئىنسانلارنى زوراۋانلىقتىنمۇ قوغداپ قالالمىدى. دەسلەپكى دېھقانلار ئۇلارنىڭ ئوۋچى ۋە يىغىمچى ئەجدادلىرىدەكلا ۋەھشى ياكى ئۇلاردىنمۇ ئېشىپ چۈشەتتى. دېھقانلارنىڭ ھەرقانچە كۆپ مۈلكى بولسىمۇ يەرگە تويمايتتى. يېرىنى ھۇجۇمچى قوشنىلىرىغا تارتقۇزۇپ قويۇش قەھەتچىلىكتىن دېرەك بىرەتتى. شۇڭا يەر مەسىلىسىدە مۇرەسسە قىلىشقا ئورۇن يوق ئىدى. ئەگەر بىر يىغمىچى قەبىلە بىسىمغا ئۇچرىسا كۆچۈپ كەتسىلا بولاتتى. بۇ تەس ئەمما مۇمكىن بولىدىغان ئىش ئىدى. ئەمما دېھقانلار كۈچلۈك دۈشمەنگە يولۇقسا، چېكىنىش ئۇلارنىڭ ئېتىزى ، ئۆيى ۋە ئاشلىق ئامبارلىرىدىن ۋاز كىچىشتىن دېرەك بېرەتتى. نۇرغۇن ۋاقىتلاردا بۇ خىل ھادىسىلەر ئاچارچىلىققا دۇچار قىلاتتى. شۇڭلاشقا، دېھقانلار ئۆلگۈچە ئۇرۇشاتتى.

12-رەسىم. 1960-يىللاردىكى يېڭى گۋىنىيەدىكى ئىككى تېرىقچىلىق قەبىلىسى ئارىسىدىكى ئۇرۇش. بۇنداق كۆرۈنۈشلەر نەچچە مىڭ يىللىق دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدا ئومۇملىشىپ كەتكەن.

نۇرغۇنلىغان ئىنسانشۇناسلىق ۋە ئارخولوگىيەلىك تەتقىقاتلاردا ئىسپاتلىنىشىچە، پەقەت مەھەللە، قەبىلە ۋە زوروۋانلىقتىن باشقا سىياسىي قۇرۇلمىسى بولمىغان ئاددىي دېھقانچىلىق جەمئىيەتلىرىدە، كىشىلەرنىڭ زوراۋانلىقتىن ئۆلۈش نىسبىتى % 15نى، ئەرلەرنىڭ ئۆلۈش نىسپىتى % 25نى ئىگىلىگەن. بۈگۈنكى كۈندە يېڭى گۋىنىيەدىكى دانى ۋە ئېنگادىن ئىبارەت ئىككى دېھقانچىلىق قەبىلىسىدە زوراۋانلىق سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان ئەرلەرنىڭ ئۆلۈش نىسبىتى ئايرىم-ئايرىم ھالدا% 30 ۋە% 35. ئېكۋاتوردىكى ۋورانىلاردا، تەخمىنەن% 50 قۇرامىغا يەتكەن كىشى باشقا بىر كىشىنىڭ زوراۋانلىقىدىن ئۆلگەن!^[3] ئىنسانلارنىڭ شەھەر، پادىشاھلىق ۋە دۆلەت قاتارلىق چوڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلارنى ئاستا-ئاستا تەرەققىي قىلدۇرىشى بىلەن ئىنسانلارنىڭ زوراۋانلىقىمۇ كونترول قىلىندى. بىراق، بۇنداق چوڭ ۋە ئۈنۈملۈك سىياسىي قۇرۇلمىغا نەچچە مىڭ يىل ۋاقىت كەتتى.

ئەلۋەتتە، ئولتۇراق تۇرمۇش دەسلەپكى دېھقانلارغا بىر ئاز ئوڭ كەلدى. مەسىلەن ياۋايى ھايۋانلارنىڭ ھۇجۇمى، شامال ۋە يامغۇردىن ئەنسىرەشنىڭ ھاجىتى يوق ئىدى. ئەمما ئادەتتىكى كىشىلەرگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، دېھقانچىلىقنىڭ كەمچىلىكى ئەۋزەللىكىدىن ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ گەپ بۈگۈنكى ئاۋات جەمئىيەتلەردە ئانچە ئالقىشلىنىپ كەتمەيدۇ. چۈنكى بىز ھوزۇرلىنىۋاتقان باياشاتلىق ۋە بىخەتەرلىك دېھقانچىلىق ئىنقىلابى تەرىپىدىن ۋۇجۇدقا چىقىرىلغان، شۇڭا بىز دىھقانچىلىق ئىنقىلابىنى ھەقىقەتەن قالتىس ئىلگىرىلەش، دەپ قارايمىز. بىراق، بىز بۇ نەچچە مىڭ يىللىق تارىخقا پەقەت بۈگۈننىڭ نوقتىسىدىنلا قارىيالمايمىز. تېخىمۇ ۋەكىللىك ئىسپات شۇكى، 1-ئەسىردىكى خىتتايدا ئۈچ ياشلىق بىر قىزنىڭ ئائىلىسى زىرائەتلەردىن ھوسۇل ئالالمىغاچقا ئاچلىقتىن ئۆلۈپ كەتكەن. ئۇ: “گەرچە ئاچلىقتىن ئۆلۈپ كەتسەممۇ، ئىككى مىڭ يىلدىن كىيىن، ئىنسانلار ئازادە يەپ-ئىچىپ،  ھاۋا تەڭشىگۈچلەردىن ھوزۇرلىنىدۇ. شۇڭا مېنىڭ قۇربانلىق بولۇشۇم ئەرزىيدۇ” دەمتى؟

بۇغداي  بارلىق دېھقانلارنىڭ ئازابى ۋە قۇربانلىقىغا نېمە قىلىپ بەردى؟ شەخسلەرگە نىسبەتەن بۇغداي ھېچنىمە بەرمىدى. ئەمما بۇغداي خومۇ سەپىيانىسنىڭ بىر تۈر بۇلالىشىغا ھەسسە قوشتى. بۇغداي تېرىش ھەممە جاينى تېخىمۇ كۆپ يېمەكلىك بىلەن تەمىنلىدى. بۇنىڭ بىلەن خومۇ سەپىيانىسنىڭ سانى شىددەت بىلەن ئاشتى. مىلادىدىن بۇرۇنقى 13000 يىللار ئەتراپىدا، ئىنسانلار يەنىلا بەزى ئۆسۈملۈكلەرنى يىغىلىش ۋە ئوۋ ئوۋلاش ئارقىلىق ياشاۋاتقاندا، پەلەستىندىكى جېرىكو بوستانلىقىدا تەخمىنەن 100 دىن كۆپ ئەزاسى بولغان قەبىلىدىكى كىشىلەر بىر قەدەر ساغلام ياشايتتى ۋە ياخشى ئوزۇقلىناتتى. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 8500 يىللارغا كەلگەندە، ياۋا ئۆسۈملۈكلەر بۇغداي ئېتىزلىرىغا يەر بەردى. بوستانلىق تەخمىنەن مىڭ نوپۇسقا ئىگە مەھەللىنى باقالىغان بىلەن نوپۇس ئاشقانسىرى كىشىلەر كېسەل ۋە ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىكتىن قىينىلىنىدىغان بولدى.

تەدرىجىي تەرەققىياتنى ئۆلچەيدىغان نەرسە ئاچارچىلىق ياكى كېسەللىك ئەمەس، بەلكى د ن ئا  ئەۋرىشكىسىنىڭ كۆپەيتىلگەن نۇسخىسى. مەلۇم بىر شىركەتنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازانغان ياكى قازانمىغانلىقىنى بۇ شىركەتنىڭ بانكا ھېسابىدىكى دوللارنىڭ سانى ئارقىلىق ئۆلچەيمىز، ھەرگىزمۇ بىز شىركەت خىزمەتچىلىرىنىڭ خۇشاللىقىغا قارىمايمىز. شۇڭا بىر تۈر تەرەققىياتىنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنى ئۇنىڭ دۇنيادىكى د ن ئا سىنىڭ كۆپەيتىلگەن سانىغا قاراپ باھالايمىز. ئەگەر دۇنيادا بىر تۈرنىڭ د ن ئا سى قالمىسا، شىركەت پۇلى يوقلىقىدىن ۋەيران بولغىنىغا ئوخشاش، بۇ تۈرنىڭ يوقىلىپ كەتكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئەگەر دۇنيادا  مەلۇم بىر تۈرنىڭ كۆپەيتىلگەن د ن ئا سى كۆپ بولسا، بۇ تۈرنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك تەرەققىي قىلىپ كۈچلەنگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا د ن ئا نىڭ  1000 نۇسخىسى ھەمىشە 100 دىن ياخشى بولىدۇ. مانا بۇ تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنى ناچار شارائىتتا ھايات قالدۇرغان دىھقانچىلىق جەمئىيتىنىڭ ھەقىقىي ماھيىتىدۇر.

ئەمما خەقنىڭ  بۇ تەدرىجى تەرەققىيات مەسىلىسى بىلەن نىمە كارى؟ دۇنيادىكى خومۇ سەپىيانىسنىڭ گېن گورۇپپىسىنى كۆپەيتىش ئۈچۈن خەق تۇرمۇش سۈپىتىنى تۆۋەنلىتىپ ساراڭمۇ؟ ھېچكىم بۇ مەسلىگە قىزىقمايدۇ. ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، دىھقانچىلىق ئىنقىلابى بىر توزاق ئىدى.

مەئىشەت توزىقى

دېھقانچىلىق  نەچچە ئەسىر ۋە مىڭ يىللار ئىچىدە ئاستا-ئاستا ئوتتۇرىغا چىقتى. ئىلگىرى خومۇ سەپىيانىس قەبىلىسىنىڭ تۇرمۇشى گۈمبەمەدەك ۋە مېغىزلارنى يىغىپ، ياۋا بۇغا ۋە توشقانلارنى ئوۋلاش بىلەن ئۆتكەچكە مەڭگۈلۈك مەھەللىلىلەردە ئولتۇراقلىشىش،  يەر ئاغدۇرۇش، بۇغداي تېرىش ۋە دەريادىن سۇ باشلاش قاتارلىقلار تويۇقسىزلا يۈز بەرمىدى.  ئۆزگىرىشلەر قەدەممۇ-قەدەم ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ،  ھەر بىرى كۈندىلىك ھاياتتىكى كىچىك بىر قىسىمنىڭ ئۆزگىرىشىدىن كەلگەن ئىدى.

تەخمىنەن 70،000 يىل ئىلگىرى، خومۇ سەپىيانىس ئوتتۇرا شەرققە يېتىپ كەلگەن. كىيىنكى 50،000 يىلدا ئەجدادلىرىمىز دىھقانچىلىققا تايانمايمۇ ئوتتۇرا شەرقتە كۆپەيدى. بۇ يەردىكى تەبىئىي بايلىقلار كىشىلەرنى بېقىشقا يىتەرلىك ئىدى. نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ نەچچە بالىلىرى بار ئىدى، بەزىدە بالىلار ئازلاپ قالاتتى. ئىنسانلار نۇرغۇن سۈت ئەمگۈچىلەرگە ئوخشاش تەبىئىي ھالدا تۇغۇشنى كونترول قىلىدىغان ھورمون ۋە ئىرسىيەت مېخانىزىمىغا ئىگە. ئوزۇقلۇق يېتەرلىك بولغاندا ئاياللار بالدۇر يېتىلىپ، ھامىلىدار بولۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولىدۇ. ئوزۇقلۇق يېتىشمىگەندە، ئاياللارنىڭ بالاغەتكە يىتىش ۋاقتى كىچىكىپ كىتىدۇ ۋە بۇنىڭ بىلەن تۇغۇش نىسبىتى تۆۋەن بولىدۇ.

نوپۇسنىڭ كۆپۈيۈشىنى يۇقارقى تەبئى ئامىللار كونترول قىلغاندىن باشقا يەنە مەدەنىيەت ئامىلىمۇ كونتىرۇل قىلىدۇ. بوۋاقلار ۋە گۆدەكلەر بەكرەك پەرۋىشكە مۇھتاج بولغاچقا، كۆچمەن يىغىمچىلارغا يۈك بولاتتى.  شۇڭا، كىشىلەر پەرزەنتلىك بولۇشتا ئۈچ -تۆت يىل ئارا بەرگەن. ئاياللارنىڭ بۇنى كونترول قىلىش ئۇسۇلى بالىلىرىنىڭ ئەتراپىدىلا ھەرىكەت قىلغان، بۇ ئۇلارنى ھامىلدارلىقتىن ساقلاپ قالغان. يەنە بىر ئۇسۇلى، يىقىنچىلىقتىن پەرھىز تۇتۇش، چۈشۈرۈۋېتىش ۋە بەزىدە ئۆلتۈرۈۋېتىشتۇر.

نەچچە مىڭ يىل جەريانىدا، ئىنسانلار ئاندا-ساندا بۇغداي يەيتتى، ئەمما بۇغداي ھەرگىزمۇ ئاساسلىق يېمەكلىك ئەمەس ئىدى. تەخمىنەن 18000 يىل ئىلگىرى ئەڭ ئاخىرقى مۇز دەۋرى ئاخىرلىشىپ، كىلىمات ئىللىپ كەتتى. تېمپېراتۇرىنىڭ ئۆرلىشىگە ئەگىشىپ، يامغۇرمۇ كۆپ ياغىدىغان بولدى. يېڭى كېلىمات ئوتتۇرا شەرقتە بۇغداي ۋە باشقا زىرائەتلەرنى ئۆستۈرۈشكە ماس كېلەتتى، بۇنىڭ بىلەن بۇ زىرائەتلەر كۆپەيدى ۋە ھەممە يەرگە تارقالدى. ئىنسانلارنىڭ بۇغداي ئىستېمالى كۆپىيىشكە باشلىدى ۋە بۇغداينىڭ ئۆسۈشىنى تېزلەتتى. ئۇ ۋاقىتتا توپلانغان دانلارنى شامالدا سورۇش، ئېزىش ۋە پىشۇرماي تۇرۇپ ئىستىمال قىلىش مۇمكىن ئەمەس ئىدى. بۇ سەۋەبتىن، ئىنسانلار باشاقلارنى يىغىۋالغاندىن كېيىن، ئۇلارنى خامانغا ئېلىپ كېلىپ كېيىنكى مەشغۇلاتلارنى قىلىش كېرەك ئىدى. بۇغداي دانلىرى كىچىك ھەم كۆپ بولۇپ، بەزىلىرى خامانغا ئاپىرىش يولىدا مۇقەررەر يەرگە چۈشۈپ كېتەتتى. بارا-بارا بۇغدايلار ئىنسانلارئەڭ كۆپ ماڭىدىغان چېغىرلارغا ياكى خامان ئەتراپىدا ئۆسۈشكە باشلىدى.

ئىنسانلارنىڭ ئورمان ۋە دەل-دەرەخلەرگە ئوت قويۇشى بۇغداي ئۈچۈن ياخشى بولدى.  ئوت دەرەخ ۋە چاتقاللارنى تازىلاپ، بۇغداي ۋە باشقا ئوت-چۆپلەرنىڭ قۇياش نۇرى، سۇ ۋە ئوغۇتنى مونوپول قىلىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بەردى. بۇغداي ئالاھىدە مول بولغان يەردە، ئوۋ ۋە باشقا يېمەكلىك مەنبەلىرىمۇ مول بولۇپ، قەبىلىلەر بارا-بارا كۆچمەن چارۋىچىلىق ئادىتىدىن ۋاز كېچىپ، بىر جايدا پەسىللىك، ھەتتا مەڭگۈلۈك ئولتۇراقلىشىشنى شەكىللەندۈردى.

دەسلەپتە ئىنسانلارنىڭ بۇغداينى يىغىشىغا تۆت ھەپتە كەتكەن بولىشى مۈمكىن. كىيىنكى ئەۋلادتىن باشلاپ بۇغداينىڭ مىقدارى ۋە كۆلىمى ئاشقانسىرى بەش ھەپتە، ئاندىن ئالتە ھەپتە، يەتتە ھەپتە تۇرۇپ، ئاخىرى خامان ئەتراپىدا مەڭگۈلۈك مەھەللە قۇرغان. ئولتۇراقلىشىشنىڭ بۇ خىل ئىسپاتلىرىنى ئوتتۇرا شەرقنىڭ ھەممە يېرىدىن تاپقىلى بولىدۇ ، بولۇپمۇ لېۋانت (ئوتتۇرا دېڭىزىنىڭ شەرقى ۋە ئاراللىرى (تىن. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 12،500 يىلدىن مىلادىدىن بۇرۇنقى 9500 يىلغىچە، لېۋانتتا ناھايىتى گۈللەنگەن ناتۇفىئەن مەدەنىيىتى بارلىققا كەلگەن ئىدى. ناتۇفىيە خەلقى ئوۋچى ۋە يىغىمچى بولۇپ، ئۇلار ئون نەچچە ياۋا تۈرلەرگە تاينىپ ياشايتتى. ئەمما ئۇلار مەھەللىلەردە مەڭگۈ ئولتۇراقلاشقان بولۇپ، كۆپىنچە ۋاقىتىنى يىغىش ۋە دانلارنى بىر تەرەپ قىلىشقا سەرپ قىلاتتى. ئۇلار تاش ئۆي ۋە ئاشلىق ئامبارلىرىنى سالغان بولۇپ، ئىھتىياجى ئۈچۈن ئاشلىق ساقلايتتى. ياۋا بۇغداينى يىغىدىغانغا تاش ئورغاق، بۇغداي ئىزىش ئۈچۈن بولقا ۋە ئايرىش قۇراللىرىنى ئىجاد قىلغان ئىدى.

مىلادىدىن بۇرۇنقى 9500 يىلدىن كېيىن، ناتۇفىئەنلەرنىڭ ئەۋلادلىرى داۋاملىق زىرائەتلەرنى يىغىش ۋە ئېزىشتىن باشقا، ئىنچىكە تېخنىكىلار بىلەن ئۇلارنى يېتىشتۈرۈش ۋە تېرىشقا باشلىغان. ياۋا زىرائەتلەرنى يىغىۋالغاندا، ئۇلارنىڭ بەزىلىرىنى كېلەر پەسىل تېرىش ئۈچۈن بىر چەتكە ئايرىپ قويغان.  ئۇرۇقلارنى چاچقاندا، خالىغانچە يەر يۈزىگە چېچىپ قويۇشنىڭ ئورنىغا يەرگە چوڭقۇرراق كۆمسە، تېخىمۇ ئۈنۈملۈك بولىدىغانلىقىنى بايقىغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار يەر ھەيدەش ۋە تەييارلاش، ئوت-چۆپ يوقىتىش، زىيانداش ھاشاراتلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش، سۇغىرىش ۋە ئوغۇتلاشنى قەدەممۇ-قەدەم باشلىغان. ئۇلار زىرائەتلەرنى تېرىشقا تېخىمۇ كۆپ ۋاقىتىنى سەرپ قىلغان، بۇنىڭ بىلەن يىغىش ۋە ئوۋلاشقا سەرپ قىلىدىغان ۋاقىت كېمەيگەن. نەتىجىدە، يىغقۇچىلار ئاستا-ئاستا دېھقانلارغا ئايلانغان.

ياۋا بۇغداي يىغقان ئ‍ايالنى بۇغداي تېرىيدىغان ئايالدىن پەرقلەندۈرىدىغان ئايرىم بىر باسقۇچ يوق. شۇڭا ئىنسانلارنىڭ دېھقانچىلىق دەۋرىگە قاچان كىرگەنلىكىنى ئېنىقلاش تەس. ئەمما مىلادىدىن ئىلگىرىكى 8500 يىلغا كەلگەندە، ئوتتۇرا شەرقتە جېرىكوغا ئوخشاش مەڭگۈلۈك مەھەللىلەر بارلىققا كەلگەن بولۇپ، مەھەللىدىكىلەر كۆپىنچە ۋاقتىنى بىر نەچچە تۈرنى يىتىشتۈرۈشكە سەرپ قىلغان.

ئىنسانلارنىڭ مەڭگۈلۈك مەھەللىلەردە ئولتۇراقلىشىشى ۋە يېمەكلىك بىلەن تەمىنلەشنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، نوپۇسمۇ كۆپەيگەن. ئىلگىرىكى كۆچمەنلىك ھاياتىدىن ۋاز كەچكەندىن كېيىن، ئاياللارمۇ ھەر يىلى بالىلىق بولالايدىغان بولغان. بوۋاقلارمۇ بالدۇر سۈتتىن ئايرىلغان، بوۋاقلار شوۋرىگۈرۈچ ۋە ئۇماچلار بىلەن بېقىلغان. ئېتىزلار كۆپ ياردەمچىگە ئىھتىياجلىق ئىدى. بىراق كۆپەيگەن گال ساقلانغان ئاشلىقلارنى قۇرۇقداپ قوياتتى، شۇڭا تېخىمۇ كۆپ يەرلەرنى تېرىقچىلىققا ئىشلىتىش كېرەك ئىدى. شۇڭا ئىنسانلار ئاسانلا كېسەلگە گىرىپتار بولىدىغان ئولتۇراق رايونلاردىمۇ ياشاۋەرگەن، بالىلارغا ئانا سۈتى تېخىمۇ ئاز بىرىلگەن، كۆپىنچە دانلىق زىرائەتلەر بىلەن بېقىلىدىغان بولغان. شۇنىڭ بىلەن شوۋىگۈرۈچلەر تالاشتا قالغان. نەتىجىدە بالىلارنىڭ ئۆلۈش نىسبىتى شىددەت بىلەن ئاشقان. كۆپىنچە قەدىمكى دېھقانچىلىق جەمئىيەتلىرىدە، كەم دېگەندە ئۈچ بالىنىڭ بىرى يىگىرمە ياشقا كىرمەي تۇرۇپ ئۆلۈپ كىتەتتى.^[4]  تۇغۇلۇش نىسبىتى يەنىلا ئۆلۈش نىسبىتىدىن يۇقىرى ئىدى، ئىنسانلار يەنىلا كۆپ بالىلىق بولىۋېرەتتى..

ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، ‘بۇغداي سودىسى’ بارغانسىرى ئېغىر يۈككە ئايلاندى. بالىلار كۆپلەپ قازا قىلدى، چوڭلار بولكا يىيىش ئۈچۈن چىكىسىدىن مارجاندەك تەر ئاققۇزۇشقا مەجبۇر بولدى. جېرىكودىكى ھايات ئادەتتىكى كىشىلەرگە مىلادىدىن بۇرۇنقى 8500 يىللاردىكىگە قارىغاندا 9500 ياكى 13000 يىللاردا ئاسان ئىدى. ئەمما كىشىلەر ھاياتنىڭ نىمىشقا ئىلگىرىكىدىن قىيىنلىشىپ كەتكەنلىكىنى ئاڭقىرىپ بۇلالمىدى. ھەر بىر ئەۋلاد پەقەت ئالدىنقى ئەۋلادلارنىڭ تۇرمۇش ئۇسۇلىنى داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇ يەر بۇ يەرگە ئازراق ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈپ ياشاۋەردى. ئەمما زىددىيەتلىك يېرى شۇكى، تۇرمۇشنى ئاسانلاشتۇرۇش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر يۈرۈش “ئىلگىرىلەش”لەر دېھقانلارنىڭ بوينىغا ئېغىر كىشەنلەرنى سالدى.

ئىنسانلار نېمىشقا بۇنداق ئەجەللىك خاتا مۆلچەر قىلىدۇ؟ ئەمەلىيەتتە، ئىنسانلار تارىختىن بۇيان ئوخشاش خاتا مۆلچەرلەرنى قىلىپ كېلىۋاتىدۇ. چۈنكى ئىنسانلار ھەر خىل قارارلارنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسىنى ياخشى پەرەز قىلالمايدۇ. ئىنسانلار ئۇرۇقنى يەر يۈزىگە چېچىپ قويۇشنىڭ ئورنىغا يەرنى ئاغدۇرۇپ چېچىشقا ئوخشاش ھەر قېتىم ئازراق كۆپ ئىشلەشنى قارار قىلغاندا، ھەمىشە “توغرا، بىز جاپالىق ئىشلىسەك ھوسۇلىمىز تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ، يەنە بىر ئاچارچىلىق يىلدىن ئەنسىرەشنىڭ ھاجىتى يوق! بالىلىرىمىز ئاچ ئۇخلاپ قالمايدۇ” دەپ ئويلايدۇ. توغرا، ئەگەر سىز جاپالىق ئىشلىسىڭىز، ھاياتىڭىز تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ. پىلانمۇ شۇ ئىدى.

پىلاننىڭ بىرىنچى قىسمى ناھايتى ئوڭۇشلۇق بولدى. كىشىلەر تېخىمۇ جاپالىق ئىشلىدى. ئەمما كىشىلەر سانى كۆپەيگەن بالىلارنىڭمۇ تىرىشىپ ئىشلەپ تاپقان ئارتۇق بۇغدايدىن تەڭ بەھرىمان بولىدىغانلىقىنى پەرەز قىلمىغان ئىدى. قەدىمكى دېھقانلار بالىنى ئاز ئېمىتىش ۋە شوۋرىگۈرۈچكە كۆپ تايىنىشنىڭ بالىلارنىڭ ئىممۇنېتىنىى ئاجىزلىتىدىغانلىقىنى، مەڭگۈلۈك ئولتۇراقلىشىشنىڭمۇ يۇقۇملۇق كىسەللىكنىڭ ئوچىقى ئىكەنلىكىنى ئويلاپمۇ باقمىغانىدى. شۇنداقلا ئۇلار يەنە مەلۇم بىر يېمەكلىك مەنبەسىگە تايىنىپ قېلىشنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۆزىنى قۇرغاقچىلىقنىڭ ھوجۇمىغا تۇتۇپ بېرىدىغانلىقىنى ئويلاپ باقمىغانىدى. دېھقانلار ھەتتا ھوسۇل ياخشى بولغان يىللاردا ئاشلىقنىڭ ئوغرى ۋە دۈشمەنلەرنى جەلپ قىلىدىغانلىقىنى، ئۇلارنى ئېگىز سېپىل سېلىشقا ۋە بۇ يەردە قاراۋۇللۇق قىلىشقا مەجبۇرلايدىغانلىقىنى پەرەز قىلالمىغان ئىدى.

ئۇنداقتا دېھقانلار پىلان مەغلۇپ بولغاندا نېمىشقا دېھقانچىلىقتىن ۋاز كېچىپ، ئىلگىرىكى ھاياتقا قايتمىدى؟ سەۋەبنىڭ بىر قىسمى شۇكى، ئەۋلادمۇ ئەۋلاد كىشىلەرنىڭ كىچىك ئۆزگەرتىشلىرى يىغىلىپ جەمئىيەتنى ئۆزگەرتىۋەتكەن، شۇڭلاشقا ھېچكىم ئەجدادلىرىنىڭ ئۆزىدىن پەرقلىق ياشىغانلىقىنى ئەسكە ئالالمايتتى. يەنە قىسمەن سەۋەپ شۇكى،  نوپۇسنىڭ كۆپىيىشى ئىنسانيەتنىڭ كېمىسىنى كۆيدۈرۈپ تاشلىدى. ئەگەر تېرىقچىلىق مەھەللىنىڭ نوپۇسىنى 100 دىن 110 گە ئاشۇرسا، ئارتۇق ئون كىشى ئۆزىنىڭ ئاچلىقتىن ئۆلىشىگە رازى بولۇپ قالغان كىشىلەرنى كونا ياخشى كۈنلەرگە قايتىپ كېتىشكە رىغبەتلەندۈرەلەمتى؟ كەينىگە قايتىش ئەسلا يۈز بەرمەيتتى. چۈنكى ئىنسانلار ئاللىبۇرۇن قىلتاققا چۈشۈپ بولغان ئىدى.

شۇڭا تۇرمۇشنى ئاسانلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان بارلىق تىرىشچانلىقلار تۈگىمەس مۈشكۈلاتقا ئايلاندى، ھەمدە بۇ مۈشكۈلاتلار ئاخىرقى قېتىملىق ئەمەس ئىدى. ھازىرمۇ ئوخشاش. ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەن قانچىلىغان ياش يۇقىرى كۈچلۈك شىركەتلەردە ئىش تېپىپ، جاپالىق ئىشلەپ پۇل تاپسىلا بۇ پۇل ئۇلارنى پىنسىيەگە چىقىرىپ، 35 ياشتىكى ئارزۇلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا ياردەم بېرەلەيدۇ.  ئەمما ئۇلار 35 ياشقا كىرگەندە، ئۆزلىرىنىڭ قەرزى بارلىقىنى، بالىلىرىنى ئوقۇتمىسا بولمايدىغانلىقىنى، شەھەر ئەتراپىدىن ئۆي ئېلىشى كېرەكلىكىنى ۋە ھەر بىر ئائىلىدە ئىككى ماشىنا بولمىسا بولمايدىغانلىقىنى بىلگەن چاغدا، ياخشى ئۈزۈم ھارىقى ۋە ۋە چەتئەلدىكى ساياھەت بولمىغاندا ھاياتنىڭ ياشاشقا ئەرزىمەيدىغانلىقىنى ھېس قىلغان بولىدۇ. ئۇلار زادى نېمە قىلىشى كېرەك؟ ئۇلار ھەممىنى تاشلاپ، ئەجدادلىرىدەك يىلتىز كولامدۇ؟ بۇ ئەلۋەتتە مۇمكىن ئەمەس، ئۇلار تىرىشچانلىقىنى ھەسسىلەپ ،قۇل بولۇشنى داۋام قىلىشى كېرەك.

تارىخنىڭ تۆمۈر قانۇنىيتى شۇكى، مەئىشەت زۆرۈرىيەتكە ئايلانسا، يېڭى مەجبۇرىيەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. كىشىلەر مەلۇم مەئىشەتكە كۆنگەندىن كېيىن، ئۇنى ئەزەلدىن شۇنداق بولىدۇ، دەپ ئويلىۋالىدۇ. ئاندىن بۇ مەئىشەتكە تاينىشقا باشلايدۇ. ئاخىرىدا ئۇنىڭدىن ئايرىلسا ياشىيالماس ھالغا كېلىپ قالىدۇ. بۇنى ھازىرقى زامانىمىزدىكى ھەممەيلەنگە تونۇشلۇق بىر مىسال بىلەن چۈشەندۈرەيلى. ئۆتكەن نەچچە ئون يىلدا، ھاياتنى قولايلاشتۇرۇش ئۈچۈن كىرئالغۇ، چاڭ-توزان سۈمۈرگۈچ، قاچا يۇيۇش ماشىنىسى، تېلېفون، قول تېلېفون، كومپيۇتېر، ئېلېكترونلۇق خەت قاتارلىق ئۈسكۈنىلەرنى ئىجاد قىلدۇق.  ئىلگىرى خەت ئەۋەتىش قول بىلەن يېزىش، ئادرېس توشقۇزۇش، تامغا ئۇرۇش ۋە  خەت ساندۇقىغا بېرىپ يوللاشتەك ئاۋارىچىلىق ئىش ئىدى. جاۋاب خەتكە ئېرىشىش ئۈچۈن بىر نەچچە كۈن، ھەپتە، ھەتتا نەچچە ئاي ۋاقىت كېتىشى مۇمكىن ئىدى. ھازىر بولسا، مەن خالىغانچە ئېلېكترونلۇق خەت ئەۋەتەلەيمەن، ھەتتا خەتنى دۇنيانىڭ ئۇ چېتىگە ئەۋەتەلەيمەن، ئەگەر تاپشۇرۇۋالغۇچى توردا بولسا، جاۋاب خەت بىر مىنۇتتا كېلىشى مۇمكىن. مەن بارلىق ئاۋارىچىلىقتىن قۇتۇلدۇم ۋە ۋاقىتىمنى تېجەپ قالدىم، ئەمما بۇ تۇرمۇش ھەقىقەتەن ھوزۇرلۇقمۇ؟

ئازاپلىقى شۇكى، تۇرمۇشىمىز ھوزۇرلۇق ئەمەس. ئەنئەنىۋى خەت دەۋرىدە ئىنسانلار ئادەتتە ئالاقىلىشىشقا تېگىشلىك بولغان ئەڭ مۇھىم ئىشلار ئۈچۈن خەت يازاتتى. كاللىسىغا كەلگەننىڭ ھەممىسىنى يازمايتتى،  بەلكى يازماقچى بولغانلىرىنى ۋە قانداق ئىپادىلەشنى ئەستايىدىل ئويلىشاتتى. ئۇلار ئوخشاش شەكىلدە قارشى تەرەپنىڭ ئەستايىدىل جاۋابىنى كۈتەتتى. كۆپىنچە كىشىلەر ھەر ئايدا بىردىن كۆپ خەت تاپشۇرىۋالمايتتى ۋە ھېچكىم خەتكە ئالدىراپ جاۋاپ قايتۇرمايتتى. ئەمما بۈگۈن مەن كۈندە نەچچە ئون پارچە ئېلېكترونلۇق خەت تاپشۇرۇۋالىمەن، بۇ خەتلەرنىڭ ھەممىسى سىزنىڭ دەرھال جاۋاب قايتۇرۇشىڭىزنى تەلەپ قىلىدۇ. بىز ۋاقىتنى تىجەۋاتىمىز دەپ ئويلايمىز ؛ ئەمما، بىز تۇرمۇش سۈرئىتىمىزنى ئىلگىرىكىدىن ئون ھەسسە تېزلىتىۋەتكەن، شۇڭا كۈن بويى جىددىيچىلىك ۋە ئاۋارىچىلىق ئىچىدە ئۆتىمىز.

نەچچە مىڭ يىللار ئىلگىرى دېھقانچىلىقنىڭ توزىقىغا چۈشۈشنى رەت قىلىپ كەلگەنلەر بولغىنىدەك، بۈگۈنمۇ ماشىنا ۋە ئاپتوماتلاشتۇرۇشقا قارشى كىشىلەر بار. بىراق، دېھقانچىلىق ئىنقىلابى مەلۇم بىر رايوندىكى بارلىق قەبىلىلەرنىڭ ئۆزىنى بىردەك ئىتىراپ قىلىشىنى تەلەپ قىلمىدى. دېھقانچىلىق ئىنقىلابى پەقەت مەلۇم بىر قەبىلىدىن باشلاندى. مەيلى ئوتتۇرا شەرق ياكى ئوتتۇرا ئامېرىكىدا بولسۇن، مەلۇم بىر قەبىلە ئولتۇراقلىشىپ دېھقانچىلىقنى باشلىغاندىن كىيىن باشقا قەبىلىلەرنىڭ دېھقانچىلىققا يۈزلىنىشنى توسۇپ قالغىلى بولمايتتى. دېھقانچىلىق نوپۇسنىڭ تېز كۆپىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بولغاچقا، بۇنداق قەبىلىلەردىدىكى نوپۇس يىغىمىچىلاردىن ئېشىپ كېتەتتى. بۇنداق ۋاقىتتا، يىغىمىچىلار يا تۇرىۋاتقان يېرىدىن قېچىپ ئۆزىنىڭ ئوۋلىقىنى تاشلاپ كېتىشى ياكى يەر ئاغدۇرۇپ دېھقانچىلىق سېپىگە قوشۇلۇشى كېرەك ئىدى. تاللاشنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، كونا تۇرمۇشنى نەس باسقان بولاتتى.

بۇ مەئىشەت  تۇزىقىنىڭ ھېكايىسىدە بىر مۇھىم ساۋاق بار.  ئىنسانىيەتنىڭ پاراغەتكە ئىنتىلىشى پەۋقۇللادە زور ئىسلاھ قىلىش كۈچىنى پەيدا قىلدى. نەتىجىدە بۇ ھېچكىم ئويلاپ باقمىغان ۋە كىشىلەر خالاپ باقمىغان رەۋىشتە پۈتۈن دۇنيانى ئۆزگەرتتى.  ھېچكىم  دېھقانچىلىق ئىنقىلابىنى پەردە ئارقىسىدا تۇرۇپ پىلانلىمىغان، ياكى دېھقانچىلىق دەۋرىدە كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشىنى قامداش ئۈچۈن ئاشلىققا بېقىنىپ قالىدىغانلىقىنى ئويلاپ باقمىغان. پەقەت  قورساق تويغۇزۇش ۋە ئازراق بىخەتەرلىككە ئېرىشىشنى مەقسەت قىلىپ ماقۇللانغان بىر يۈرۈش قارارلارنىڭ جۇغلانما ئۈنۈمى قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنى دېھقانچىلىق دەۋرىدە پىژغىرىم ئاپتاپتا چىلەكتە سۇ توشۇشقا مەجبۇرلىدى.

ئېلاھلارنىڭ كاشىلىسى

يۇقارقى ۋەقەلىكلەر دېھقانچىلىق ئىنقىلابى ھەققىدە چوتنىڭ خاتا سوقۇلغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ .بۇ بىر ئېھتىماللىق. تارىخ مۇشۇنداق  خاتا ھىساپ كىتاپلار بىلەن تولغان. ئەمما باشقا بىر ئېھتىماللىقمۇ بار. بەلكىم قەدىمكى ئەجدادلىرىمىزنىڭ تۇرمۇشنى ئاسانلاشتۇرۇشقا ئورۇنۇشلىرى جەمئىيەت ئۆزگىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارمىغان بولۇشى مۇمكىن. بەلكىم خومۇ سەپىيانىسنىڭ باشقا نىشانلىرىمۇ بولۇپ، ئۆز نىشانىغا يېتىش ئۈچۈن ئىختىيارلىقى بىلەن ھاياتنى تەسلەشتۈرۋالغاندۇ.

ئالىملار ھەمىشە تارىخى ئۆزگۈرۈشلەرنى نوقۇل ئىقتىسادى ۋە نوپۇس ئامىللىرى بىلەن باغلاشقا تېرىشىدۇ. ئەمما بۇ ئەقلى ۋە ماتىماتىكىلىق ئامىللار بىلەن باغلانسا ياخشىراق. بۈگۈنكى تارىخىي تەرەققىياتنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئالىملار ئىددىيە ۋە مەدەنىيەت قاتارلىق ماددى بولمىغان ئامىللارنى ئويلىشىشقا مەجبۇر، ئەمما يازما ئىسپاتلار ئۇلارنىڭ تاينىدىغان نەرسىسى. بىزدە يېتەرلىك ھۆججەتلەر، خەت-چەكلەر ۋە ئەسلىمىلەر بار بولۇپ، بۇلار ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ يېمەكلىك يېتىشمەسلىك ياكى نوپۇس بېسىمى سەۋەبىدىن پارتلىمىغانلىقىنى دەلىللەيدۇ.  بىراق، بىزدە ناتۇفىئەن مەدەنىيىتى ھەققىدە ھېچقانداق ھۆججەت ۋە ئارخىپ يوق، شۇڭا قەدىمكى دەۋرلەرنى چۈشەندۈرۈشتە ماتېرىيالىزمچى ئېقىمدىكىلەر ھەمىشە ئۈستۈنلۈككە ئىگە. شۇڭا يېزىق ئىجاد قىلىنىشتىن ئىلگىرىكى  دەۋردە كىشىلەرنى  ئىتىقاد ئەمەس بەلكى ئىقتىسادى زۆرۈرىيەتلەرنىڭ رىغبەتلەندۈرگەنلىكىنى ئىسپاتلاش ھەقىقەتەن تەس.

بىراق، كەم كۆرۈلىدىغان پۇرسەتلەردە كۈچلۈك يىپ ئۇچىنى تېپىشقا نېسىپ بولدۇق. 1995-يىلى ئارخېئولوگلار تۈركىيەنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى گۆبەكلى ئىگىزلىكىنى قېزىشقا باشلىغان. قىزىلمىلاردا ئولتۇراقلىشىش، ئۆي ياكى كۈندىلىك پائالىيەتنىڭ ئالامەتلىرى ئەمەس، بەلكى ئويمىلار ئويۇلغان ھەيۋەتلىك تاش قۇرۇلۇشلار تېپىلغان. قىزىلمىلاردىكى ھەر بىر تاش تۈۋرۈكنىڭ ئېغىرلىقى 7 توننا، ئېگىزلىكى 5 مېتىر ئەتراپىدا بولۇپ يېقىنكى بايقاشتا تېخى پۈتمىگەن ئېغىرلىقى 50 توننا كىلىدىغان تاش تۈۋرۈك تېپىلدى. يىغىپ ئېيتقاندا، جەمئىي ئوندىن ئارتۇق يادىكارلىق قۇرۇلىشى تېپىلغان بولۇپ، ئەڭ چوڭىنىڭ كەڭلىكى 30 مېتىرغا يېقىن ئىدى.

ئارخېلوگلار دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئابىدە خاراكتېرلىك قۇرۇلۇشلارنى تاپقان بولۇپ، ئەڭ ياخشى بىلىنگىنى ئەنگىلىيەدىكى گىگانت تاش تۈۋرۈكلىرى. ئالىملار گۆبەكلى قىزىلمىلىرىدا كىشىنى ھەيران قالدۇرىغان پاكىتلارنى تاپتى. گىگانت تاش تۈۋرۈكلەر مىلادىدىن بۇرۇنقى 2500-يىللارغا تۇتىشىدىغان بولۇپ، خېلى تەرەققىي قىلغان دېھقانچىلىق جەمئىيىتى تەرىپىدىن بەرپا قىلىنغان. ئەمما گۆبەكلى ئىگىزلىكىدىكىسى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 9500 يىللارغا تۇتىشىدۇ، بارلىق ئىسپاتلار قۇرۇلۇشلارنىڭ ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار تەرىپىدىن ياسالغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئارخولوگلار بۇ بايقاشلارغا بېشىدا تازا ئىشىنىپ كېتەلمىگەن بولسىمۇ ئەمما قايتا-قايتا تەكشۈرۈلگەندىن كېيىن، بۇ قۇرۇلۇشلارنىڭ ۋە بۇلارنى قىلغۇچىلارنىڭ دېھقانچىلىق جەمئىيىتىگە تېخى كىرمىگەنلىكى جەزىملەشتۈرۈلدى. قارىماققا قەدىمكى يىغىمىچىلارنىڭ قابىلىيىتى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ مۇرەككەپلىكلىكى ئىلگىرى گۇمان قىلىنغاندىن بەكرەك كىشىنى ھەيران قالدۇراتتى.

13-رەسىم. سول تەرەپتە: گۆبەكلى ئىگىزلىكىنىڭ يادىكارلىق قۇرۇلمىسى. ئوڭدا: ئويۇلغان تاش تۈۋرۈكلەرنىڭ بىرى (ئېگىزلىكى تەخمىنەن 5 مېتىر).

يىغمىچىلار بۇ قۇرۇلۇشلارنى نېمە قىلاتتى؟ بۇ قۇرۇلۇشلارنىڭ ھېچقانداق ئەمەلىي قىممىتى يوقتەك قىلىدۇ. بۇلار قۇشخانا ياكى يامغۇر ۋە شىردىن پاناھلىنىدىغان جايمۇ ئەمەس. شۇڭلاشقا، بۇ قۇرۇلۇشلار ئارخېلوگلار تېخىچە سىرىنى يېشەلمەيۋاتقان سىرلىق مەدەنىيەت مەقسىتى ئۈچۈن قۇرۇلغانلىق مۈمكىنچىلىكىنى ئالدىمىزغا قويىدۇ. قانداق مەقسەت بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، يىغمىچىلار بۇ قۇرۇلۇشقا نۇرغۇن ۋاقىت ۋە كۈچ سەرپ قىلىشقا ئەرزىيدۇ، دەپ ئويلىغان. بولۇپمۇ گۆبەكلى ئىگىزلىكىدە قۇرۇش ئۈچۈن، ئوخشىمىغان قەبىلىلەردىن مىڭلىغان كىشىلەر توپلىنىپ، ئۇزۇن مۇددەت ھەمكارلاشقان بولۇشى كېرەك. پەقەت پىشقان دىنىي ياكى ئىدىيە سىستېمىسى بولمىسا بۇنداق قۇرۇلۇشنى ۋۇجۇدقا چىقىرىش مۇمكىن ئەمەس.

گۆبەكلى ئىگىزلىكىنىڭ يەنە بىر سىرى بار. كۆپ يىللاردىن بۇيان، ئىرسىيەتشۇناسلار ئۆزلەشتۈرۈلگەن بۇغداينىڭ كېلىپ چىقىشىنى ئىزدەپ كەلدى. يېقىنقى بايقاشلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، كەم دېگەندە بىر خىل ئۆزلەشۈرۈلگەن بۇغداي تۈرى(ئېينكورن بۇغدىيى) گۆبەكلى ئىگىزلىكىگە 30 كىلومىتىر كېلىدىغان يېقىن ئەتراپتىكى قاراچاتاغ تۆپىلىكىدىن تېپىلغان.^[5]

بۇنىڭ تاسادىپىيلىق بولۇشى مۇمكىن ئەمەس. گۆبەكلى تۆپىلىكىنىڭ مەدەنىيەت مەركىزى بۇغداينى تۇنجى ئۆزلەشتۈرۈش ياكى بۇغدايلارنىڭ ئىنسانلارنى كۆندۈرۈشى بىلەن باغلانغان بولۇشى مۇمكىن. بۇ غايەت زور قۇرۇلۇشلارنى قىلغان ۋە ئىشلەتكەن كىشىلەرنى بېقىش ئۈچۈن نۇرغۇن مىقداردا يېمەكلىك بولۇشى كېرەك. شۇڭلاشقا، يىغمىچىلارنىڭ ياۋا بۇغداي يىغىشتىن ئۆزى بۇغداي تېرىشقا ئالماشقانلىقى ھەرگىزمۇ كۈندىلىك يېمەكلىك بىلەن تەمىنلەشنى ئاشۇرۇش بولماستىن، بەلكى ئىبادەتخانا سېلىش ۋە بۇ ئىبادەتخانىنى ماڭدۇرۇش ئۈچۈن بولىشى مۇمكىن. ئەنئەنىۋى تەسەۋۋۇردا كىشىلەر ئالدى بىلەن بىر مەھەللە قۇرىدۇ، ئاندىن مەھەللە گۈللەنگەندىن كېيىن مەھەللىنىڭ مەركىزىدە ئىبادەت مەركىزى قۇرىدۇ. ئەمما گۆبەكلى ئىگىزلىكى  ئالدى بىلەن ئىبادەت مەركىزىنىڭ قۇرۇلغانلىقى، كېيىن ئۇنىڭ ئەتراپىدا مەھەللىلەرنىڭ شەكىللەنگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

ئىنقىلابنىڭ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلىرى

ئىنسانلار بىلەن ئاشلىق ئوتتۇرىسىدىكى بۇ شەيتان سودىسى (داخانغا پۇل بېرىپ ھوقۇق ۋە بايلىق ئۈچۈن سەۋەب قىلىش) بىزنىڭ تۈرىمىز قىلغان بىردىنبىر سودا ئەمەس. يەنە بىر سودا قوي، ئۆچكە، چوشقا، توخۇ قاتارلىق ھايۋانلارنىڭ تەقدىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى. كۆچمەن  قەبىلىلەر ئارقارلارنىڭ پېيىگە چۈشۈپ ئوۋلاش ئۇسۇلىنى تەدرىجىي ئۆزگەرتكەن. بۇ ئۆزگەرتىشنىڭ بىرىنچى قەدىمى بەلكىم تاللاپ ئوۋلاشتىن باشلانغان بولۇشى مۇمكىن. ئىنسانلار ياش قوچقارلارنى ۋە قېرى كىسەل ساغلىقلارنى ئوۋلاشنىڭ ئەۋزەللىكىنى بىلىپ يەتكەن. ئۇلار كۆپ تۆللەيدىغان ساغلىقلار بىلەن پاقلانلارنى بىللە قويىۋېتىش ئارقىلىق پادىلارنىڭ ئۇزۇن مەزگىل كۆپىيىشىگە  كاپالەتلىك قىلغان. ئىككىنچى قەدەم بەلكىم پادىلارنى شىر، بۆرە  قاتارلىق يىرتقۇچ ھايۋانلاردىن قوغداش ۋە دۈشمەن قەبىلىلەرنى قوغلىۋېتىش بولۇشى مۇمكىن. ئۈچىنچى قەدەم بەلكىم قويلارنى تار جىلغىغا ھەيدەپ ئاسان كونترول قىلىش ۋە بۇ ئارقىلىق ئۇلارنى قوغداش بولۇشى مۇمكىن. ئاخىرقى قەدەم ئۆزىنىڭ يۇڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن پادىلارنى تېخىمۇ ئېھتىياتچانلىق بىلەن تاللاش بولۇشى مۇمكىن. بۇنىڭ ئىچىدە، ئىنسانلارنىڭ پادىنى توپلاشقا توسقۇنلۇق قىلغان ئۈسكەك قوچقار ئەڭ بۇرۇن ئۆلتۈرۈلەتتى. بۇنىڭ بىلەن ئورۇق ياكى پادىچى ئامراق ساغلىقلار ئېشىپ قالاتتى. (پادىچىلار ئادەتتە ئەتراپىدىكى مۇھىتقا قىزىقىپ بېشى قايغان پۇتى تايغان يەرلەرگە پادىدىن ئايرىلىپ كېتىپ قالىدىغان بەڭۋاش قويلارنى ياقتۇرمايتتى.) شۇڭا قويلار ئەۋلادمۇ ئەۋلاد سېمىز، ئىتائەتچان ۋە گومۇش بۇلۇپ يېتىلگەن ئىدى. مەريەمنىڭ كىچىك بىر پاقلىنى بار بولۇپ، ئۇ نەگىلا بارمىسۇن ئۇ پاقلان مەريەمگە ئەگىشەتتى.

يەنە بىر خىل ئېھتىماللىق شۇكى، پادىچىلار ئالدى بىلەن بىر قوزىنى “بېقىۋالغان”، يەيدىغان نەرسىلەر كۆپ چاغدا پاقلاننى بېقىپ سەمىرىتكەن، يىمەكلىك قىس بولغاندا ئۇنى ئۆلتۈرۈپ يىگەن بولۇشى مۇمكىن. ئوخشاش شەكىلدە پادىچىلار نۇرغۇنلىغان پاقلانلارنى بېقىشقا باشلىغان. بەزى قويلار تۆللەپ قوزىلاشقا باشلىغان. بەڭۋاش پاقلانلار بىرىنجى بولۇپ بوغۇزلانغان. ئەڭ ئىتائەتچان ۋە بويسۇنىدىغان پاقلانلار تىرىك قىلىپ، قوزىلىغان. نەتىجىدە كۆندۈرۈلگەن ئىتائەتچان قوي پادىلىرى بارلىققا كەلگەن.

قوي، توخۇ، ئېشەك قاتارلىق كۆندۈرۈلگەن ئۆي ھايۋانلىرى ئىنسانلارغا يېمەكلىك (گۆش، سۈت، تۇخۇم)، خام ئەشيا (تېرە، يۇڭ) ۋە كۈچ بەرگەن. شۇنداقلا ھايۋانلار ئىلگىرى ئىنسانلار قىلىدىغان توشۇش، ئاغدۇرۇش، ئۇن تارتىش ۋە باشقا ئىشلارنى قىلىدىغان بولغان. كۆپىنچە دېھقانچىلىق جەمئىيەتلىرىدە ئىنسانلار زىرائەت تېرىغان، باقمىچىلىق بولسا قوشۇمچە بولغان. ئەمما باشقا بەزى جايلاردا باقمىچىلىق بىلەنلا مەشغۇل بولىدىغان يىڭى جەمىيەتلەرمۇ ئوتتۇرغا چىققان. ئولار يايلاق قوغلىشىپ پادىچىلىق قىلىدىغان قەبىلىلەر ئىدى.

ئىنسانلار دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقىلىشىغا ئەگىشىپ، شۇ جايلاردا كۆندۈرۈلگەن ھايۋانلارمۇ تەڭ تارقىلىشقا باشلىغان. 10 مىڭ يىل ئىلگىرى، قوي، كالا، ئۆچكە، ياۋا توڭگۇز ۋە توخۇ دۇنيادا ئاسىيا ۋە ئافرىقا قىتئەسىدىكى بىر قانچە ئالاھىدە جايلاردا ياشايدىغان بولۇپ، ئومۇمىي سانى بىر قانچە مىليون ئەتراپىدا ئىدى. ئەمما ھازىر دۇنيادا تەخمىنەن بىر مىليارد قوي، بىر مىليارد چوشقا، بىر مىلياردتىن ئارتۇق كالا ۋە 25 مىلياردتىن ئارتۇق توخۇ بار. ئۆي توخۇسى تارىختىكى ئەڭ كەڭ تارقالغان قۇش. خومۇ سەپىيانىس ئالدى بىلەن كالىنى، ئاندىن چوشقا بىلەن قوينى، ئۈچىنچى ۋە تۆتىنچى قەدەمدە چوڭ سۈت ئەمگۈچىلەرنى كۆندۈرگەن. مۇۋاپپىقىيەت قازىنىشنى د ن ئا نىڭ كۆپەيگەن سانى بىلەن ئۆلچەيدىغان تار تەدرىجىي تەرەققىيات نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، دېھقانچىلىق ئىنقىلابى توخۇ، كالا، چوشقا ۋە قويلارغا نىسبەتەن ھەيران قالارلىق كۆپىيىشتىن ئىبارەت.

بەختكە قارشى، تەدرىجى تەرەققىيات نەزەرىيىسى بىر تۈرنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىگە ھۆكۈم قىلىدىغان بىردىنبىر ئۆلچەم ئەمەس. ئۇ ھايات قېلىش ۋە كۆپىيىشنى ئۆلچەم قىلىپ ھەممە نەرسىنى باھالايدىغان بولۇپ، شەخسىنىڭ ئازابى ياكى خۇشاللىقىنى ئۆلچەم قىلمايدۇ. كۆندۈرۈلگەن توخۇ ۋە كالا تەدرىجىي تەرەققىيات نەزىرىيەسىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ھېكايىسى بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئۇلار ئەمەلىيەتتە ئەڭ بىچارە جانلىقلارنىڭ بىرى. ھايۋانلارنى كۆندۈرۈش بىر قاتار رەھىمسىزلىكلەرنىڭ ئۈستىگە قۇرۇلغان بولۇپ، پەقەت رەھىمسىزلەرلا  ئەسىر ھالقىيالىغان.

ياۋا توخۇلارنىڭ تەبىئىي ئۆمرى تەخمىنەن 7-12 يىلغىچە، ياۋا كالىلارنىڭ ئۆمرى 20-25 يىلغىچە. گەرچە ياۋا توخۇ بىلەن ياۋا كالا تەبىئەتتە ئۇنچىلىك ئۇزۇن ياشىيالمىسىمۇ، بىراق ئۇلارنىڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش پۇرسىتى بار. سېلىشتۇرۇدىغان بولساق، كۆندۈرۈلگەن توخۇ ۋە كالىلار بىر نەچچە ھەپتىلىكتىن بىر نەچچە ئايلىق بولغۇچە بوغۇزلىنىدۇ. چۈنكى بۇ ئىقتىسادىي نوقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ئۆلتۈرۈلسە بۇلىدىغان ئەڭ ياخشى پەيت. (توخۇنىڭ يۇقىرى بەدەن ئېغىرلىقىغا يېتىشى ئۈچۈن پەقەت ئۈچ ئايلا ۋاقىت كېتىدىغان تۇرسا ئۇنى ئۈچ يىل بېقىپ نېمە قىلىدۇ؟).

كاكىلايدىغان توخۇ، سۈت كالىسى ۋە ئىشقا سالىدىغان ھايۋانلار  بەزىدە بىر قانچە يىل ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدۇ. ئەمما بۇ ئۇلارنىڭ ئۆز تەبىئىتىگە مۇخالىپ بويسۇنۇشنى بەدەل قىلىدۇ. مەسىلەن، بۇقىلار  قامچىلىنىپ تۇرۇپ بويۇنتۇرۇق ئاستىدا ھارۋا سۆرىگەنگە ياكى يەر ئاغدۇرغانغا قارىغاندا باشقا بۇقا ۋە ئىنەكلەر بىلەن پۈتۈن كۈن ئوچۇق يەردە ئوت-چۆپلەرنى يەپ ئايلىنىپ يۈرۈشنى ياخشى كۆرىدۇ ئەمەسمۇ؟

بۇقا، ئات، ئېشەك ۋە تۆگىلەرنى ئىتائەتمەن قىلىش ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ تەبىئىتى ۋە توپى بۇزۇپ تاشلىنىلىشى، ياۋايىلىقى ۋە كۈيلىشى چەكلىنىشى ۋە ئۇلارنىڭ ھەرىكىتى تىزگىنلىنىشى كېرەك. دېھقانلار يەنە ھايۋانلارنى ئېغىل ۋە قەپەسكە سولاپ قويۇش، باغلاش، قامچا ۋە كالتەك بىلەن باشقۇرۇش، مىيىپ قىلىش ھەتتا ھايۋانلارنى پىچىۋىتىش قاتارلىق ھەر خىل كونترول قىلىش تېخنىكىلىرىنى كەشىپ قىلدى. بۇلار ئەركەك ھايۋانلارنى گومۇشلاشتۇرۇپ، ئىنسانلارنى ھايۋانلارنىڭ كۆپيىشىنى تاللاپ تىزگىنلىيەلەيدىغان قىلدى.

14-رەسىم. مىسىرنىڭ مىلادىدىن بۇرۇنقى 1200-يىلدىكى قەبرە تام رەسىملىرى: يەر ئاغدۇرىۋاتقان بىر جۈپ ئۆكۈز. تەبىئەتتە ياۋا كالىلار خالىغانچە ئوتلايدۇ ۋە ئۆزىنىڭ توپى بار. ئەمما ئۇلار پىچىلغان ۋە كۆندۈرۈلگەندىن كېيىن،  پۈتۈن ئۆمرىنى قامچا ئاستىدا، تار ئېغىلدا ئۆتكۈزىدۇ. يالغۇز ياكى جۈپ بولۇپ ئۆز تەبىئىتىگە مۇخالىپ ھالدا ئەمگەك قىلىدۇ. بۇقا ساپاننى تارتالمىغاندا، بوغۇزلىنىدۇ. ( مىسرلىق دېھقانلارنىڭ مۇشۇ ئۆكۈزلەردەكلا ھاياتىنى مىھنەت بىلەن ئۆتكۈزگەنلىكىنى، تېنى، روھى، ئىجتىمائى مۇناسىۋەتلىرىنى بەدەل قىلغانلىقىنى ئۇنۇتماسلىق كېرەك.)

يېڭى گۋىنىيەدىكى نۇرغۇن قەبىلىلەردە، بىر ئادەمنىڭ بايلىقى ئۇنىڭ قانچىلىك چوشقىسى بار يوقلىقى بىلەن بەلگىلىنىدۇ. چوشقىلارنىڭ قېچىپ كەتمەسلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، يېڭى گۋىنىيەنىڭ شىمالىدىكى دېھقانلار چوشقىنىڭ بۇرنىنىڭ بىر قىسمىنى كىسىۋالىدۇ. بۇنداق بولغاندا، چوشقا ھەر قېتىم بىر نەرسە پۇرىغاندا قاتتىق ئاغرىق ھېس قىلىدۇ. چوشقىلار پۇراپ يەيدىغان نەرسە تاپالمىغانلىقتىن ياكى يول تاپالمىغانلىقتىن، بەدىنىنىڭ مېيىپ قىلىنىشى ئۇلارنى ئۆز ئىگىسىگە پۈتۈنلەي تايىنىدىغان قىلىدۇ. يېڭى گۋىنىيەنىڭ يەنە باشقا بىر يېرىدە، ھەتتا چوشقىلارنىڭ كۆزىنى قۇيۇۋىتىپ، ئۇلارنىڭ قېچىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ئادەتلەنگەن.^[6]

سۈتچىلىك كەسپىدە ھايۋانلارنى بويسۇندۇرۇشنىڭ ئۇسۇللىرى بار. كالا، ئۆچكە ۋە قويلار موزاي ۋە قوزىلىغاندىن كىيىن سۈت كىلىدۇ. ھايۋانلارنىڭ سۈتىنى سېغىش ئۈچۈن، دېھقانلار چوقۇم موزاي ۋە قوزىلارنىڭ ئىمىشىنى ساقلىشى كېرەك، ئەمما موزاي ۋە قوزىلارنىڭ سۈتنىڭ ھەممىنى ئىمىۋېلىشىدىن ساقلىنىشمۇ كېرەك. شۇڭلاشقا، تارىختىكى ئورتاق بىر ئۇسۇل پەقەت موزاي ۋە قوزىلار تۇغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئۇلارنى ئۆلتۈرۈش، ئاندىن ئانىسىنىڭ سۈتىنى سېغىش ۋە يەنە بوغاز بولغۇچە ساقلاشتىن ئىبارەت. بۇ ھازىرمۇ ئۇمۇملاشقان ئۇسۇل. نۇرغۇنلىغان بۈگۈنكى سۈتچىلىك فېرمىلىرىدا، كالىلار بەش يىلدىن كىيىن بوغۇزلىنىدۇ. بۇ 5 يىلدا، ئۇلار دائىم دېگۈدەك بوغاز قىلىنىدۇ ۋە ئەڭ يۇقىرى چەكتە سۈت ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن، تۆللەشتىن كىيىنكى 60-120 ئىچىدە سۈت كۈپەيتىدىغان نەرسە بېرىلىدۇ. موزايلار تۇغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئىنەكتىن ئايرىۋېتىلىدۇ. چىشىلىرى بېقىلىپ يېڭى بىر ئەۋلاد سۈت كالىسىغا ئايلىنىدۇ، ئەركەكلىرى قاسساپقا يوللىنىدۇ.^[7]

يەنە بىر خىل ئۇسۇل موزاي ۋە قوزىلارنى ئىنەك ۋە ساغلىققا يېقىنلىشىشىغا يول قويۇش، ئەمما ھەر خىل ئۇسۇللارنى ئىشلىتىپ ئۇلارنىڭ سۈتنى كۆپ ئىمىۋېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش. بۇ ئاسان ئۇسۇل موزاي ۋە قوزىلارنى ئېمىشكە رۇخسەت قىلىش، ئەمما سۈت چىقىشقا باشلىغاندا ئۇلارنى قوغلىۋېتىشتىن ئىبارەت. بۇ خىل ئۇسۇل ھەر ئىككىلىسىنىڭ قارشىلىقىغا ئۇچرايدۇ. بەزى پادىچى قەبىلىلىرى موزاي ۋە قوزىلارنى ئۆلتۈرۈپ يەپ، تېرىسىنى سويىدۇ ۋە تېرىسى ئىچىگە پاخاللارنى تىقىپ ساختا مۇزاي ياسايدۇ. ئاندىن بۇ ساختا موزاينى ئىنەكنىڭ يېنىغا ئاپىرىپ پۇرىتىپ ئىنەكنىڭ سۈتىنى كەلتۈرىدۇ. سۇداندىكى نۇئېر قەبىلىسى يەنە بىر قەدەم ئىلگىرىلەپ، ئىنەكنىڭ سۈيدۈكىنى يالغان مۇزايلارغا سۈركەپ، ئىنەككە تونۇش پۇراق بېرىدۇ. نۇئېرلارنىڭ يەنە بىر تېخنىكىسى موزاينىڭ ئېغىزىغا چۇلۋۇر سېلىش بولۇپ، ئەگەر موزاي ئەممەكچى بولسا، تىكەنلەر كالىغا سانجىلىدۇ، بۇنىڭ بىلەن ئىنەك موزاينىڭ ئېمىشىنى رەت قىلىدۇ.^[8] سەھرايى كەبىردىكى تۇئارېگ تۆگە باقمىچىلىرى ئىلگىرى بوتلاقلارنىڭ بۇرنى ۋە ئۈستۈنكى كالپۇكىنى تېشىپ ياكى كېسىپ تاشلايتتى، بۇنىڭ بىلەن  ئەمگەندە ئاغرىيتتى ۋە  بەك كۆپ ئىمەلمەيتتى.^[9]

دېھقانچىلىق جەمئىيەتلىرىنىڭ ھەممىسى ھايۋانلارغا ئۇنچە رەھىمسىزلىك قىلمىغان. بەزى ئۆي ھايۋانلىرى خېلى ياخشى كۈن كۆرگەن. يۇڭ چىقىدىغان قوي، ئەرمەك ئىت ۋە مۈشۈكلەر، ئۇرۇش ۋە بەيگە ئاتلىرى ھەمىشە خېلى راھەت ياشايدۇ. قەدىمكى رىم ئىمپېراتورى كالىگۇلا ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان ئاتنى كونسۇل قىلىپ تەيىنلەش پىلانىنى ئوتتۇرىغا قويغان. تارىختىن بۇيان پادىچىلار ۋە دېھقانلار خۇددى قۇلدارلار قۇللىرىغا ئامراقلىق ۋە غەمخورلۇق كۆرسەتكىنىگە ئوخشاش، ئۆزى باققان ھايۋانلارغا ئامراقلىق قىلدى. شۇڭلاشقا، پەيغەمبەرلەر ۋە پادىشاھلارنىڭ ئۆزىنى پادىچى قىلىپ كۆرسىتىشى ئۇنچە ھەيران قالارلىق ئىش ئەمەس. ئۇلار ۋە ئۇلارنىڭ ئىلاھلىرىنىڭ ئۆز خەلقىگە كۆڭۈل بۆلۈش ئۇسۇلى ھەقىقەتەن پادىلىرىنى بېقىۋاتقان پادىچىغا ئوخشايدۇ.

15-رەسىم. گۆش ئىشلەپچىقىرىش مەيدانىدىكى زامانىۋى موزاي. موزاي توغۇلۇپلا ئانىسىدىن ئايرىۋېتىلىدۇ ۋە موزاينىڭ بەدىنىچىلىك كىلىدىغان تار ئېغىلغا سولاپ قويىلىدۇ. بۇ تار ئېغىلدا موزاي ئوتتۇرىچە تۆت ئايلىق بولغان پۈتۈن ھاياتىنى ئۆتكۈزىدۇ. موزاي سۇلانغان ئېغىلدىن ھېچ ئايرىلمايدۇ ياكى باشقا موزايلار بىلەن ئوينىشىغا، ھەتتا مېڭىشىغىمۇ رۇخسەت قىلىنمايدۇ. ئەگەر يول قويۇلسا موزايلارنىڭ گۆشى قاتتىق بولۇپ قالىدۇ ۋە ئاسان سەمىرىمەيدۇ. يۇمشاق گۆش دېگەنلىك يۇمشاق ۋە سۈيى ئېقىپ تۇرىدىغان گۆش كاۋىپى دېگەنلىكتىن ئىبارەت. موزايلارنىڭ تۇنجى مېڭىش پۇرستى باشقا موزايلار بىلەن بىللە قۇشخانىلارغا ئېلىپ بېرىلىش جەريانىدىن ئىبارەت. تەدرىجىي تەرەققىيات نوقتىسىدىن، كالىلار مۇۋاپپىقىيەت قازانغان ھايۋان تۈرىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. ئوخشاشلا ۋاقىتتا، ئۇلار يەنە بۇ پىلانتتىكى ئەڭ ئېچىنىشلىق كۈن كۆرگەن ھايۋانلارنىڭ بىرىدۇر.

پادىچىلار نوقتسىدىن ئەمەس، بەلكى پادىلار نوقتىسىدىن قارىسىڭىز، دېھقانچىلىق ئىنقىلابىنىڭ مۇتلەق كۆپ ساندىكى ئۆي ھايۋانلىرى ئۈچۈن قورقۇنچلۇق ئاپەت ئىكەنلىكىنى بايقايسىز. بۇ تەدرىجى تەرەققىياتنىڭ ‘مۇۋەپپەقىيىتى’نىڭ مەنىسىزلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ھەتتا يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان ياۋا كەركىدانلارمۇ ئۆز ھاياتىدىن  قىسقا ھاياتىنى كىچىك ئېغىلدا ئۆتكۈزىۋاتقان، پەقەت قېلىن توغرالغان گۆش كاۋىپى ئۈچۈنلا بېقىلىۋاتقان موزايلاردىن بەكرەك مەمنۇن بولۇشى مۇمكىن. گەرچە ئۇنىڭ تۈرلىرى يوقىلىش ئالدىدا تۇرسىمۇ، ئەمما بۇ ياۋا كەركىداننىڭ ھاياتىدىن مەمنۇن بولۇشىغا تەسىر كۆرسەتمەيدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، موزاي تۈرىنىڭ ساندىكى مۇۋاپىقىيتى يەككە موزاينىڭ تارتقان ئازاپلىرى ۋە دىشۋارچىلىقى ئالدىدا ھېچنىمە ئەمەس.

بىر تۈرنىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات مۇۋاپىقىيتى ۋە شەخسىي ئازاپلىرى ئوتتۇرىسىدىكى پەرق بەلكىم بىزنىڭ دىھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن ئۆگىنىدىغان ئەڭ موھىم ساۋاقلىرىمىزدىن بىرى بولۇشى مۇمكىن. بۇغداي، قوناق قاتارلىق تار دائىرىدىكى ئۆسۈملۈكلەرنى تەتقىق قىلغاندا، تەدرىجىي تەرەققىيات چۈشەنچىسى ھەقىقەتەن توغرا كۆز-قاراش. ئەمما كالا، قوي ۋە خومۇ سەپىيانىس قاتارلىق مۇرەككەپ سېزىم ۋە ھېسسىياتقا ئىگە ھايۋانلارغا نىسبەتەن ئېيتقاندا تەدرىجى تەرەققىيات مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ شەخسلەرنىڭ تۇرمۇشىغا كۆرسەتكەن ئىجابىي تەسىرىنى كۆزدە تۇتۇش كېرەك. كېيىنكى بابلاردا ئىنسانىيەتنىڭ كوللېكتىپ كۈچىنىڭ زور دەرىجىدە يۈكسىلىشى ۋە ئىنسانلارنىڭ كۆرۈنۈشتىكى مۇۋاپپىقىيەتلىرىنىڭ قانداق قىلىپ شەخسىي ئازاپ بەدىلىگە كەلگەنلىكىنى بايان قىلىمىز.

[1] The map is based mainly on: Peter Bellwood, First Farmers: The Origins of Agricultural Societies

(Malden: Blackwell Publishing, 2005).

[2] Jared Diamond, Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies (New York: W. W. Norton,

1997).

[3] Gat, War in Human Civilization, 130–1; Robert S. Walker and Drew H. Bailey, ‘Body Counts in

Lowland South American Violence’, Evolution and Human Behavior 34 (2013), 29–34.

[4] Alain Bideau, Bertrand Desjardins and Hector Perez-Brignoli (eds.), Infant and Child Mortality in the Past (Oxford: Clarendon Press, 1997); Edward Anthony Wrigley et al., English Population

History from Family Reconstitution, 1580–1837 (Cambridge: Cambridge University Press, 1997),

295–6, 303.

[5] Manfred Heun et al., ‘Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprints’,

Science 278:5341 (1997), 1,312–14.

[6] Charles Patterson, Eternal Treblinka: Our Treatment of Animals and the Holocaust (New York:

Lantern Books, 2002), 9–10; Peter J. Ucko and G. W. Dimbleby (eds.), The Domestication and

Exploitation of Plants and Animals (London: Duckworth, 1969), 259.

[7] Avi Pinkas (ed.), Farmyard Animals in Israel – Research, Humanism and Activity (Rishon Le-

Ziyyon: The Association for Farmyard Animals, 2009 [Hebrew]), 169–99; “Milk Production – the Cow’ [Hebrew], The Dairy Council, accessed 22 March 2012, http://www.milk.org.il/cgiwebaxy/sal/sal.pl?lang=he&ID=645657_milk&act=show&dbid=katavot&dataid=cow.htm.

[8] Edward Evan Evans-Pritchard, The Nuer: A Description of the Modes of Livelihood and Political

Institutions of a Nilotic People (Oxford: Oxford University Press, 1969); E. C. Amoroso and P. A.

Jewell, ‘The Exploitation of the Milk-Ejection Reflex by Primitive People’, in Man and Cattle:

Proceedings of the Symposium on Domestication at the Royal Anthropological Institute, 24–26 May

1960, ed. A. E. Mourant and F. E. Zeuner (London: The Royal Anthropological Institute, 1963), 129–34.

[9] Johannes Nicolaisen, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg (Copenhagen: National

Museum, 1963), 63.

11. A wall painting from an Egyptian grave, dated to about 3,500 years ago, depicting typical agricultural scenes.

5. History’s Biggest Fraud

FOR 2.5 MILLION YEARS HUMANS FED themselves by gathering plants and hunting animals that lived and bred without their intervention. Homo erectus, Homo ergaster and the Neanderthals plucked wild figs and hunted wild sheep without deciding where fig trees would take root, in which meadow a herd of sheep should graze, or which billy goat would inseminate which nanny goat. Homo sapiens spread from East Africa to the Middle East, to Europe and Asia, and finally to Australia and America — but everywhere they went, Sapiens too continued to live by gathering wild plants and hunting wild animals. Why do anything else when your lifestyle feeds you amply and supports a rich world of social structures, religious beliefs and political dynamics?

All this changed about 10,000 years ago, when Sapiens began to devote almost all their time and effort to manipulating the lives of a few animal and plant species. From sunrise to sunset humans sowed seeds, watered plants, plucked weeds from the ground and led sheep to prime pastures. This work, they thought, would provide them with more fruit, grain and meat. It was a revolution in the way humans lived – the Agricultural Revolution.

The transition to agriculture began around 9500-8500 sc in the hill country of south-eastern Turkey, western Iran, and the Levant. It began slowly and in a restricted geographical area. Wheat and goats were domesticated by approximately 9000 sc; peas and lentils around 8000 sc; olive trees by 5000 sc; horses by 4000 nc; and grapevines in 3500 sc. Some animals and plants, such as camels and cashew nuts, were domesticated even later, but by 3500 sc the main wave of domestication was over. Even today, with all our advanced technologies, more than 90 per cent of the calories that feed humanity come from the handful of plants that our ancestors domesticated between 9500 and 3500 sc — wheat, rice, maize (called ‘corn’ in the US), potatoes, millet and barley. No noteworthy plant or animal has been domesticated in the last 2,000 years. If our minds are those of hunter-gatherers, our cuisine is that of ancient farmers.

Scholars once believed that agriculture spread from a single Middle Eastern point of origin to the four corners of the world. Today, scholars agree that agriculture sprang up in other parts of the world not by the action of Middle Eastern farmers exporting their revolution but entirely independently. People in Central America domesticated maize and beans without knowing anything about wheat and pea cultivation in the Middle East. South Americans learned how to raise potatoes and llamas, unaware of what was going on in either Mexico or the Levant. Chinas first revolutionaries domesticated rice, millet and pigs. North America’s first gardeners were those who got tired of combing the undergrowth for edible gourds and decided to cultivate pumpkins. New Guineans tamed sugar cane and bananas, while the first West African farmers made African millet, African rice, sorghum and wheat conform to their needs. From these initial focal points, agriculture spread far and wide. By the first century ap the vast majority of people throughout most of the world were agriculturists.

Why did agricultural revolutions erupt in the Middle East, China and Central America but not in Australia, Alaska or South Africa? The reason is simple: most species of plants and animals can’t be domesticated. Sapiens could dig up delicious truffles and hunt down woolly mammoths, but domesticating either species was out of the question. The fungi were far too elusive, the giant beasts too ferocious. Of the thousands of species that our ancestors hunted and gathered, only a few were suitable candidates for farming and herding. Those few species lived in particular places, and those are the places where agricultural revolutions occurred.

Scholars once proclaimed that the agricultural revolution was a great leap forward for humanity. They told a tale of progress fuelled by human brain power. Evolution gradually produced ever more intelligent people. Eventually, people were so smart that they were able to decipher nature’s secrets, enabling them to tame sheep and cultivate wheat. As soon as this happened, they cheerfully abandoned the gruelling, dangerous, and often spartan life of hunter-gatherers, settling down to enjoy the pleasant, satiated life of farmers.

Map 2. Locations and dates of agricultural revolutions. The data is contentious, and the map is constantly being redrawn to incorporate the latest archaeological discoveries. !

That tale is a fantasy. There is no evidence that people became more intelligent with time. Foragers knew the secrets of nature long before the Agricultural Revolution, since their survival depended on an intimate knowledge of the animals they hunted and the plants they gathered. Rather than heralding a new era of easy living, the Agricultural Revolution left farmers with lives generally more difficult and less satisfying than those of foragers. Hunter-gatherers spent their time in more stimulating and varied ways, and were less in danger of starvation and disease. The Agricultural Revolution certainly enlarged the sum total of food at the disposal of humankind, but the extra food did not translate into a better diet or more leisure. Rather, it translated into population explosions and pampered elites. The average farmer worked harder than the average forager, and got a worse diet in return. The Agricultural Revolution was history’s biggest fraud.2

Who was responsible? Neither kings, nor priests, nor merchants. The culprits were a handful of plant species, including wheat, rice and potatoes. These plants domesticated Homo sapiens, rather than vice versa.

Think for a moment about the Agricultural Revolution from the viewpoint of wheat. Ten thousand years ago wheat was just a wild grass, one of many, confined to a small range in the Middle East. Suddenly, within just a few short millennia, it was growing all over the world. According to the basic evolutionary criteria of survival and reproduction, wheat has become one of the most successful plants in the history of the earth. In areas such as the Great Plains of North America, where not a single wheat stalk grew 10,000 years ago, you can today walk for hundreds upon hundreds of kilometres without encountering any other plant. Worldwide, wheat covers about 2.25 million square kilometres of the globes surface, almost ten times the size of Britain. How did this grass turn from insignificant to ubiquitous?

Wheat did it by manipulating Homo sapiens to its advantage. This ape had been living a fairly comfortable life hunting and gathering until about 10,000 years ago, but then began to invest more and more effort in cultivating wheat. Within a couple of millennia, humans in many parts of the world were doing little from dawn to dusk other than taking care of wheat plants. It wasn’t easy. Wheat demanded a lot of them. Wheat didn’t like rocks and pebbles, so Sapiens broke their backs clearing fields. Wheat didn’t like sharing its space, water and nutrients with other plants, so men and women laboured long days weeding under the scorching sun. Wheat got sick, so Sapiens had to keep a watch out for worms and blight. Wheat was defenceless against other organisms that liked to eat it, from rabbits to locust swarms, so the farmers had to guard and protect it. Wheat was thirsty, so humans lugged water from springs and streams to water it. Its hunger even impelled Sapiens to collect animal faeces to nourish the ground in which wheat grew.

The body of Homo sapiens had not evolved for such tasks. It was adapted to climbing apple trees and running after gazelles, not to clearing rocks and carrying water buckets. Human spines, knees, necks and arches paid the price. Studies of ancient skeletons indicate that the transition to agriculture brought about a plethora of ailments, such as slipped discs, arthritis and hernias. Moreover, the new agricultural tasks demanded so much time that people were forced to settle permanently next to their wheat fields. This completely changed their way of life. We did not domesticate wheat. It domesticated us. The word ‘domesticate’ comes from the Latin domus, which means ‘house’. Who’s the one living in a house? Not the wheat. It’s the Sapiens.

How did wheat convince Homo sapiens to exchange a rather good life for a more miserable existence? What did it offer in return? It did not offer a better diet. Remember, humans are omnivorous apes who thrive on a wide variety of foods. Grains made up only a small fraction of the human diet before the Agricultural Revolution. A diet based on cereals is poor in minerals and vitamins, hard to digest, and really bad for your teeth and gums.

Wheat did not give people economic security. The life of a peasant is less secure than that of a hunter-gatherer. Foragers relied on dozens of species to survive, and could therefore weather difficult years even without stocks of preserved food. If the availability of one species was reduced, they could gather and hunt more of other species. Farming societies have, until very recently, relied for the great bulk of their calorie intake on a small variety of domesticated plants. In many areas, they relied on just a single staple, such as wheat, potatoes or rice. If the rains failed or clouds of locusts arrived or if a fungus learned how to infect that staple species, peasants died by the thousands and millions.

Nor could wheat offer security against human violence. The early farmers were at least as violent as their forager ancestors, if not more so. Farmers had more possessions and needed land for planting. The loss of pasture land to raiding neighbours could mean the difference between subsistence and starvation, so there was much less room for compromise. When a foraging band was hard-pressed by a stronger rival, it could usually move on. It was difficult and dangerous, but it was feasible. When a strong enemy threatened an agricultural village, retreat meant giving up fields, houses and granaries. In many cases, this doomed the refugees to starvation. Farmers, therefore, tended to stay put and fight to the bitter end.

12. Tribal warfare in New Guinea between two farming communities (1960). Such scenes were probably widespread in the thousands of years following the Agricultural Revolution.

Many anthropological and archaeological studies indicate that in simple agricultural societies with no political frameworks beyond village and tribe, human violence was responsible for about 15 per cent of deaths, including 25 per cent of male deaths. In contemporary New Guinea, violence accounts for 30 per cent of male deaths in one agricultural tribal society, the Dani, and 35 per cent in another, the Enga. In Ecuador, perhaps 50 per cent of adult Waoranis meet a violent death at the hands of another human!3 In time, human violence was brought under control through the development of larger social frameworks — cities, kingdoms and states. But it took thousands of years to build such huge and effective political structures.

Village life certainly brought the first farmers some immediate benefits, such as better protection against wild animals, rain and cold. Yet for the average person, the disadvantages probably outweighed the advantages. This is hard for people in today’s prosperous societies to appreciate. Since we enjoy affluence and security, and since our affluence and security are built on foundations laid by the Agricultural Revolution, we assume that the Agricultural Revolution was a wonderful improvement. Yet it is wrong to judge thousands of years of history from the perspective of today. A much more representative viewpoint is that of a three-year-old girl dying from malnutrition in first-century China because her father’s crops have failed. Would she say ‘I am dying from malnutrition, but in 2,000 years, people will have plenty to eat and live in big air-conditioned houses, so my suffering is a worthwhile sacrifice’?

What then did wheat offer agriculturists, including that malnourished Chinese girl? It offered nothing for people as individuals. Yet it did bestow something on Homo sapiens as a species. Cultivating wheat provided much more food per unit of territory, and thereby enabled Homo sapiens to multiply exponentially. Around 13,000 BC, when people fed themselves by gathering wild plants and hunting wild animals, the area around the oasis of Jericho, in Palestine, could support at most one roaming band of about a hundred relatively healthy and well-nourished people. Around 8500 sc, when wild plants gave way to wheat fields, the oasis supported a large but cramped village of 1,000 people, who suffered far more from disease and malnourishment.

The currency of evolution is neither hunger nor pain, but rather copies of DNA helixes. Just as the economic success of a company is measured only by the number of dollars in its bank account, not by the happiness of its employees, so the evolutionary success of a species is measured by the number of copies of its DNA. If no more DNA copies remain, the species is extinct, just as a company without money is bankrupt. If a species boasts many DNA copies, it is a success, and the species flourishes. From such a perspective, 1,000 copies are always better than a hundred copies. This is the essence of the Agricultural Revolution: the ability to keep more people alive under worse conditions.

Yet why should individuals care about this evolutionary calculus? Why would any sane person lower his or her standard of living just to multiply the number of copies of the Homo sapiens genome? Nobody agreed to this deal: the Agricultural Revolution was a trap.

The Luxury Trap

The rise of farming was a very gradual affair spread over centuries and millennia. A band of Homo sapiens gathering mushrooms and nuts and hunting deer and rabbit did not all of a sudden settle in a permanent village, ploughing fields, sowing wheat and carrying water from the river. The change proceeded by stages, each of which involved just a small alteration in daily life.

Homo sapiens reached the Middle East around 70,000 years ago. For the next 50,000 years our ancestors flourished there without agriculture. The natural resources of the area were enough to support its human population. In times of plenty people had a few more children, and in times of need a few less. Humans, like many mammals, have hormonal and genetic mechanisms that help control procreation. In good times females reach puberty earlier, and their chances of getting pregnant are a bit higher. In bad times puberty is late and fertility decreases.

To these natural population controls were added cultural mechanisms. Babies and small children, who move slowly and demand much attention, were a burden on nomadic foragers. People tried to space their children three to four years apart. Women did so by nursing their children around the clock and until a late age (around-the-clock suckling significantly decreases the chances of getting pregnant). Other methods included full or partial sexual abstinence (backed perhaps by cultural taboos), abortions and occasionally infanticide.

During these long millennia people occasionally ate wheat grain, but this was a marginal part of their diet. About 18,000 years ago, the last ice age gave way to a period of global warming. As temperatures rose, so did rainfall. The new climate was ideal for Middle Eastern wheat and other cereals, which multiplied and spread. People began eating more wheat, and in exchange they inadvertently spread its growth. Since it was impossible to eat wild grains without first winnowing, grinding and cooking them, people who gathered these grains carried them back to their temporary campsites for processing. Wheat grains are small and numerous, so some of them inevitably fell on the way to the campsite and were lost. Over time, more and more wheat grew along favourite human trails and near campsites.

When humans burned down forests and thickets, this also helped wheat. Fire cleared away trees and shrubs, allowing wheat and other grasses to monopolise the sunlight, water and nutrients. Where wheat became particularly abundant, and game and other food sources were also plentiful, human bands could gradually give up their nomadic lifestyle and settle down in seasonal and even permanent camps.

At first they might have camped for four weeks during the harvest. A generation later, as wheat plants multiplied and spread, the harvest camp might have lasted for five weeks, then six, and finally it became a permanent village. Evidence of such settlements has been discovered throughout the Middle East, particularly in the Levant, where the Natufian culture flourished from 12,500 sc to 9500 sc. The Natufians were hunter-gatherers who subsisted on dozens of wild species, but they lived in permanent villages and devoted much of their time to the intensive gathering and processing of wild cereals. They built stone houses and granaries. They stored grain for times of need. They invented new tools such as stone scythes for harvesting wild wheat, and stone pestles and mortars to grind it.

In the years following 9500 sc, the descendants of the Natufians continued to gather and process cereals, but they also began to cultivate them in more and more elaborate ways. When gathering wild grains, they took care to lay aside part of the harvest to sow the fields next season. They discovered that they could achieve much better results by sowing the grains deep in the ground rather than haphazardly scattering them on the surface. So they began to hoe and plough. Gradually they also started to weed the fields, to guard them against parasites, and to water and fertilise them. As more effort was directed towards cereal cultivation, there was less time to gather and hunt wild species. The foragers became farmers.

No single step separated the woman gathering wild wheat from the woman farming domesticated wheat, so it’s hard to say exactly when the decisive transition to agriculture took place. But, by 8500 sc, the Middle East was peppered with permanent villages such as Jericho, whose inhabitants spent most of their time cultivating a few domesticated species.

With the move to permanent villages and the increase in food supply, the population began to grow. Giving up the nomadic lifestyle enabled women to have a child every year. Babies were weaned at an earlier age — they could be fed on porridge and gruel. The extra hands were sorely needed in the fields. But the extra mouths quickly wiped out the food surpluses, so even more fields had to be planted. As people began living in disease-ridden settlements, as children fed more on cereals and less on mother’s milk, and as each child competed for his or her porridge with more and more siblings, child mortality soared. In most agricultural societies at least one out of every three children died before reaching twenty.> Yet the increase in births still outpaced the increase in deaths; humans kept having larger numbers of children.

With time, the ‘wheat bargain’ became more and more burdensome. Children died in droves, and adults ate bread by the sweat of their brows. The average person in Jericho of 8500 sc lived a harder life than the average person in Jericho of 9500 sc or 13,000 sc. But nobody realised what was happening. Every generation continued to live like the previous generation, making only small improvements here and there in the way things were done. Paradoxically, a series of ‘improvements’, each of which was meant to make life easier, added up to a millstone around the necks of these farmers.

Why did people make such a fateful miscalculation? For the same reason that people throughout history have miscalculated. People were unable to fathom the full consequences of their decisions. Whenever they decided to do a bit of extra work —- say, to hoe the fields instead of scattering seeds on the surface — people thought, ‘Yes, we will have to work harder. But the harvest will be so bountiful! We won’t have to worry any more about lean years. Our children will never go to sleep hungry.’ It made sense. If you worked harder, you would have a better life. That was the plan.

The first part of the plan went smoothly. People indeed worked harder. But people did not foresee that the number of children would increase, meaning that the extra wheat would have to be shared between more children. Neither did the early farmers understand that feeding children with more porridge and less breast milk would weaken their immune system, and that permanent settlements would be hotbeds for infectious diseases. They did not foresee that by increasing their dependence on a single source of food, they were actually exposing themselves even more to the depredations of drought. Nor did the farmers foresee that in good years their bulging granaries would tempt thieves and enemies, compelling them to start building walls and doing guard duty.

Then why didn’t humans abandon farming when the plan backfired? Partly because it took generations for the small changes to accumulate and transform society and, by then, nobody remembered that they had ever lived differently. And partly because population growth burned humanity’s boats. If the adoption of ploughing increased a village’s population from a hundred to no, which ten people would have volunteered to starve so that the others could go back to the good old times? There was no going back. The trap snapped shut.

The pursuit of an easier life resulted in much hardship, and not for the last time. It happens to us today. How many young college graduates have taken demanding jobs in high-powered firms, vowing that they will work hard to earn money that will enable them to retire and pursue their real interests when they are thirty-five? But by the time they reach that age, they have large mortgages, children to school, houses in the suburbs that necessitate at least two cars per family, and a sense that life is not worth living without really good wine and expensive holidays abroad. What are they supposed to do, go back to digging up roots? No, they double their efforts and keep slaving away.

One of history’s few iron laws is that luxuries tend to become necessities and to spawn new obligations. Once people get used to a certain luxury, they take it for granted. Then they begin to count on it. Finally they reach a point where they can’t live without it. Let’s take another familiar example from our own time. Over the last few decades, we have invented countless time-saving devices that are supposed to make life more relaxed – washing machines, vacuum cleaners, dishwashers, telephones, mobile phones, computers, email. Previously it took a lot of work to write a letter, address and stamp an envelope, and take it to the mailbox. It took days or weeks, maybe even months, to get a reply. Nowadays I can dash off an email, send it halfway around the globe, and (if my addressee is online) receive a reply a minute later. I’ve saved all that trouble and time, but do I live a more relaxed life?

Sadly not. Back in the snail-mail era, people usually only wrote letters when they had something important to relate. Rather than writing the first thing that came into their heads, they considered carefully what they wanted to say and how to phrase it. They expected to receive a similarly considered answer. Most people wrote and received no more than a handful of letters a month and seldom felt compelled to reply immediately. Today I receive dozens of emails each day, all from people who expect a prompt reply. We thought we were saving time; instead we revved up the treadmill of life to ten times its former speed and made our days more anxious and agitated.

Here and there a Luddite holdout refuses to open an email account, just as thousands of years ago some human bands refused to take up farming and so escaped the luxury trap. But the Agricultural Revolution didn’t need every band in a given region to join up. It only took one. Once one band settled down and started tilling, whether in the Middle East or Central America, agriculture was irresistible. Since farming created the conditions for swift demographic growth, farmers could usually overcome foragers by sheer weight of numbers. The foragers could either run away, abandoning their hunting grounds to field and pasture, or take up the ploughshare themselves. Either way, the old life was doomed.

The story of the luxury trap carries with it an important lesson. Humanity’s search for an easier life released immense forces of change that transformed the world in ways nobody envisioned or wanted. Nobody plotted the Agricultural Revolution or sought human dependence on cereal cultivation. A series of trivial decisions aimed mostly at filling a few stomachs and gaining a little security had the cumulative effect of forcing ancient foragers to spend their days carrying water buckets under a scorching sun.

Divine Intervention

The above scenario explains the Agricultural Revolution as a miscalculation. It’s very plausible. History is full of far more idiotic miscalculations. But there’s another possibility. Maybe it wasn’t the search for an easier life that brought about the transformation. Maybe Sapiens had other aspirations, and were consciously willing to make their lives harder in order to achieve them.

Scientists usually seek to attribute historical developments to cold economic and demographic factors. It sits better with their rational and mathematical methods. In the case of modern history, scholars cannot avoid taking into account non-material factors such as ideology and culture. The written evidence forces their hand. We have enough documents, letters and memoirs to prove that World War Two was not caused by food shortages or demographic pressures. But we have no documents from the Natufian culture, so when dealing with ancient periods the materialist school reigns supreme. It is difficult to prove that preliterate people were motivated by faith rather than economic necessity.

Yet, in some rare cases, we are lucky enough to find telltale clues. In 1995 archaeologists began to excavate a site in south-east Turkey called Gobekli Tepe. In the oldest stratum they discovered no signs of a settlement, houses or daily activities. They did, however, find monumental pillared structures decorated with spectacular engravings. Each stone pillar weighed up to seven tons and reached a height of five metres. In a nearby quarry they found a half-chiselled pillar weighing fifty tons. Altogether, they uncovered more than ten monumental structures, the largest of them nearly thirty metres across.

Archaeologists are familiar with such monumental structures from sites around the world – the best-known example is Stonehenge in Britain. Yet as they studied Gobekli Tepe, they discovered an amazing fact. Stonehenge dates to 2500 sc, and was built by a developed agricultural society. The structures at Gobekli Tepe are dated to about 9500 sc, and all available evidence indicates that they were built by hunter-gatherers. The archaeological community initially found it difficult to credit these findings, but one test after another confirmed both the early date of the structures and the pre-agricultural society of their builders. The capabilities of ancient foragers, and the complexity of their cultures, seem to be far more impressive than was previously suspected.

13. Opposite: The remains of a monumental structure from G6bekli Tepe. Right: One of the decorated stone pillars (about five metres high).

Why would a foraging society build such structures? They had no obvious utilitarian purpose. They were’ neither mammoth slaughterhouses nor places to shelter from rain or hide from lions. That leaves us with the theory that they were built for some mysterious cultural purpose that archaeologists have a hard time deciphering. Whatever it was, the foragers thought it worth a huge amount of effort and time. The only way to build Gobekli Tepe was for thousands of foragers belonging to different bands and tribes to cooperate over an extended period of time. Only a sophisticated religious or ideological system could sustain such efforts.

Gobekli Tepe held another sensational secret. For many years, geneticists have been tracing the origins of domesticated wheat. Recent discoveries indicate that at least one domesticated variant, einkorn wheat, originated in the Karacadag Hills — about thirty kilometres from Gobekli Tepe.6

This can hardly be a coincidence. It’s likely that the cultural centre of Gobekli Tepe was somehow connected to the initial domestication of wheat by humankind and of humankind by wheat. In order to feed the people who built and used the monumental structures, particularly large quantities of food were required. It may well be that foragers switched from gathering wild wheat to intense wheat cultivation, not to increase their normal food supply, but rather to support the building and running of a temple. In the conventional picture, pioneers first built a village, and when it prospered, they set up a temple in the middle. But Gobekli Tepe suggests that the temple may have been built first, and that a village later grew up around it.

Victims of the Revolution

The Faustian bargain between humans and grains was not the only deal our species made. Another deal was struck concerning the fate of animals such as sheep, goats, pigs and chickens. Nomadic bands that stalked wild sheep gradually altered the constitutions of the herds on which they preyed. This process probably began with selective hunting. Humans learned that it was to their advantage to hunt only adult rams and old or sick sheep. They spared fertile females and young lambs in order to safeguard the long-term vitality of the local herd. The second step might have been to actively defend the herd against predators, driving away lions, wolves and rival human bands. The band might next have corralled the herd into a narrow gorge in order to better control and defend it. Finally, people began to make a more careful selection among the sheep in order to tailor them to human needs. The most aggressive rams, those that showed the greatest resistance to human control, were slaughtered first. So were the skinniest and most inquisitive females. (Shepherds are not fond of sheep whose curiosity takes them far from the herd.) With each passing generation, the sheep became fatter, more submissive and less curious. Voila! Mary had a little lamb and everywhere that Mary went the lamb was sure to go.

Alternatively, hunters may have caught and adopted’ a lamb, fattening it during the months of plenty and slaughtering it in the leaner season. At some stage they began keeping a greater number of such lambs. Some of these reached puberty and began to procreate. The most aggressive and unruly lambs were first to the slaughter. The most submissive, most appealing lambs were allowed to live longer and procreate. The result was a herd of domesticated and submissive sheep.

Such domesticated animals — sheep, chickens, donkeys and others — supplied food (meat, milk, eggs), raw materials (skins, wool), and muscle power. Transportation, ploughing, grinding and other tasks, hitherto performed by human sinew, were increasingly carried out by animals. In most farming societies people focused on plant cultivation; raising animals was a secondary activity. But a new kind of society also appeared in some places, based primarily on the exploitation of animals: tribes of pastoralist herders.

As humans spread around the world, so did their domesticated animals. Ten thousand years ago, not more than a few million sheep, cattle, goats, boars and chickens lived in restricted Afro-Asian niches. Today the world contains about a billion sheep, a billion pigs, more than a billion cattle, and more than 25 billion chickens. And they are all over the globe. The domesticated chicken is the most widespread fowl ever. Following Homo sapiens, domesticated cattle, pigs and sheep are the second, third and fourth most widespread large mammals in the world. From a narrow evolutionary perspective, which measures success by the number of DNA copies, the Agricultural Revolution was a wonderful boon for chickens, cattle, pigs and sheep.

Unfortunately, the evolutionary perspective is an incomplete measure of success. It judges everything by the criteria of survival and reproduction, with no regard for individual suffering and happiness. Domesticated chickens and cattle may well be an evolutionary success story, but they are also among the most miserable creatures that ever lived. The domestication of animals was founded on a series of brutal practices that only became crueller with the passing of the centuries.

The natural lifespan of wild chickens is about seven to twelve years, and of cattle about twenty to twenty-five years. In the wild, most chickens and cattle died long before that, but they still had a fair chance of living for a respectable number of years. In contrast, the vast majority of domesticated chickens and cattle are slaughtered at the age of between a few weeks and a few months, because this has always been the optimal slaughtering age from an economic perspective. (Why keep feeding a cock for three years if it has already reached its maximum weight after three months?)

Egg-laying hens, dairy cows and draught animals are sometimes allowed to live for many years. But the price is subjugation to a way of life completely alien to their urges and desires. It’s reasonable to assume, for example, that bulls prefer to spend their days wandering over open prairies in the company of other bulls and cows rather than pulling carts and ploughshares under the yoke of a whip-wielding ape.

In order to turn bulls, horses, donkeys and camels into obedient draught animals, their natural instincts and social ties had to be broken, their aggression and sexuality contained, and their freedom of movement curtailed. Farmers developed techniques such as locking animals inside pens and cages, bridling them in harnesses and leashes, training them with whips and cattle prods, and mutilating them. The process of taming almost always involves the castration of males. This restrains male aggression and enables humans selectively to control the herd’s procreation.

14. A painting from an Egyptian grave, c.1200 Bc: A pair of oxen ploughing a field. In the wild, cattle roamed as they pleased in herds with a complex social structure. The castrated and domesticated ox wasted away his life under the lash and in a narrow pen, labouring alone or in pairs in a way that suited neither its body nor its social and emotional needs. When an ox could no longer pull the plough, it was slaughtered. (Note the hunched position of the Egyptian farmer who, much like the ox, spent his life in hard labour oppressive to his body, his mind and his social relationships.)

In many New Guinean societies, the wealth of a person has traditionally been determined by the number of pigs he or she owns. To ensure that the pigs can’t run away, farmers in northern New Guinea slice off a chunk of each pig’s nose. This causes severe pain whenever the pig tries to sniff. Since the pigs cannot find food or even find their way around without sniffing, this mutilation makes them completely dependent on their human owners. In another area of New Guinea, it has been customary to gouge out pigs’ eyes, so that they cannot even see where they’re going.”

The dairy industry has its own ways of forcing animals to do its will. Cows, goats and sheep produce milk only after giving birth to calves, kids and lambs, and only as long as the youngsters are suckling. To continue a supply of animal milk, a farmer needs to have calves, kids or lambs for suckling, but must prevent them from monopolising the milk. One common method throughout history was to simply slaughter the calves and kids shortly after birth, milk the mother for all she was worth, and then get her pregnant again. This is still a very widespread technique. In many modern dairy farms a milk cow usually lives for about five years before being slaughtered. During these five years she is almost constantly pregnant, and is fertilised within 60 to 120 days after giving birth in order to preserve maximum milk production. Her calves are separated from her shortly after birth. The females are reared to become the next generation of dairy cows, whereas the males are handed over to the care of the meat industry.8

Another method is to keep the calves and kids near their mothers, but prevent them by various stratagems from suckling too much milk. The simplest way to do that is to allow the kid or calf to start suckling, but drive it away once the milk starts flowing. This method usually encounters resistance from both kid and mother. Some shepherd tribes used to kill the offspring, eat its flesh, and then stuff the skin. The stuffed offspring was then presented to the mother so that its presence would encourage her milk production. The Nuer tribe in the Sudan went so far as to smear stuffed animals with their mother’s urine, to give the counterfeit calves a familiar, live scent. Another Nuer technique was to tie a ring of thorns around a calf’s mouth, so that it pricks the mother and causes her to resist suckling.? Tuareg camel breeders in the Sahara used to puncture or cut off parts of the nose and upper lip of young camels in order to make suckling painful, thereby discouraging them from consuming too much milk.10

Not all agricultural societies were this cruel to their farm animals. The lives of some domesticated animals could be quite good. Sheep raised for wool, pet dogs and cats, war horses and race horses often enjoyed comfortable conditions. The Roman emperor Caligula allegedly planned to appoint his favourite horse, Incitatus, to the consulship. Shepherds and farmers throughout history showed affection for their animals and have taken great care of them, just as many slaveholders felt affection and concern for their slaves. It was no accident that kings and prophets styled themselves as shepherds and likened the way they and the gods cared for their people to a shepherd’s care for his flock.

15. A modern calf in an industrial meat farm. Immediately after birth the calf is separated from its mother and locked inside a tiny cage not much bigger than the calf’s own body. There the calf spends its entire life – about four months on average. It never leaves its cage, nor is it allowed to play with other calves or even walk — all so that its muscles will not grow strong. Soft muscles mean a soft and juicy steak. The first time the calf has a chance to walk, stretch its muscles and touch other calves is on its way to the slaughterhouse. In evolutionary terms, cattle represent one of the most successful animal species ever to exist. At the same time, they are some of the most miserable animals on the planet.

Yet from the viewpoint of the herd, rather than that of the shepherd, its hard to avoid the impression that for the vast majority of domesticated animals, the Agricultural Revolution was a terrible catastrophe. Their evolutionary ‘success’ is meaningless. A rare wild rhinoceros on the brink of extinction is probably more satisfied than a

calf who spends its short life inside a tiny box, fattened to produce juicy steaks. The contented rhinoceros is no less content for being among the last of its kind. The numerical success of the calf’s species is little consolation for the suffering the individual endures.

This discrepancy between evolutionary success and_ individual suffering is perhaps the most important lesson we can draw from the Agricultural Revolution. When we study the narrative of plants such as wheat and maize, maybe the purely evolutionary perspective makes sense. Yet in the case of animals such as cattle, sheep and Sapiens, each with a complex world of sensations and emotions, we have to consider how evolutionary success translates into individual experience. In the following chapters we will see time and again how a dramatic increase in the collective power and ostensible success of our species went hand in hand with much individual suffering.