بىرىنچى باب ئېتىبارسىز ھايۋان

1 -رەسىم فرانسىيەنىڭ جەنۇبىدىكى چۇۋېت پونت ئارك ئۆڭكۈرىدىكى تەخمىنەن 30000 يىللار ئىلگىرىكى ئىنسانلارنىڭ قول ئىزى.
بۇ ئەسەرنىڭ ئىجادچىسى «مەن بۇ يەردە ياشىغان» دېمەكچى.

بىرىنچى باب ئېتىبارسىز ھايۋان

تەخمىنەن 13 مىليارد 500 مىليون يىل ئىلگىرى  ماددا، ئېنېرگىيە، زامان ۋە ماكان بىز دەۋاتقان ​چوڭ پارتلاش نەتىجىسىدە بارلىققا كەلدى،  كائىناتنىڭ بۇ نىگىزلىك ئالاھىدىلىكلىرى ھەققدىكى ھېكايىلەر فىزىكا دەپ ئاتىلىدۇ.

شۇندىن كىيىنكى 300000 يىلدا، ماددا ۋە ئېنېرگىيەلەر ئاتوم دەپ ئاتىلىدىغان مۇرەككەپ قۇرۇلمىلارنى شەكىللەندۈرۈشكە باشلىدى، بۇلار بىرلىشىپ مولېكۇلانى ھاسىل قىلدى.  ئاتوم، مولېكۇلا ۋە ئۇلارنىڭ بىر-بىرىگە بولغان تەسىرى خىمىيە دەپ ئاتىلىدۇ.

تەخمىنەن 3 مىليارد 800 مىليون يىل ئىلگىرى يەرشارى دەپ ئاتىلىدىغان بۇ پىلانېتتا، بىر قىسىم مولېكۇلالار بىرلىشىپ جانلىق دەپ ئاتىلىدىغان ئالاھىدە چوڭ ۋە مۇرەككەپ قۇرۇلمىنى شەكىللەندۈردى. جانلىقلارنىڭ بۇ ھېكايىسى بىئولوگىيە دەپ ئاتىلىدۇ.

تەخمىنەن 70000 يىللار ئىلگىرى، خومۇ ساپىيانىس تۈرىگە تەۋە جانلىقلار مەدەنىيەت دەپ ئاتىلىدىغان تېخىمۇ مۇرەككەپ قۇرۇلمىلارنى بارلىققا كەلتۈرۈشكە باشلىدى. بۇ مەدەنىيەتلەرنىڭ ئىزچىل تەرەققىياتى تارىخ دەپ ئاتىلىدۇ.

ئۈچ مۇھىم ئىنقىلاب تارىخنىڭ مۇساپىسىنى شەكىللەندۈردى: تەخمىنەن 70000 يىل ئىلگىرى  بىلىش ئىنقىلابى باشلاندى. تەخمىنەن 12000 يىل ئىلگىرى  دېھقانچىلىق ئىنقىلابى تارىخنىڭ قەدىمىنى تېزلەشتۈردى. تەخمىنەن 500 يىل ئىلگىرىكى پەن ئىنقىلابى  بۇرۇنقى تارىخنى ئاخىرلاشتۇرۇپ يىڭى بىر تارىخ سەھىپىسى ياراتتى. بۇ كىتابنىڭ مەزمۇنى بۇ ئۈچ ئىنقىلابنىڭ ئىنسانلار ۋە باشقا جانلىقلارنى قانداق ئۆزگەرتكەنلىكى ھەققىدىكى بايانلارغا بېغىشلاندى.

تارىخ  دىگەن گەپتىن بۇرۇنلا ئىنسانلار بار ئىدى.  2 مىليون 500 مىڭ يىل ئىلگىرى بۈگۈنكى ئىنسانلارغا بەك ئوخشايدىغان ھايۋانلار پەيدا بولۇشقا باشلىغان. ئۇلار ئەۋلادمۇ ئەۋلاد كۆپىيىپ بارغان بولسىمۇ ئۆزى بىلەن ياشاۋاتقان  باشقا جانلىقلاردىن   پەرقلەنمىگەن.

ئەگەر سىز ئىككى مىليون يىل ئىلگىرىكى شەرقىي ئافرىقىغا ساياھەتكە بارغان بولسىڭىز، بەلكىم ناھايىتى تونۇش بولغان ئىنسان ئوبرازلىرىغا، يەنى بوۋاقلىرىنى قۇچاقلىۋالغان ئەنسىز ئانىلارغا، پاتقاقتا ئويناۋاتقان غەمسىز بالىلارغا ، جەمئىيەت نىزامىغا قارشى ئىسيانكار ياشلارغا، جىمجىتلىقنى خالايدىغان ھارغىن بوۋايلارغا ۋە كەنتتىكى ساھىبجامالنى ئىندەككە كەلتۈرۈش ئ‍ۈچۈن مەيدىسىگە مۇشلايدىغان مەنمەنچى ئاقسالارغا  ۋە بۇلارنى ئاللىقاچان ئالدىن كۆرۈپ بولغان قېرى قۇرئەندازلارغا  شاھىت بولۇشىڭىز مۇمكىن ئىدى. بۇ ئىپتىدائىي ئىنسانلار مۇھەببەتلەشتى، ئوينىدى، يېقىن دوستلۇق ئورناتتى، كۈچ ۋە ئىجتىمائىي ئورۇن ئۈچۈن رىقابەتلەشتى. ئەمما شۇ ۋاقىتتىكى شىمپەنزە، بابۇنلار ۋە پىللارمۇ شۇنداق قىلىشاتتى. ئىنسانلارنىڭ بۇلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان ئۆزگىچە تەرىپى يوق بولۇپ، ھىچكىم ھەتتا ئىنسانلارنىڭ ئۆزىمۇ كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئۆز ئەۋلادلىرىنىڭ ئايغا چىقىدىغانلىقى، ئاتومنى پارچىلاپ، گېن كودىنىڭ سىرىنى يېشىپ، تارىخ كىتابلىرىنى يازىدىغانلىقىنى ئويلاپمۇ باقمىغانىدى. تارىختىن بۇرۇنقى ئىنسانلار ھەققىدە بىلىشكە تېگىشلىك ئەڭ مۇھىم نۇقتا شۇكى، ئۇلار ئۆز موھىتىدىكى گورىللا، يالتىراق قوڭغۇز ياكى مېدۇزادىن پەرقسىز ئادەتتىكى ھايۋانلار ئىدى.

بىئولوگلار ئورگانىزىملارنى (جانلىقلارنى) تۈرگە ئايرىيدۇ. ھايۋانلار ئۆز-ئارا جۈپلىشىپ، كۆپىيىش ئىقتىدارىغا ئ‍ىگە نەسىل  قالدۇرالىسا، ئۇلار ئوخشاش تۈرگە تەۋە دەپ قارىلىدۇ. گەرچە ئات ۋە ئېشەكلەرنىڭ يېقىن ئۆتمۈشتە ئورتاق ئەجدادى بار بولغان، بۇ ئىككى ھايۋان نۇرغۇن ئورتاق فىزىكىلىق ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان بولسىمۇ، لېكىن جۈپلىشىش جەھەتتە ئۇلارنىڭ بىر – بىرىگە جىنسىي ھەۋىسى يوق دېيەرلىك . ئەگەر كۈيلەتسە ئۇلار جۈپلىشىدۇ، ئەمما ئۇلاردىن قېچىر دەپ ئاتىلىدىغان قىسىر ھايۋان تۇغۇلىدۇ. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئېشەكتىكى DNA ھەرگىزمۇ ئاتنىڭكىگە ئۆزگەرمەيدۇ ياكى ئاتنىڭ ئىشەكنىڭكىگە ئۆزگەرمەيدۇ. شۇڭا، بۇ ئىككى خىل ھايۋان ئايرىم – ئايرىم ھالدا بىر – بىرىگە ئوخشىمايدىغان تەدرىجىي تەرەققىيات يولىنى بويلاپ بارلىققا كەلگەن ئىككى ئايرىم تۈر دەپ قارىلىدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، بىر – بىرىگە ئوخشىمايدىغاندەك كۆرۈنىدىغان ئىنگلىز ئىتى بىلەن ئىسپانىيە ئىتى ئوخشاش ئائىلە – تۈرگە مەنسۇپ بولۇپ، ئوخشاش د ن ئاگورۇپپىسىغا ئىگە. بۇ سەۋەبتىن، ئۇلار بىر – بىرى بىلەن ناھايىتى قىزغىن ھالدا جۈپلىشىدۇ، ئۇلارنىڭ كۈچۈكلىرىمۇ يېتىلىپ  باشقا ئىتلار بىلەن جۈپلىشىپ، تېخىمۇ كۆپ نەسىللىنەلەيدۇ.

ئورتاق ئەجدادتىن تەرەققىي قىلغان تۈرلەر «ئورۇقداش» دەپ ئاتىلىدىغان ماۋزۇ ئاستىدا گۇرۇپپىلىنىدۇ. مەسىلەن، شىر، يولۋاس، يىلپىز ۋە قاپلان قاتارلىقلار پانتېرا ئۇرۇقدىشىغا تەۋە ئوخشىمىغان تۈرلەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بىئولوگلار جانلىقلارنى ئالدى بىلەن ئۇرۇقداش، ئاندىن تۈردىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تەركىب تاپقان لاتىنچە ئىسىم بىلەن ئاتايدۇ. مەسىلەن، شىرلار پانتېرا لېئو  دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، «پانتېرا» ئۇرۇقداشنى، «لېئو» تۈرنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ كىتابنى ئوقۇۋاتقانلارنىڭ

ھەممىسى خومۇ ساپىيانىس دۇر. خومو (ئىنسان) ئۇرۇقدىشىنىڭ ساپىينېس (دانىشمەن) تۈرى.

نۇرغۇن تۈرلەرنى بىر ئائىلىگە دېيىشكە بولىدۇ. مەسىلەن، مۈشۈك ئائىلىسى (شىر، يىلپىز، ئۆي مۈشۈكلىرى)، ئىت ئائىلىسى (بۆرە ، تۈلكە ، چىل بۆرە) ۋە پىل ئائىلىسى (پىل ، مامۇت، ماستودون). ئوخشاش بىر ئائىلىنىڭ بارلىق نەسەبىنى ئەڭ بۇرۇنقى ئەركەك ياكى چىشى ئەجدادلىرىغا قەدەر سۈرۈشتۈرۈشكە بولىدۇ. مەسىلەن، مەيلى ئۆيدىكى ئاسلان ياكى ئوتلاقتا ھۆركىرىگەن شىر بولسۇن، تەخمىنەن 25 مىليون يىل ئىلگىرىكى ئورتاق ئەجداتىن كەلگەن.

خومۇسەپىيانىسقا كەلسەك، ئۇمۇ مەلۇم ئائىلىگە تەۋە. بىراق ئۇنىڭ سىرى تارىختىكى ئەڭ چوڭ ئېچىلمىغان سىرلارنىڭ بىرى. خومۇسەپىيانىس ئەزەلدىن ئۆزىنى باشقا ھايۋانلارنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە يالغۇز، ئاكا-ئۇكا، ئاچا-سىڭىلسىز، يىراق تۇغقانلىرى يوق، تېخىمۇ مۇھىمى ئاتا-ئانىسى يوق يىتىم ھالەتتە كۆرۈشنى ئارزۇ قىلاتتى. ئەپسۇس، بۇ ھەقىقەتتىن يىراق ئىدى. ياقتۇرۇش ياكى ياقتۇرماسلىقىمىزدىن قەتئىينەزەر بىز چوڭ ۋە شاۋقۇن-سۆرەنلىك  ئادەمسىمانمايمۇن ئائىلىسىگە تەۋە ئىدۇق. بىزنىڭ ئەڭ يېقىن تۇغقانلىرىمىز شىمپەنزە ، گورىللا ۋە ئورانگۇتان ئىدى. بۇنىڭ ئىچىدە شىمپەنزە بىزگە ئەڭ يېقىن ئىدى.

قازناقتىكى باش سۆڭەك

خومۇسەپىيانىسنىڭ يەنە بىر مەخپىيىتى بار ئىدى. بىزنىڭ نۇرغۇن مەدەنىيلەشمىگەن نەۋرە تۇغقانلىرىمىز بار بولغاندىن باشقا يەنە قېرىنداشلىرىمىزمۇ بار ئىدى. بىز ئۆزىمىزنى بىردىنبىر «ئىنسان» دەپ ئويلاشقا ئادەتلەنگەن ئىدۇق.  چۈنكى ئۆتكەن 10 مىڭ يىلدا پەقەت بىزلا ئىنسان تۈرىدىكى جانلىقلار ئىدۇق.  ئىنسان سۆزىنىڭ ھەقىقى مەنىسى خومۇ ئۇرۇقدىشىغا تەۋە ھايۋان» دېگەنلىك بولۇپ، خومۇ سەپىيانىستىن باشقا تۈرلەرمۇ بار ئىدى. كىتاپنىڭ ئاخىرقى بابىدا يەنە يېقىن كەلگۈسىدە خومۇ سەپىيانىس بولمىغان بەزى ئىنسانلار بىلەن رىقابەتلىشىشىمىز مۇمكىنلىكىنى تىلغا ئالىمىز. بىر نەرسە ئىنىق بولۇشى كېرەككى، مەن سەپىيانىسنى تىلغا ئالغان ۋاقتىمدا خومۇ سەپىيانىس تۈرىنى كۆزدە تۇتقان بۇلىمەن.  «ئىنسانلار» نى تىلغا ئالغان ۋاقتىمدا خومۇ ئۇرۇقدىشىنىڭ بارلىق ئەزالىرىنى ئىپادە قىلغان بولىمەن.

ئەڭ دەسلەپكى ئىنسانلار تەخمىنەن 2 مىليون 500 مىڭ يىل ئىلگىرى شەرقىي ئافرىقىدىن تەدرىجىي تەرەققىي قىلغان، ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرى ئىلگىرىكى ئادەمسىمان مايمۇننىڭ ئۇرۇقدىشى ئىدى، يەنى جەنۇپلۇق ئادەمسىمان مايمۇن دىگەنلىك ئىدى.  تەخمىنەن 2 مىليون يىل ئىلگىرى  بۇ قەدىمكى ئىنسانلارنىڭ بەزىلىرى ماكانلىرىنى تاشلاپ سەپەرگە ئاتلىنىپ، شىمالىي ئافرىقا، ياۋروپا ۋە ئاسىيادا ئولتۇراقلاشقان. شىمالىي ياۋروپادىكى قارلىق ئورمانلاردا ھايات قېلىش ھىندونېزىيەنىڭ ئىسسىق ئورمانلىقلىرىدا ياشاشقا كۆرە ئوخشىمىغان ئالاھىدىلىكلەرنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى تەلەپ قىلاتتى. شۇڭا ئىنسانلار ئوخشىمىغان يۆنىلىشتە تەرەققىي قىلىشقا باشلىدى. نەتىجىدە ئىنسانلار بىر نەچچە خىل ئوخشىمىغان تۈرنى بارلىققا كەلتۈردى، ئالىملار ھەر بىرىگە چىرايلىق لاتىنچە ئىسىم قويدى.

2-رەسىم. بۇلارنى قېرىنداشلىرىمىز دېيىشكە بولىدۇ،  تاشقى قىياپەتنى قايتا قۇراشتۇرۇش (سولدىن ئوڭغا) مودېلىغا ئاساسلانغاندا: خومۇ رۇدولفېنسىس (شەرقىي ئافرىقا، تەخمىنەن 2 مىليون يىل ئىلگىرى) ؛ خومۇ ئېرىكتۈس (شەرقىي ئاسىيا، تەخمىنەن 2 مىليوندىن 50،000 يىل ئىلگىرىگىچە) ؛ خومۇ نېئاندىرتالەنسىس (ياۋروپا ۋە غەربىي ئاسىيا، تەخمىنەن 400،000،000 يىللار ئىلگىرى). ئۇلارنىڭ ھەممىسى «ئىنسان» ئىدى.

ياۋروپا ۋە غەربىي ئاسىيادىكى تەدرىجىي تەرەققىي قىلغان ئىنسانلار خومۇ نېئاندىرتالەنسىس ،  يەنى «نېئاندېر ۋادىسىدىكى كىشىلەر» ، ئادەتتە «نېئاندېرتال» كىشىلىرى دەپ ئاتىلىدۇ. بىزنىڭ خومۇ سەپىيانىسقا سېلىشتۇرغاندا، نېئاندېرتاللار ئېگىز ھەم مۇسكۇللۇق بولۇپ، ئۇلار مۇز دەۋرىدە غەربىي ياۋرو-ئاسىيانىڭ سوغۇق ھاۋاسىغا ناھايىتى ماسلاشقان ئىدى. شەرقى ئاسىيادىكىلەر خومۇ ئېرىكتۈس بولۇپ، تىك تۇرالايدىغان ئىنسانلار دەپ ئاتالدى ۋە  ئىككى مىليون يىلغا يېقىن ھايات قېلىپ، ھازىرغىچە بىلىنگەن ئەڭ ئۇزۇن ھاياتلىق تۈرىگە ئايلاندى. خومۇ سەپىيانىس (بىز) نىڭ بۇ رېكورتنى بۇزۇشى تەسكە توختايدۇ. چۈنكى مىڭ يىلدىن كېيىن خومۇ سەپىيانىسنىڭ بار بولۇپ-بولمايدىغانلىقى ھازىرچە بەك گۇمانلىق. شۇڭا 2 مىليون يىلغا سېلىشتۇرغاندا، بىز ھەقىقەتەن ھېچنىمە ئەمەس.

ھىندونېزىيەدىكى جاۋا ئارىلىدا ئىسسىق بەلۋاغ ياشاش مۇھىتىغا ياخشى ماسلىشالايدىغان خومۇ سولۇېنسىس (يالغۇز ۋادىدىكى كىشىلەر) ياشىغان ئىدى. ھىندونېزىيەدە يەنە فىلورېس ئىسىملىك ​​يەنە بىر كىچىك ئارال بار. بۇ يەردە قەدىمكى ئىنسانلار پەتەكلىشىش جەريانىنى باشتىن كەچۈرگەن ئىدى.  ئىنسانلار تۇنجى قېتىم فلورېسقا كەلگەن ۋاقىتىدا دېڭىز يۈزى پەۋقۇلئاددە تۆۋەن ئىدى.  ئۇ ۋاقىتتا چوڭ قۇرۇقلۇقتىن بۇ ئارالغا ئوڭايلا بارغىلى بۇلاتتى. ئەمما كېيىن دېڭىز سۈيى ئۆرلىگەن ۋاقىتتا بەزى كىشىلەر ئارالغا قاپسىلىپ قالدى. ئارالدا ئوزۇقلۇق مەنبەسى كەمچىل ئىدى. ئېگىزلەر تېخىمۇ كۆپ يېمەكلىككە موھتاج بولغاچقا ئۇلار ئارالدا تۇنجى بولۇپ ئاچلىقتىن ئۆلدى. پاكارلار ئوڭايلا ھايات قالدى. بىر قانچە ئەۋلادتىن كېيىن، فلورىسدىكى كىشىلەر پەتەك بولۇپ قالدى. ئالىملار بۇ ئۆزگىچە تۈرنى خومۇ فىلورېنسىس (فىلورېنسىيە) دەپ ئاتىدى. بۇ كىشىلەرنىڭ بوي ئېگىزلىكى 1 مېتىردىن،  ئېغىرلىقى 25 كىلوگىرامدىن ئېشىپ كەتمەيتتى. ئەمما ئۇلار يەنىلا تاش قورال ياساشنى بىلەتتى،  ھەتتا بەزىدە ئارالدا پىل ئوۋلايتتى. بۇ ئارالدىكى پىللارمۇ ئوخشاشلا پەتەك ئىدى.

2010-يىلى، ئالىملار سىبىرىيەدىكى دېنىسوۋا ئۆڭكۈرىدىن تاشقا ئايلانغان بارماق سۆڭەكنى بايقىدى ۋە ئىنسانلار ئائىلىسنىڭ بىر ئەزاسىنى مەڭگۈلۈك ئۇنتۇلۇپ كىتىلىشتىن ساقلاپ قالدى. بارماق سۆڭىكىنىڭ گېن ئانالىزى بۇ تۈرنىڭ ئىلگىرى بىلىنمىگەن بىر تۈر ئىلەنلىكىنى ئىسپاتلىدى ۋە ئالىملار بۇ تۈرگە  خومۇ دىنوسوۋا  دەپ نام بەردى. كىم بىلىدۇ، ئۆڭكۈرلەر، ئاراللار، ئىقلىملاردا يەنە قانچىلىك يوقاپ كەتكەن تۇغقانلىرىمىز بار، ئۇلار پەقەت بايقېلىشنىلا ساقلاۋاتىدۇ.

ئىنسانلار ياۋروپا ۋە ئاسىيادا داۋاملىق تەدرىجىي تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋاقىتتا شەرقىي ئافرىقىدىكى باشقا ئىنسانلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتىمۇ توختاپ قالمىدى. ئىنسانىيەتنىڭ بۆشۈكى خومۇ رۇدولفېنسىس ، يەنى رۇدېلف كۆلىدىكى ئىنسانلار،  خومۇ ئېرگاستېر، يەنى  (ئىشلەيدىغان ئادەم) ۋە ئاخىرىدا بىزنىڭ تۈرىمىز، يەنى بىز ئۇنىڭغا« خومۇ سەپىيانىس » دەپ ئىسىم قويغان “دانا” ئىنسانلارنى داۋاملىق يېتىشتۈردى.

بۇ تۈرلەرنىڭ بەزىلىرى ئېگىز، بەزىلىرى پاكار، بەزىلىرى قورقماس ئوۋچى، بەزىلىرى مۇلايىم توپلىغۇچى ئىدى. بۇ تۈرلەرنىڭ بەزىلىرى كىچىك ئارالدىلا ياشاۋاتقاندا يەنە بەزىلىرى باشقا قىتئەلەردە كۆچۈپ يۈرەتتى. ئەمما ئۇلارنىڭ ھەممىسى Homo «خومو»  ئۇرۇقدىشىغا تەۋە ئىدى ۋە ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئىنسان ئىدى.

كۆپ ئۇچرايدىغان خاتالىق شۇكى، ئېرگاستېردىن خومۇ ئېرىكتۈس، خومۇ ئېرىكتۈسدىن خومۇ نېئاندىرتالەنسىس،  نېئاندىرتالەنسىدىن ھازىرقى ئىنسانلار كىلىپ چىقتى، دېگەندىن ئىبارەت. بۇ سىزىقلىق مودېل خاتا ھالدا يەر شارىدا مەلۇم بىر ۋاقىتتا پەقەت بىرلا ئىنسان تۈرى بولغان، باشقا ئىلگىرىكى ئىنسانلار تۈرى بىزنىڭ ئەجدادلىرىمىزدىن باشقا نەرسە ئەمەس دىگەن خاتا پەرەزنى بېرىدۇ. ئەمما ھەقىقەت شۇكى، پۈتكۈل دۇنيا تەخمىنەن 2 مىليون يىلدىن 10،000 يىللارغىچە بىرلا ۋاقىتتا نۇرغۇن ئوخشىمىغان تۈرلەرگە ماكان بولغان ئىدى. بۇ قاراش ئەمەلىيەتتە ئەقىلگە مۇۋاپىق. بۈگۈنكى كۈندە يەر يۈزىدە تۈلكە، ئېيىق ياكى چوشقىلارنىڭ نۇرغۇن تۈرلىرى بار.  يەر يۈزىدە نەچچە يۈز مىڭ يىللار ئىلگىرى كەم دېگەندە 6 خىل ئوخشىمىغان ئىنسان تۈرى ياشىغان ئىدى. ھازىرقى  يىگانىلىقىمىز بىزنىڭ بۈگۈنىمىز ئەمما ئۆتمۈشىمىز ئەمەس، بۇ بەلكىم جىنايەتتۇر. مەن تۆۋەندە بايان قىلىدىغىنىمدەك، بىز خومۇ سەپىيانىس ئۈچۈن، ئىلگىرىكى قىرىنداشلىرىمىزنى ئەسلەشنى خالىماسلىقىمىزنىڭ ئارقىسىدا مەلۇم بىر سەۋەب بار.

تەپەككۇرنىڭ بەدىلى

گەرچە ئىنسان تۈرلىرى ئارىسىدا نۇرغۇن پەرقلەر بولسىمۇ، ئەمما ئىنسانلارنىڭ بىر قانچە ئورتاق ئالاھىدىلىكى بار. ئەڭ مۇھىم نۇقتىلارنىڭ بىرى، ئىنسانلارنىڭ مېڭىسى باشقا ھايۋانلارنىڭكىدىن كۆرۈنەرلىك چوڭ. ئېغىرلىقى 60 كىلوگىرام كېلىدىغان سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ چوڭ مىڭىسىنىڭ ئوتتۇرىچە ھەجىمى 200 كۇب سانتىمېتىر.  ئەمما 2 مىليون 500 مىڭ يىل ئىلگىرىكى ئىنسانلارنىڭ مېڭىسىنىڭ ھەجىمى 600 كۇب سانتىمېتىر كېلەتتى. ھازىرقى خومۇ سەپىيانىسقا كەلسەك ، چوڭ مېڭىنىڭ ئوتتۇرىچە ھەجىمى ئەڭ يۇقىرى بولغاندا 1200 ~ 1400 كۇب سانتىمېتىر كېلىدۇ. نېئاندىرتالىسلارنىڭ چوڭ مېڭىسى تېخىمۇ چوڭ ئىدى.

قارىماققا تەبىئىي تاللاش مىڭىسى بارلارنى ئەمەس، بەلكى مىڭىنىڭ چوڭلۇقىنى تاللىغاندەك قىلاتتى. ئىنسانلار ئۆزىمىزنىڭ يۇقىرى ئەقىل-پاراسىتىمىزغا بەكلا مەپتۇن بولۇپ، مىڭە قانچە چوڭ بولسا شۇنچە ياخشى دەپ ئويلايتتۇق. ئەمما بۇ توغرا بولسا، مۈشۈك ئائىلسىدىنمۇ ھىساپ ئىشلىيەلەيدىغان تەرەققى قىلغان مۈشۈكلەرنى كۆرگەن بولاتتۇق. يەنە يۇقىرىقى ھۆكۈم توغرا بولغان بولسا پاقىلار ئۆزىنىڭ ئالەم بوشلۇقى پىروگراممىسىنى چىقىرىپ بولغان بۇلاتتى. نېمىشقا پۈتكۈل ھايۋاناتلار دۇنياسىدا مىڭىسى چوڭلار شۇنچىلىك ئاز؟

بۇنىڭ جاۋابى مۇنداق: مېڭىسى چوڭ بولغان بەدەننىڭ خورىتىشىمۇ چوڭ بولىدۇ. يوغان باش سۆڭەڭنىڭ ئىچىدىكى مېڭىنى سۆرەپ مېڭىش ئۇنچىلىك ئاسان ئەمەس. چوڭ مېڭىنى يىتەرلىك ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەشمۇ تەس. خومۇ سەپىيانىسقا نىسبەتەن ئېيتقاندا، چوڭ مېڭە ئومۇمىي بەدەن ئېغىرلىقىنىڭ ئاران% 2 تىن% 3 كىچە بولغان قىسمىنى ئىگىلەيدۇ، ئەمما بەدەن ئارام ئالغاندا چوڭ مېڭە بەدەندىكى ئېنىرگىيەنىڭ % 25 نى ئىشلىتىدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، باشقا مايمۇن تۈرىدىكىلەر ئارام ئالغاندا ئېنېرگىيىسىنىڭ پەقەت 8 پىرسەنتىنىلا ئىشلىتىدۇ. قەدىمكى ئىنسانلار مېڭىسىنىڭ چوڭلۇقى ئۈچۈن مۇنداق ئىككى  بەدەل تۆلىگەن: بىرى، ئۇلار تېخىمۇ كۆپ ۋاقىت سەرپ قىلىپ يېمەكلىك ئىزدەشكە مەجبۇر بولغان. يەنە بىرى، موسكۇلى يېگىلىگەن.  ھۆكۈمەتلەر مۇداپىئە خامچوتىنى مائارىپقا يۆتكىگەنگە ئوخشاش، ئىنسانلار ئېنېرگىيەنى پۇتىدىن مېڭىسىگە يۆتكىگەن . بىز بۇنى ھەرگىزمۇ ئوتلاقتا ھايات قېلىشتىكى ياخشى سىتېراتىگىيە دەپ يەكۈن چىقىرالمايمىز. گەرچە شىمپەنزە تەپەككۇرغا كەلگەندە خومۇ سەپىيانىسقا يىتەلمىسىمۇ، ئەمما ئۇلار خومۇ سەپىيانىسنى لاتا قونچاققا ئوخشاش تىتىۋېتەلەيدۇ.

بۈگۈنكى كۈندە، ئىنسانلار مېڭىسىنىڭ پايدىسى كۆرۈنەرلىك. چۈنكى بىز ماشىنا ۋە مىلتىق ياسىيالايمىز ۋە بۇلار بىزنىڭ شىمپەنزەدىن تېز ھەرىكەت قىلىشىمىزغا، ھەمدە شىمپەنزە بىلەن كۆرەش قىلمايلا يىراقتىن ئۇلارنى ئۆلتۈرىشىمىزگە ياردەم قىلىدۇ. بىراق، ماشىنا ۋە مىلتىق يىقىنقى زامان ھادىسىسى. 2 مىليون يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان  ئىنسانلارنىڭ نېرۋا تورى داۋاملىق تەرەققىي قىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ گىرانت پىچاق (سۈركەپ ئوت چىقىرىدىغان، -تەرجىماندىن) ۋە  كالتەك ياساشتىن باشقا ئالاھىدە ئىقتىدارى يوق ئىدى. ئۇنداقتا ، ئىنسان مېڭىسىنىڭ بۇ 2 مىليون يىلدىن بۇيان تەرەققىي قىلىشىغا تۈرتكە بولغان نەرسە نېمە؟ ئوچۇقىنى ئېيتقاندا، بىزمۇ بىلمەيمىز.

ئىنسانلارنىڭ يەنە بىر ئۆزگىچە ئالاھىدىلىكى شۇكى، بىز ئىككى پۇتلاپ تىك ماڭالايمىز. تىك تۇرالايدىغان بولۇش پۈتكۈل ئوۋ مەيدانى ياكى دۈشمەننىڭ نەدىلىكىنى بىلىشكە قولايلىق ياراتتى. قوللار بەدەننىڭ يۆتكىلىش ئىشىغا مەسئۇل بولمىغاچقا، تاش ئېتىش ياكى سىگنال بېرىش قاتارلىق باشقا ئىشلارغا ئىشلىتىلەتتى. قول قانچە كۆپ ئىشلارنى قىلالىسا، ئىنسان شۇنچىلىك مۇۋاپىققىيەت قازىناتتى؛ شۇڭا، ئىنسانلارنىڭ بۇ خىل تەدرىجىي تەرەققىي قىلىشى نېرۋىلارنىڭ تەرەققىياتىغا كۈچىدى، ئالقان ۋە بارماقلارنىڭ مۇسكۇللىرى توختىماي چىڭىدى. نەتىجىدە، ئىنسانلار قولى بىلەن ئىنتايىن نازۇك ۋە مۇرەككەپ ۋەزىپىلەرنى قىلالايدىغان بولدى. بولۇپمۇ مۇرەككەپ قوراللارنى ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئىشلىتىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولدى. ئىنسانلارنىڭ قورال ياساشقا باشلىغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ئەڭ دەسلەپكى دەلىللەرنى تەخمىنەن 2 مىليون 500 مىڭ يىللار ئىلگىرىگە سۈرۈشتۈرۈشكە بولىدۇ . بۇنىڭ بىلەن قورال ياساش ۋە ئىشلىتىش ئارخېئولوگلارنىڭ قەدىمكى ئىنسانلارغا ھۆكۈم قىلىش ئۆلچىمىگە ئايلاندى.

ئۆرە مېڭىشنىڭمۇ ناچار تەرىپى بار. مىليون يىللار ئىلگىرىكى تۆت پۇتلاپ ماڭىدىغان قەدىمكى ئەجدادلىرىمىزنىڭ بېشى بىر قەدەر چوڭ ئىدى. بەدەننى تىك تۇرغۇزۇش بىر چوڭ كۈچىنىش ئىدى.  بەدەننىڭ ئۇستىخانلىرى ھەددىدىن زىيادە چوڭ باش سۆڭەكنى تىرەپ تۇرىشى كېرەك ئىدى. شۇڭلاشقا، يىراقنى كۆرۈش ۋە چىدامچان قوللارغا ئىگە بولۇش ئۈچۈن ئىنسانلار بەل ئاغرىقى ۋە بويۇن قېتىشقا بەرداشلىق بېرىشى كېرەك ئىدى.

ئاياللار تېخىمۇ كۆپ بەدەل تۆلىشى كېرەك ئىدى. چۈنكى تىك مېڭىش يانپاشنى تارايتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. بوۋاقنىڭ بېشى ۋە مېڭىسى چوڭىيىۋاتقان ۋاقىتتا تۇغۇت يولى تارىيۋاتقان بولىدۇ. شۇڭا تۇغۇتتىكى ئۆلۈم ئاياللار ئۈچۈن بىر چوڭ خەتەرگە ئايلانغان ئىدى. ئاياللار بالدۇر تۇغقان ۋاقىتتا بوۋاقنىڭ مېڭىسى ۋە بېشى يەنىلا كىچىك ھەم يۇمشاق بولغاچقا قىينىلىپ كەتمەيتتى ۋە ئاياللار كەلگۈسىدە تېخىمۇ كۆپ بالىلىق بولالايتتى. شۇڭلاشقا، تەبىئىي تاللاش بالدۇر تۇغۇشنى تاللىغان ئىدى. ھەقىقەتەن باشقا ھايۋانلارغا سېلىشتۇرغاندا، ئىنسانلارنى توغۇلغان ۋاقىتتا پىشىپ يىتىلمىگەن دىيىشكە بولىدۇ. چۈنكى بالدۇر توغۇلغانلىقتىن نۇرغۇن مۇھىم ئەزالارنىڭ يېتىلىشى مۇكەممەل بولمايدۇ. تايچاق توغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا يۈگرەشكە باشلايدۇ؛ ئاسلانلار بىر نەچچە ھەپتىلىك بولۇپلا ئانىسىنى تاشلاپ قويۇپ ئۆزى ئوزۇقلۇق ئىزدەشكە چىققان بولىدۇ. بىراق، بۇلارغا سېلىشتۇرغاندا ئىنسان بوۋاقلىرى پۈتۈنلەي چارىسىز. چۈنكى، بۇۋاقلار ئۇزۇن يىللىق بېقىش، قوغداش ۋە تەربىيىلەشكە تايىنىدۇ.

بۇ خىل پاكىت ئىنسانلارنىڭ ئالاھىدە ئىجتىمائىي ماھارەت ۋە شۇنداقلا ئۆزگىچە ئىجتىمائىي مەسىلىلىك بولۇشىنىڭ سەۋەبىدۇر. بالىسى بار يالغۇز ئانا ئۆزى ۋە بالىسى ئۈچۈن يېتەرلىك يېمەكلىككە ئېرىشىش ئۈچۈن تىرىشىدۇ. بالا بېقىش ئىشى باشقا ئائىلە ۋە قوشنىلارنىڭ ئۈزلۈكسىز ياردىمىنى تەلەپ قىلىدۇ. بالا بېقىش قەبىلە بولۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇڭلاشقا تەدرىجى تەرەققىيات كۈچلۈك ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت ئورنىتالايدىغانلارنى تاللىغان ئىدى. ئۇنىڭدىن باشقا  ئىنسانلار توغۇلغاندا تېخى تولۇق تەرەققىي قىلمىغانلىقتىن، باشقا ھايۋانلارغا قارىغاندا تەربىيلىنىش ۋە ئىجتىمائىيلىشىش جەريانىنى بېسىپ ئۆتۈشى كېرەك ئىدى. كۆپىنچە سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار بالىياتقۇدىن چىققاندا خۇمداندىن سىرلىنپ چىققان ساپال قاچىلارغا ئوخشايدۇ، ئەگەر ئۆزگەرتمەكچى بولسىڭىز جىجىلىپ كىتىدۇ ياكى چېقىلىدۇ.  ئىنسانلار بالىياتقۇدىن ئايرىلغاندا ئوچاقتا يېڭى ئېرىتىلگەن ئەينەككە ئوخشايدۇ، شۇڭا تولغىغىلى، ئۇزارتقىلى ۋە ئوڭايلا باشقا شەكىلگە كىرگۈزگىلى بولىدۇ. شۇڭلاشقا بىز بۈگۈنكى كۈندە بالىلىرىمىزنى خىرىستىيان ياكى بۇددىست، كاپىتالىست ياكى سوتسىيالىست، ئۇرۇشقاق ياكى تىنچلىقپەرۋەر قىلىپ تەربيلىيەلەيمىز.

*

چوڭ مېڭىگە ئىگە بولۇش، قورال ئىشلىتىش، يۇقىرى دەرىجىلىك ئۆگىنىش قابىلىيتى ۋە مۇرەككەپ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇشىنىڭ ھەممىسى ئىنسانلارنىڭ غايەت زور ئەۋزەللىكىدۇر. بۇ ئەۋزەللىكلەر ئىنسانلارنى يەر شارىدىكى ئەڭ كۈچلۈك ھايۋانغا ئايلاندۇرغان. ئەمەلىيەتتە، ئاجىز، چەت-ياقىدا قالغان ئىنسانلار بۇ تولۇق ئىككى مىليۇن يىلدىن بۇيان يۇقىرىقى ئەۋزەللىكلەردىن پايدىلاندى. تەخمىنەن 1 مىليون يىل ئىلگىرى، گەرچە ئىنسانلارنىڭ چوڭ مېڭىسى ۋە ئۆتكۈر تاش قوراللىرى بولغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇلار يەنىلا يىرتقۇچ ھايۋانلارنىڭ تەھدىتىدىن ئەنسىرىگەن، چوڭ تىپتىكى ئوۋچىلىق قىلالمىغان، ئۆسۈملۈكلەرنى يىغىش ئارقىلىق ھاياتىنى قامدىغان، قۇرت-قوڭغۇزلارنى كولىغان، كىچىك ھايۋانلار بىلەن ئالاقە قىلغان ۋە كۈچلۈك گۆشخور ھايۋانلاردىن ئېشىپ قالغان سېسىق گۆشلەرنى يىگەن ئىدى.

دەسلەپكى تاش قوراللارنىڭ ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان شەكلى سۆڭەكنى سۇندۇرۇپ قىرىش بولۇپ، بۇ ئارقىلىق ئىنسانلار سۆڭەك يىلىكنى يېيەلەيتتى. بەزى تەتقىقاتچىلار بۇ ئىنسانلارنىڭ ئەڭ ئىپتىدائىي تەجرىبىسى دەپ قارايدۇ. خۇددى تۆمۈر تۇمشۇق دەرەخ غولىدىكى ھاشاراتلارنى يىغىشتا ئۇستا بولغىنىغا ئوخشاش، ئەڭ بۇرۇنقى ئىنسانلار سۆڭەكتىن يىلىك ئېلىشقا ئۇستا ئىدى. نىمىشقا يىلىك ئېلىشقا ئۇستا؟ پەرەز قىلايلى، بىر توپ شىر زىراپىنى ئوۋلىدى. ئىنسانلار شىرلار تويغۇچە سەۋرچانلىق بىلەن ساقلايتتى. گەرچە شىر يەپ بولۇپ بولغان تەقدىردىمۇ ئىنسانلارنىڭ نۆۋىتى كەلمەيتتى. سىرتلان ۋە چىلبۆرىلەر ساقلاۋاتقان بۇلاتتى. ئەڭ ئاخىرىدا سىز ياكى سىزنىڭ گۇرۇپىڭىزدىكىلەر زىراپىنىڭ تاپىغا يىقىنلىشالايتتى ۋە ئىھتىياتچانلىق بىلەن ئوڭ سولغا بىر قارىۋەتكەندىن كىيىن ئاخىرىدا بىردىنبىر يىگىلى بولىدىغان توقۇلمىلارنى كولاشنىڭ يولىنى قىلغان بولاتتى.

بۇ نۇقتا ئىنسانىيەت تارىخى ۋە پىسخولوگىيەسىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم. خومۇ ئۇرۇقىدىشىدىكىلەر تاكى يېقىنقى مەزگىللەرگىچە يېمەكلىك زەنجىرىدە ئوتتۇرا ئورۇندا تۇرۇپ كەلدى. مىليونلىغان يىللاردىن بۇيان، ئىنسانلار كىچىك ھايۋانلارنى ئوۋلاپ، ئۆزى توپلىيالايدىغان يېمەكلىكلەرنى توپلىدى، ئەمما چوڭ گۆشخور ھايۋانلار تەرىپىدىنمۇ ئوۋلىنىپ تۇراتتى. 400،000 يىللار ئىلگىرى  ئىنسانلارنىڭ بەزى تۈرلىرى چوڭ ھايۋانلارنى دائىملىق شەكىلدە ئوۋلاشقا باشلىغان ۋە 100،000 يىل ئىلگىرى خومو ساپيېنس تىپىدىكى ئىنسانلار  يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ چوققىسىغا چىقىشقا باشلىغان.

ئوتتۇرا ئورۇندىن يۇقىرىغا چىقىشتەك بۇ چوڭ سەكرەش نۇرغۇنلىغان ئاقىۋەتلەر بىلەن نەتىجىلەنگەن ئىدى. پىرامىدانىڭ چوققىسىدىكى باشقا شىر ۋە لەھەڭگە ئوخشاش ھايۋانلار مىليونلىغان يىل ۋاقىت سەرپ قىلىپ تەدرىجىي تەرەققىيات ئارقىلىق ئوزۇقلۇق زەنجىرىنىڭ چوققىسىغا چىققان ئىدى. شۇنىڭ بىلەن ئېكولوگىيىلىك سىستېما شىر ۋە لەھەڭنىڭ بەك كۆپ زىيانغا ئۇچراپ تۈگەپ كېتشنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان تەكشۈرۈش ۋە تەڭپۇڭلۇقنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئۈلگۈرگەن ئىدى. شىرلارنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ، تەدرىجىي تەرەققىيات كىيىكلەرنى تېز يۈگرەيدىغان قىلدى. سىرتلانلارمۇ بىر-بىرى بىلەن ھەمكارلىشىشقا مەجبۇر بولدى. كەركىدان تېخىمۇ ئوساللاشتىى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئىنسانلار كۆزنى يۇمۇپ ئاچقۇچە يىمەكلىك زەنجىرىنىڭ چوققىسىغا چىقتى. بىراق ئېكولوگىيىلىك سىستېمىنىڭ بۇ ئۆزگىرىشكە ماسلىشىشىغا ۋاقىت بىرىلمىدى. ئىنسانلارنىڭ ئۆزىمۇ بۇ يىڭى سىستېمىغا ماسلىشىشقا ئۈلگۈرەلمىدى. ئىلگىرى، يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ چوققىسىدىكى گۆشخور ھايۋانلار ھەمىشە كۈچتۈڭگۈر ئىدى. ئۇلارنىڭ مىليون يىل ھۆكۈمرانلىقى ئۇلارنى تېخىمۇ ئۆزىگە ئىشىنىدىغان قىلغان ئىدى. ئەمما خومۇ سەپىيانىس بولسا ئۆزى قۇرغان ھۆكۈمرانلىقنىڭ دىكتاتورىغا ئوخشايتتى. تېخى ئوتلاققا چىققىنىغا ئۇزۇن بولمىغان ئىنسانلار ئۆزىنىڭ يىمەكلىك زەنجىرىدىكى ئورنىدىن قورقۇنچ ۋە تەشۋىش ھېس قىلاتتى. بۇ ئىنسانلارنى تېخىمۇ رەھىمسىز ۋە خەتەرلىك ھالەتكە كەلتۈردى. ئىنسانىيەت تارىخىدىكى نۇرغۇن ئاپەتلەر، مەيلى ئەجەللىك ئۇرۇش ياكى ئېكولوگىيىلىك ئاپەت بولسۇن، ئەمەلىيەتتە بەك تېز سەكرەشتىن كېلىپ چىققان ئىدى.

ئاشپەز ئىرىق

ئوت ئىشلىتىش ئىنسانلارنىڭ يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ چوققىسىغا چىقىشتىكى چوڭ قەدەم ئىدى. 800000 يىل ئىلگىرى، بەزى ئىنسان تۈرلىرى ئاندا-ساندا ئوت ئىشلەتكەن. تەخمىنەن 300000 يىللار ئىلگىرى نېئاندىرتالس، خومۇ ئېرىكتۈس ۋە خومۇ سەپىيانىسنىڭ ئەجدادلىرى كۈندىلىك تۇرمۇشىدا ئوت ئىشلىتەتتى. ئىنسانلار ئوتنى يورۇقلۇق ۋە ئىسسىقلىق مەنبەسى قىلىپلا قالماي،  يەنە بۇ ئەجەللىك قورالنى ئىشلىتىپ لاغايلاپ يۈرگەن شىرلار بىلەن رىقابەتلەشتى. ئۇزاق ئۆتمەي، ئىنسانلار ھەتتا ئەتراپقا قەستەن ئوت قويدى. ئوتنى ئېھتىياتچانلىق بىلەن كونترول قىلىش قاغجىراپ كەتكەن چۆلنى ئوۋ مەيدانىغا ئايلاندۇردى. ئۇنىڭدىن باشقا، قويۇلغان ئوت ئۆچۈرۈلگەندىن كېيىن، تاش دەۋرنىڭ باشلامچىلىرى ئىس چىقىۋاتقان ئوتلار ئارىسىدا مېڭىپ، ئوتتا كاۋاپ بولغان ھايۋانلار،  شاكاللىق مېۋىلەر ۋە يىلتىزلارنى يىغدى.

ئوت ئېلىپ كەلگەن ئەڭ چوڭ پايدا تاماق ئېتىش ئىدى. ئىنسانلار ئاسان ھەزىم قىلالمايدىغان بۇغداي، گۈرۈچ، بەرەڭگە قاتارلىق تەبىئىي يىمەكلىكلەر ئوتنىڭ ياردىمى بىلەن ئاسان ھەزىم قىلىنىدىغان ۋە بەدەنگە سۈمۈرىلىدىغان بولدى. ئوت يېمەكلىكنى خىمىيىلىكلا ئەمەس، بىئولوگىيىلىك جەھەتتىنمۇ ئۆزگەرتتى: يىمەكلىكنى پىشۇرۇش ئارقىلىق يېمەكلىكتىكى مىكروب ۋە پارازىت قۇرتلار ئۆلدى. ئۇنىڭدىن باشقا، ئىنسانلارغا نىسبەتەن، ئۇلار ئىلگىرىكىگە ئوخشاش مېۋە، مېغىز، ھاشارات ۋە ھايۋانلارنىڭ جەسىتى قاتارلىقلارنى يېگەن تەقدىردىمۇ، چايناش ۋە ھەزىم قىلىشقا كېتىدىغان ۋاقىت زور دەرىجىدە قىسقاردى. مەسىلەن، شىمپەنزە كۈندە بەش سائەتنى خام يىمەكلەرنى چايناشقا سەرپ قىلىدۇ، ئەمما ئىنسانلار كۈنىگە بىر سائەت ۋاقىت سەرپ قىلىپ يىمەكلىكلەرنى پۇشۇرۇپ يەيدۇ.

يىمەكلىكنى پۇشۇرۇش ئىنسانلارنىڭ تېخىمۇ كۆپ خىل يېمەكلىكلەرنى يېيەلىشىگە يول ئاچتى، ھەمدە بۇ چىشلارنىڭ كىچىكلىشى، ئۈچەينىڭ قىسقىرىشىغا سەۋەپ بولدى. بەزى ئالىملار يىمەكلىك پىشۇرۇش تېخنىكىسىنىڭ كەشىپ قىلىنىشى ئىنسانلارنىڭ ئۈچىيىنىڭ قىسقىرىشى ۋە مېڭىنىڭ يېتىلىشى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك، دەپ قارايدۇ. چۈنكى ئۇزۇن ئۈچەي ۋە چوڭ مېڭە نۇرغۇن ئېنېرگىيە تەلەپ قىلىدۇ. ھەر ئىككىسىنىڭ ئىھتىياجىنى قامداپ بولۇش تەس. يىمەكلىكنى پىشۇرۇپ يىيىش ئۈچەينى قىسقارتىپ، ئېنېرگىيە سەرپىياتىنى تۆۋەنلىتىدۇ. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، يىمەكلىكنى پىشۇرۇش نېئاندېرتالس ۋە خومۇ سەپىيانىسنىڭ مېڭىسىنى چوڭىيىشىغا يول ئاچتى.^[1]

ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئوت ئىشلىتىش ئىنسانلارنى تۇنجى قېتىم باشقا ھايۋانلاردىن پەرقلەندۈرگەن نوقتا ئىدى. ئاساسەن ھەممە ھايۋانلارنىڭ كۈچى ئۆز بەدىنىگە تايىنىدۇ: مەسىلەن مۇسكۇللارنىڭ كۈچى، چىشنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ۋە قانىتىنىڭ كەڭلىكى دېگەندەك. گەرچە ھايۋانلار شامال ۋە ئېقىندىن پايدىلىنالىسىمۇ ئەمما ئۇلار بۇ خىل تەبىئىي كۈچلەرنى كونترول قىلالمايدۇ، چۈنكى ئۇلار جىسمانىي چەكلىمىلەرنى يېڭىپ كېتەلمەيدۇ. مەسىلەن، بۈركۈتلەر يەر يۈزىدىن كۆتۈرۈلگەن ئىسسىق ھاۋا ئېقىنىنى تاپالايدۇ، ئۇلار چوڭ قانىتىنى ئاچسىلا ئىسسىق ھاۋا تەبىئىي ھالدا ئۇلارنى يۇقىرىغا كۆتۈرىدۇ. بىراق، بۈركۈت ئىسسىق ھاۋا ئېقىنىنىڭ ئورنىنى كونترول قىلالمايدۇ، ئۇلارنىڭ تىزلىكى ئاساسەن دېگۈدەك قانات كەڭلىكى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ.

ئەمما ئىنسانلار ئوتنى ئەل قىلغاندا  ئىتائەتچان ۋە چەكسىز يوشۇرۇن كۈچنى كونترول قىلغان بولىدۇ. بۈركۈتكە ئوخشىمايدىغىنى شۇكى، ئىنسانلار ئوتنى قەيەردە ۋە قاچان يېقىشنى تاللىيالايدۇ، ئىنسانلار ئوتنى ھەرخىل مەقسەتلىرى ئۈچۈن ئىشلىتەلەيدۇ. ئەڭ مۇھىمى، ئوت ئادەم بەدىنىنىڭ شەكلى، قۇرۇلمىسى ياكى كۈچلۈكلۈكى بىلەن چەكلىنىپ قالمايدۇ. چاقماق تاش ياكى مەشئەل تۇتقان يالغۇز ئايالمۇ بىر نەچچە سائەت ئىچىدە ئورمانلىقنى كۆيدۈرىۋىتەلەيدۇ. قىسقىسى، ئوتنى ئەل قىلىش باشقا تەرەققىياتلاردىن دىرەك بەرگەن.

قېرىنداشلىرىمىزنىڭ قوغدىغۇچىسى

گەرچە ئوت ئىشلىتىش نۇرغۇن ئەۋزەللىكلەرنى ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، 150000 يىل ئىلگىرى، ئىنسانلار يەنىلا ئاساسلىق جانلىق ئەمەس  ئىدى. ئىنسانلار سوغۇقتىن قورقۇيتتى، شىرلاردىن قورقۇيتتى،  ئورمانلارغا ئوت كىتىشتىن  قورقۇيتتى،  ھەمدە ھىندونېزىيە تاقىم ئارىلىدىن ئىبىرىيە يېرىم ئارىلىغىچە بولغان بارلىق تۈرلەرنى قوشقان تەقدىردىمۇ،  ئىنسانلارنىڭ ئومۇمىي سانى بىر مىليونغىمۇ يەتمەيتتى. بۇ ئومۇمىي ئېكولوگىيە ئۈچۈن ئانچە كۆپ سان ئەمەس ئىدى.

بۇ ۋاقىتتا بىزنىڭ تۈرلىرىمىز خومۇ سەپىيانىس دۇنيا سەھنىسىدە پەيدا بولدى، ئەمما ئۇلار پەقەت ئافرىقىنىڭ كىچىك بىر بۇلۇڭىدا ياشايتتى. بىز خومۇ سەپىيانىس دەپ ئاتىلىدىغان ھايۋانلارنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئىنسانلاردىن قاچان ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقىنى ھازىرچە بىلەلمەيمىز. ئەمما كۆپىنچە ئالىملار تەخمىنەن 150000 يىل ئىلگىرى، شەرقىي ئافرىقىدا خومۇ سەپىيانىسنىڭ بارلىقى، ئۇلارنىڭ تاشقى قىياپىتىنىڭ بىز بىلەن ئاساسەن ئوخشاش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئەگەر خومۇ سەپىيانىسنىڭ مەلۇم بىر تۈرى تۇيۇقسىز زامانىۋى جەسەتخانا ئىچىدە پەيدا بولغان بولسا، پاتولوگلار ھېچقانداق بىر ئالاھىدە نەرسىنى بايقىمىغان بولاتتى. ھەممە ئىش ئوتنىڭ ياردىمى بىلەن بولدى. ئوتنىڭ ياردىمىدە ئىنسانلارنىڭ چىشلىرى ۋە ئېڭەكلىرى ئەجدادلىرىنىڭكىدىن كىچىكلىدى ۋە ئۇلارنىڭ مېڭىسىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى بىزنىڭكىدىن پەرقلەنمەيدىغان ھالغا كەلدى.

ئالىملار يەنە تەخمىنەن 70000 يىل ئىلگىرى  خومۇ سەپىيانىسنىڭ شەرقىي ئافرىقىدىن ئەرەب يېرىم ئارىلىغا كېڭىيىپ، ئۇزۇن ئۆتمەي پۈتكۈل ياۋرو-ئاسىيا قىتئەسىنى قاپلىغانلىقىغىدەك قاراشقا قوشۇلىدۇ.

خومۇ سەپىيانىس ئەرەب يېرىم ئارىلىغا كەلگەندە، ياۋرو-ئاسىيانىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىدا باشقا تۈردىكى ئىنسانلار ئاللىبۇرۇن ئولتۇراقلاشقان ئىدى. ئۇنداقتا ئۇلار قېنى؟ بۇ توغرىدا پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان ئىككى نەزەرىيە بار. بىرىنچىسى، «ئارىلاشما كۆپىيىش نەزەرىيىسى» بولۇپ، بۇ نەزەرىيە ئوخشىمىغان ئىنسان تۈرىنىڭ تۇنجى كۆرۈشكەندە مۇھەببەتلىشىش، ئۆز-ئارا ھېسداشلىق قىلىش ۋە جۈپلىشىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ؛ خومۇ سەپىيانىس ئافرىقىدىن دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا كۆچۈپ بارغان ۋاقىتتا باشقا ئىنسانلار بىلەن ئارىلاشقان ۋە كۆپىيىپ، بۈگۈنكى ئىنسانلارنى شەكىللەندۈردى.

مەسىلەن، خومۇ سەپىيانىس ئوتتۇرا شەرق ۋە ياۋروپاغا كەلگەندە ئۇلار نېئاندېرتاللار بىلەن ئۇچراشتى. بۇ كىشىلەر خومۇ سەپىيانىسكە قارىغاندا تېخىمۇ مۇسكۇللۇق، مېڭىسى تېخىمۇ چوڭ بولۇپ، سوغۇق ھاۋارايىغا بەكرەك ماسلاشقان ئىدى. ئۇلار قورال ۋە ئوت ئىشلىتەلەيتتى. ياخشى ئوۋ قىلالايتتى؛  كېسەل ۋە ئاجىزلارغا غەمخورلۇق قىلاتتى. ئارخېئولوگلار جىسمانىي جەھەتتىن مېيىپ بولغان نېئاندېرتاللارنىڭ جەسەت سۆڭىكىنى بايقىدى. تۇغقانلىرىنىڭ ئۇلارنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئالىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. نۇرغۇن كارتون سىزمىلاردا نېئاندېرتاللار ياۋايى ۋە دۆت «ئۆڭكۈر» ئادەملىرى دەپ تەسۋىرلەنگەن. ئەمما يېقىنقى پاكىتلار بۇنىڭ خاتالىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى.

ئارىلاشما كۆپىيىش نەزەرىيەسىگە ئاساسلانغاندا، خومۇ سەپىيانىسلار نېئاندېرتاللارنىڭ زېمىنىغا كەلگەندە، بۇ ئىككى تۈر ئىنسانلارنىڭ ھەممىسى قوشۇلۇپ كەتكەن، نەتىجىدە چاڭلىشىش كىلىپ چىققان. ئەمما مۇشۇ قاراش توغرا بولسا، ئۇ ھالدا بۈگۈنكى ياۋرو-ئاسىيالىقلار ساپ خومۇ سەپىيانىس بولماستىن، بەلكى خومۇ سەپىيانىس بىلەن نېئاندېرتاللارنىڭ ئارىلاشمىسى بولۇشى كېرەك. ئوخشاشلا  خومۇ سەپىيانىس شەرقىي ئاسىياغا كەلگەندە، ئۇلار شۇ يەردىكى خومۇ ئېرىكتۈس بىلەنمۇ ئارىلىشىپ قالغان بولىدۇ. شۇڭلاشقا، بۈگۈنكى خىتتاي ۋە كورېيانلارمۇ خومۇ سەپىيانىس ۋە خومۇ ئېرىكتۈسنىڭ ئارىلاشمىسى بولۇشى كېرەك.

يۇقىرىقى نەزەرىيەگە پۈتۈنلەي قارشى ئالمىشىش نەزەرىيەسىگە كەلسەك، بۇ نەزەرىيەدە ئىككى تەرەپنى چىقىشالمايدۇ، ئۇرۇش قىلىدۇ، ھەتتا ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلىدۇ، دەپ قارايدۇ. بۇ نەزەرىيەگە ئاساسلانغاندا، خومۇ سەپىيانىس ۋە باشقا تۈرلەرنىڭ فىزىئولوگىيىلىك قۇرۇلمىسى ئوخشىمايدۇ. ئۇلار پەرقلىق جۈپلىشىش ئادىتىگە ئىگە، ھەتتا بەدەن پۇرىقىمۇ بىر-بىرىگە ئوخشىمايدۇ.  شۇڭلاشقا، ئۇلارنىڭ بىر-بىرىگە جىنسىي جەھەتتىن قىزىقىشى تەس. ھەتتا خومۇ سەپىيانىس تاھىر بىلەن نېئاندېرتال زۆھرە مۇھەببەتلەشكەن تەقدىردىمۇ،  ئىككى خىل گېن بىر-بىرىگە باغلانمايدىغان بولغاچقا، ئەۋلاد قالدۇرالمايدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ ئىككى تۈر يەنىلا ئالاھىدە پەرقلىق بولۇپ، نېئاندېرتاللار پۈتۈن يوقىلىپ كەتسە ياكى ئۆلتۈرۈلسە، ئاندىن ئۇلارنىڭ گېنىمۇ تۈگىگەن بولىدۇ. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، خومۇ سەپىيانىس باشقا تۈرلەر بىلەن ئارىلاشماستىن،  ئىلگىرىكى بارلىق خومۇ تۈرلىرىنىڭ ئورنىنى ئالغان. ئەگەر بۇ توغرا بولسا، بۈگۈنكى كۈندە بارلىق ئىنسانلار ئۆزىنىڭ كېلىپ چىقىشىنى ئىز قوغلاپ 70 مىڭ يىل ئىلگىرىكى شەرقىي ئافرىقىغا قەدەر ئاپىرالايدۇ. ھەمدە بۈگۈنكى ئىنسانلارنىڭ ھەممىسى ساپ خومۇ سەپىيانىس بولغان بولىدۇ.

1-خەرىتە. خومۇ سەپىيانىسنىڭ يەرشارىنى بويسۇندۇرىشى

بۇ ھەقتە مۇنازىرە قىلىدىغان نەرسىلەر كۆپ. تەدرىجى تەرەققىيات نوقتىسىدىن قارىغاندا، 70000 يىل ئەسلا ئۇزۇن ئەمەس. ئەگەر ئالمىشىش نەزەرىيىسى توغرا بولسا، ھازىرقى زاماندىكى ئىنسانلارنىڭ ھەممىسىنىڭ گېن توپلىمى ئاساسەن ئوخشاش بولۇپ، بۈگۈنكى ھەر خىل ئىرقىي پەرقلەرنى نەزەردىن ساقىت قىلغىلى بولىدۇ. ئارىلاشما كۆپىيىش نەزەرىيەسى توغرا بولسا، بۈگۈنكى ئافرىقىلىقلار، ياۋروپالىقلار ۋە ئاسىيالىقلار ئوتتۇرىسىدىكى گېن پەرقى مىليون يىللار ئىلگىرىلا شەكىللەنگەن بولاتتى. ھەم بۇ سىياسى پلىتىگە ئايلىنىپ، پارتىلاش خاراكتېرلىك ئىرق نەزەرىيەسىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ئۈچۈن ماتېرىيال بولۇپ بېرەتتى.

يىقىنقى نەچچە ئون يىلدىن بۇيان ئالمىشىش نەزەرىيەسى بۇ ساھەدىكى ئومۇمىي ئورتاق تونۇش بولۇپ كەلدى. بۇ نەزەرىيە تېخىمۇ مۇستەھكەم ئارخولوگىيەلىك ئىسپاتلار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي جەھەتتىنمۇ توغرا (ئالىملارنىڭ ھازىرقى ئىنسانلارنىڭ ئىرسىيەت پەرقىنى كۆتۈرۈپ چىقىرىپ ئىرقچىلىقنىڭ پىتنە قۇتىسىنى ئاچىدىغان مەقسىتى يوق). 2010-يىلىنىڭ ئاخىرىدا نېئانېرتال گېن گۇرۇپپىسىنى خەرىتەلەيدىغان تۆت يىللىق تەتقىقات نەتىجىسى ئېلان قىلىندى. ئىرسىيەتشۇناسلار تاشقا ئايلانغان تاشلاردىن يېتەرلىك نېئاندېرتال د ن ئا سىنى يىغىپ، بۇنى زامانىۋى ئىنسانلارنىڭ د ن ئا سى بىلەن تولۇق سېلىشتۇردى، سېلىشتۇرۇش نەتىجىسى ئىلىم دۇنياسىنى ھەيران قالدۇردى.

تەتقىقات نەتىجىسى كۆرسىتىشچە، ئوتتۇرا شەرق ۋە ياۋروپادىكى بۈگۈنكى ئىنسانلارنىڭ 1~4%  د ن ئاسى نېئاندېرتاللار بىلەن ئوخشاش ئىكەن. بۇ گەرچە ناھايتى كىچىك سان بولسىمۇ ئەھمىيىتى ئىنتايىن زور. ئىككىنجى زىلزىلە بىر نەچچە ئايدىن كېيىن دېنىسوۋانىڭ بارماق تاش قاتمىسىدىكى د ن ئانى ئىلغاپ چىقىپ خەرىتىلەشتۈرگەندە يۈز بەردى. مەلۇم بولۇشىچە، بۈگۈنكى مېلانىيەلىكلەر ۋە يەرلىك ئاۋسترالىيەلىكلەرنىڭ د ن ئاسى دېنىسوۋالىقلار بىلەن % 6گىچە ئوخشاش ئىكەن.

ئەگەر بۇ نەتىجىلەر راست بولسا، يەنىمۇ چوڭقۇرلىغان تەتقىقاتلار ھازىرقى يەكۈنلەرنى ئۆزگەرتىشى ياكى تېخىمۇ كۈچەيتىشى مۇمكىن. بۇنداق بولغاندا ئارىلاشما كۆپىيىش نەزەرىيەسى ھېچ بولمىغاندا قىسمەن دەرىجىدە توغرا بولغان بولىدۇ. ئەمما بۇنىڭلىق بىلەن ئالمىشىش نەزەرىيىسىنى پۈتۈنلەي خاتا دېيىشكە بولمايدۇ. نېئاندېرتال ۋە دېنىسوۋانلارنىڭ گېنى يەنىلا بۈگۈنكى ئىنسانلار گېن گۇرۇپپىسىنىڭ ناھايىتى ئاز بىر قىسمىنىلا ئىگىلەيدۇ، بۇنىڭ بىلەن خومۇ سەپىيانىسنى باشقا ئىنسان تۈرلىرى بىلەن قوشۇلۇپ كەتكەن دېگىلى بولمايدۇ. گەرچە بۇ ئىنسان تۈرلىرىنىڭ پەرقى ئۇلارنىڭ ئۆز-ئارا كۆپىيىش ئېھتىماللىقىنى پۈتۈنلەي يوققا چىقارغۇدەك دەرىجىدە بولمىسىمۇ،  ئەمما بۇ ئۇلارنى ئاز-تولا بولسىمۇ بىر-بىرى بىلەن ئالاقە قىلغان دېيىشكە يىتەرلىك ئىدى.

ئۇنداقتا نېئاندېرتالس، خومۇ سەپىيانىس ۋە  دېنىسوۋانىسنىڭ بىئولوگىيىلىك باغلىنىشىنى قانداق چۈشەندۈرۈش كېرەك؟ ئېنىقكى، ئۇلار ئات ۋە ئېشەككە ئوخشاش پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان تۈرلەر ئەمەس. ھەمدە ئۇلار ئىنگىلىز ئىتى ۋە  ئىسپانىيە ئىتىدەك ئوخشاش تۈردىكى پەرقلىق توپمۇ ئەمەس ئىدى.  رېئاللىق پەقەت ئاق ۋە قارالا ئەمەس. بۇ يەردە مۇھىم بولغان كۈلرەڭ رايونلارمۇ بار. ئات ۋە ئېشەككە ئوخشاش ئورتاق ئەجدادتىن تەدىرىجىي تەرەققىي قىلىپ كەلگەن ئىككى جانلىق مەلۇم ۋاقىتتا ئوخشاش تۈردىكى ئوخشاش بولمىغان ئىككى توپ ئىدى. ئىنگىلىز ئىتى ۋە  ئىسپانىيە ئىتى مەلۇم نوقتىدا پەرقلىق بولۇشىغا قارىماي، يەنىلا بەزىدە جۈپلىشەلەيدۇ ۋە ئەۋلاد قالدۇرالايدۇ. ئارقىدىنلا بىر قېتىملىق ئۆزگىرىشتىن كىيىن، ئەڭ ئاخىرقى باغلىنىشنى  ئۈزۈپ تاشلايدۇ. ئاندىن ئۇلار ئۆز ئالدىغا ئىككى خىل تەدرىجىي تەرەققىيات يولىغا ماڭىدۇ.

3-رەسىم  نېئاندېرتاللىق بالىنىڭ پەرەز قىلىنغان قىياپىتى. ئىرسىيەت شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، ھېچ بولمىغاندا بىر قىسىم نېئاندېرتاللارنىڭ پەيزى تېرىسى ۋە گۈزەل چاچلىرى بولۇشى مۇمكىن.

قارىغاندا، تەخمىنەن 50000 يىل ئىلگىرى نېئاندېرتالس، خومۇ سەپىيانىس ۋە  دېنىسوۋانىسلارنىڭ بورۇلۇش نوقتىسى بولغان. ئۇلار ئەينى ۋاقىتتا ئاساسەن دېگۈدەك پەرقلىق تۈرلەر ئىدى. كېيىنكى بابتا كۆرىدىغىنىمىزدەك، نېئاندېرتالس، خومۇ سەپىيانىس ۋە  دېنىسوۋانىس گېن تەرتىپى ۋە جىسمانىي ئالاھىدىلىكىدىلا ئەمەس، ھەتتا بىلىش ۋە ئىجتىمائىي قابىلىيىتى جەھەتتىمۇ ئالاھىدە پەرقلىنىپ تۇراتتى. قىسمەن ۋاقىتتا نېئاندېرتالس ۋە خومۇ سەپىيانىس كۆپىيەلەيدىغان ئەۋلادلارنى بارلىققا كەلتۈرگەن. شۇنداق قىلىپ، بۇ ئىككى توپ بىر-بىرىگە قوشۇلۇپ كەتمىگەن بولسىمۇ، بىر قانچە تەلەيلىك نېئاندېرتالسنىڭ گىنى خومۇ سەپىيانىسنىڭ تىز پويىزىغا چىقىۋالغان. ئويلاپ باقسىڭىز، گەرچە راھەتسىز بولساقمۇ، تارىختا بىز خومۇ سەپىيانىسلار باشقا تۈردىكى ھايۋانلار بىلەن جۈپلىشىپ بالىلىق بولالايدىغان ۋاقتىمىز بولغان.

ئەمما نېئاندېرتالس ۋە دېنىسوۋانىس ۋە باشقا ئىنسان تۈرلىرى خومۇ سەپىيانىس بىلەن قوشۇلۇپ كەتمىگەن بولسا نەگە كەتتى؟ بەلكىم ئۇلار خومۇ سەپىيانىس تەرىپىدىن يوقىتىلغان بولۇشى مۇمكىن. خومۇ سەپىيانىسنىڭ بىر قەبىلىسىنىڭ نەچچە يۈز مىڭ يىلدىن بۇيان نېئاندېرتاللارنىڭ ماكانى بولغان بالقان رايونىدىكى بىر جىلغىغا كەلگەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ. يېڭى كەلگەن خومۇ سەپىيانىس بۇغا ئوۋلاشقا باشلىغان، نېئاندېرتالىس بولسا ئادەتتە ئۈچكە يىغىش بىلەن شۇغۇللانغان. خومۇ سەپىيانىس تېخنىكىسىنىڭ ۋە ئىجتىمائىي ماھارىتىنىڭ يۇقىرىلىقىدىن ئوۋچىلىق ۋە يىغىپ توپلاشقا ئۇستا ئىدى. شۇڭلاشقا ئۇلارنىڭ نوپۇسى نەچچە قاتلاندى ۋە ئەتراپقا تارقالدى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، نېئاندېرتاللارنىڭ ئۇزۇقلۇق مەنبەسى كەم بولغانلىقتىن ئۆزىنى بېقىشى قىيىنلىشىپ كەتتى. نەتىجىدە، بىر ياكى ئىككى نېئاندېرتال قەبىلىسىنىڭ ئاخىرى خومۇ سەپىيانىس گۇرۇپپىسىغا قوشۇلۇپ ھايات قېلىشىنى ھېساپقا ئالمىغاندا ئۇلارنىڭ نوپۇسى بارا-بارا ئازىيىپ ئاستا-ئاستا يوقىلىپ كەتتى.

يەنە بىر ئېھتىماللىق شۇكى، بايلىق رىقابىتى كەسكىنلىشىپ، ئاخىرىدا زوراۋانلىق توقۇنۇشى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈز بەرگەن بولۇشى مۇمكىن. كەڭ قورساقلىق خومۇ سەپىيانىسنىڭ خاراكتىرى ئەمەس. ھازىرقى زاماندىمۇ، تېرە رەڭگى، دىئالېكت، دىن قاتارلىقلاردىكى ئازراق پەرق سەۋەبىدىن، خومۇ سەپىيانىس ئۆز-ئارا ئۇرۇشۇپ، بىر-بىرىنى قىرىپ يوقىتىدۇ. ئۇنداقتا قەدىمكى خومۇ سەپىيانىس پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان ئىنسان تۈرلىرىگە دۇچ كەلگەندە تېخىمۇ كەڭ قۇرساقلىق قىلغانمۇ؟ بەلكىم خومۇ سەپىيانىس بىلەن نېئاندېرتالس ئۇچراشقاندا، تارىختىكى تۇنجى ۋە ئەڭ ئېغىر بولغان ئىرقىچىلىق ھەرىكىتى يۈز بەرگەن بولۇشى مۇمكىن.

نېئاندېتالىس (ۋە باشقا ئىنسان تۈرلىرى) نىڭ بېشىغا كەلگەن ۋەقەلەر نۇرغۇن تارىخىي تەسەۋۋۇرلارنى قوزغىتىشقا يېتەرلىك. ئەگەر نېئاندېرتالىس ياكى دېنىسوۋانىسلار خومۇ سەپىيانىس  بىلەن بىللە ھايات قالغان بولسا، دۇنيا قانداق بولاتتى؟ ئەگەر دۇنيادا بىرلا ۋاقىتتا ئوخشىمىغان ئىنسان تۈرلىرى بولغان بولسا، بىزدە قانداق مەدەنىيەت، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي قۇرۇلمىلار بارلىققا كەلگەن بولاتتى؟ مەسىلەن، دىنىي ئېتىقاد قانداق بولغان بولاتتى؟ تۈرلەرنىڭ كىلىپ چىقىشى ھەققدىكى باياننامىدا نېئاندېرتاللارنىڭ ئادەم ۋە ھەۋۋانىڭ ئەۋلادلىرى ئىكەنلىكى سۆزلىنەرمىدى؟ مەسىھ دېنىسۇۋانىسنىڭ گۇناھى سەۋەبىدىن ئۆلگەن بولارمىدى؛ قۇرئان تۈرىنىڭ قانداق بولىشىدىن قەتئىينەزەر پۈتۈن ئىنسانلارغا ئادىللىق بىلەن  جەننەتتىن ئورۇن ئېلىپ قويارمىدى؟ نېئاندېرتاللار قەدىمكى رىم قوشۇنلىرىدا خىزمەت قىلالارمىدى؟ ئۇلار خىتاينىڭ تورسىمان ئىمپېرىيە مەھكىمىسىدىمۇ خىزمەت قىلغان بولارمىدى؟ ئامېرىكىنىڭ «مۇستەقىللىق خىتابنامىسى»دا ««خومو» تۈرىدىكى بارلىق ئىنسانلار ئەركىن ۋە باراۋەر تۇغۇلىدۇ» دەپ جاكارلىغان بولارمىدى؟ كارل ماركىس بارلىق ئىنسان تۈرلىرىدىكى ئىشچىلارنى ئىتتىپاقلىشىشقا چاقىرغان بولارمىدى؟

ئۆتكەن 10 مىڭ يىلدا، خومۇ سەپىيانىس ئۆزىنى بىردىنبىر ئىنسان تۈرى دەپ ئادەتلەنگەنلىكى ئۈچۈن بىزگە باشقا خىل مۇمكىنچىلىكلەرنى ئويلاشقا يول قويۇلمىغان. بىزنىڭ ئاكا-سىڭىللىرىمىز بولمىغانلىقتىن ئۆزىمىزنى بىردىنبىر جانلىق دەپ تەسەۋۋۇر قىلىش ئاسان بولغان ئىدى. ھەمدە بۇ پاتقاق بىزنى باشقا ھايۋان پادىشاھلىقىدىن ئايرىپ تۇردى. شۇڭا، دارۋېن خومۇ سەپىيانىسنىڭ پەقەت باشقا بىر ھايۋان تۈرى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا بەزى كىشىلەر قاتتىق ئاچچىقلاندى. ھازىرمۇ بۇنىڭغا ئىشەنمەيدىغان نۇرغۇن كىشىلەر بار. ئەگەر نېئاندېرتاللار يوقالمىغان بولسا، بىز ئۆزىمىزنى ھەقىقەتەن باشقا ھايۋانلارغا ئوخشىمايدىغان ئۆزگىچە جانلىق دەپ ئويلارمىدۇق؟ بەلكىم بۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ نېئاندېرتاللارنى يۇقىتىۋەتكەنلىكىنىڭ سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن. خومۇ سەپىيانىسقا نىسبەتەن، نېئاندېرتالس نەزەردىن ساقىت قىلاي دېسە بەك تونۇش، قوبۇل قىلاي دېسە بەك پەرقلىق ئىنسان تۈرى ئىدى.

مەيلى خومۇ سەپىيانىسنى ئەيىپلەيلى ياكى ئەيىپلىمەيلى ئۇلار يېڭى ماكانغا يىتىپ كەلگەندە، شۇ يەردىكى يەرلىك ئىنسانلار ناھايىتى تېزلا يوقىلىپ كەتتى. ئەڭ ئاخىرقى ھايات قالغان خومۇ سولېيەنسىسنىڭ تارىخىنى تەخمىنەن 50000 يىل ئىلگىرىگىچە سۈرۈشكە بولىدۇ. دېنىسوۋالىقلارمۇ ئۇلاردىن ئۇزۇن ئۆتمەيلا غايىب بولدى. نېئاندېرتاللارغا كەلسەك، ئۇلار تەخمىنەن 30000 يىل ئىلگىرى دۇنيا سەھنىسىدىن چېكىنىپ چىققان. 12000 يىل ئىلگىرى، ھازىرقى ئىنسانلارغا ئوخشاش بولغان پەتەك ئىنسانلار فلورېس ئارىلىدىن مەڭگۈ غايىب بولدى. ئۇلارنىڭ قالدۇرغىنى پەقەت بىر قىسىم سۆڭەك، تاش قوراللار، د ن ئا لار ۋە نۇرغۇن ھەل قىلىنمىغان سىرلار ئىدى. ئۇلار بىزنى ئەڭ ئاخىرىغا قويۇپ قويۇپ خومۇ سەپىيانىسنى ئىنسانلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى تۈرىگە ئايلاندۇردى.

خومۇ سەپىيانىسنىڭ غەلبىسىنىڭ سىرى نېمە؟ نېمە ئۈچۈن بىز يىراق جايلارغا ۋە ئېكولوگىيىلىك پەرقلىق ماكانلارغا شۇنچە تېز يېتىپ بارالايمىز ۋە يىلتىز تارتالايمىز؟ قالغان ئىنسان تۈرلىرىنى قانداق قىلىپ دۇنيا سەھنىسىدىن ئۇنتۇلدۇرالىدۇق؟ نېمىشقا كۈچلۈك، مېڭىسى تەرەققىي قىلغان، سوغۇقتىن قورقمايدىغان نېئاندېرتاللارمۇ خومو ساپيېنسنىڭ قىرىشى بىلەن ھايات قالمىدى؟ بۇ ھەقتىكى مۇنازىرىلەر قاننى قىززىتىدۇ. بۇ سۇئاللارنىڭ جاۋابى بولسا مۇنازىرەلىشىشنى مۈمكىن قىلىدىغان تىلدىن ئىبارەت بولۇپ خومۇ سەپىيانىس دۇنيانى بويسۇندۇرغان تىلىغا رەھمەت ئېيتىشى كىرەك.

[1] Ann Gibbons, ‘Food for Thought: Did the First Cooked Meals Help Fuel the Dramatic Evolutionary Expansion of the Human Brain?’, Science 316:5831 (2007), 1,558–60.

1. A human handprint made about 30,000 years ago, on the wall of the Chauvet-Pont- d’Arc Cave in southern France. Somebody tried to say, ‘I was here!’

1. An Animal of No Significance

ABOUT 13.5 BILLION YEARS AGO, MATTER, energy, time and space came into being in what is known as the Big Bang. The story of these fundamental features of our universe is called physics.

About 300,000 years after their appearance, matter and energy started to coalesce into complex structures, called atoms, which then combined into molecules. The story of atoms, molecules and their interactions is called chemistry.

About 3.8 billion years ago, on a planet called Earth, certain molecules combined to form particularly large and intricate structures called organisms. The story of organisms is called biology.

About 70,000 years ago, organisms belonging to the species Homo sapiens started to form even more elaborate structures called cultures. The subsequent development of these human cultures is called history.

Three important revolutions shaped the course of history: the Cognitive Revolution kick-started history about 70,000 years ago. The Agricultural Revolution sped it up about 12,000 years ago. The Scientific Revolution, which got under way only 500 years ago, may well end history and start something completely different. This book tells the story of how these three revolutions have affected humans and their fellow organisms.

There were humans long before there was history. Animals much like modern humans first appeared about 2.5 million years ago. But for countless generations they did not stand out from the myriad other organisms with which they shared their habitats.

On a hike in East Africa 2 million years ago, you might well have encountered a familiar cast of human characters: anxious mothers cuddling their babies and clutches of carefree children playing in the mud; temperamental youths chafing against the dictates of society and weary elders who just wanted to be left in peace; chest-thumping machos trying to impress the local beauty and wise old matriarchs who had already seen it all. These archaic humans loved, played, formed close friendships and competed for status and power — but so did chimpanzees, baboons and elephants. There was nothing special about them. Nobody, least of all humans themselves, had any inkling that their descendants would one day walk on the moon, split the atom, fathom the genetic code and write history books. The most important thing to know about prehistoric humans is that they were insignificant animals with no more impact on their environment than gorillas, fireflies or jellyfish.

Biologists classify organisms into species. Animals are said to belong to the same species if they tend to mate with each other, giving birth to fertile offspring. Horses and donkeys have a recent common ancestor and share many physical traits. But they show little sexual interest in one another. They will mate if induced to do so — but their offspring, called mules, are sterile. Mutations in donkey DNA can therefore never cross over to horses, or vice versa. The two types of animals are consequently considered two distinct species, moving along separate evolutionary paths. By contrast, a bulldog and a spaniel may look very different, but they are members of the same species, sharing the same DNA pool. They will happily mate and their puppies will grow up to pair off with other dogs and produce more puppies.

Species that evolved from a common ancestor are bunched together under the heading ‘genus’ (plural genera). Lions, tigers, leopards and jaguars are different species within the genus Panthera. Biologists label organisms with a two-part Latin name, genus followed by species. Lions, for example, are called Panthera leo, the species leo of the genus Panthera. Presumably, everyone reading this book is a Homo sapiens — the species sapiens (wise) of the genus Homo (man).

Genera in their turn are grouped into families, such as the cats (lions, cheetahs, house cats), the dogs (wolves, foxes, jackals) and the elephants (elephants, mammoths, mastodons). All members of a family trace their lineage back to a founding matriarch or patriarch. All cats, for example, from the smallest house kitten to the most ferocious lion, share a common feline ancestor who lived about 25 million years ago.

Homo sapiens, too, belongs to a family. This banal fact used to be one of history’s most closely guarded secrets. Homo sapiens long preferred to view itself as set apart from animals, an orphan bereft of family, lacking siblings or cousins, and most importantly, without parents. But that’s just not the case. Like it or not, we are members of a large and particularly noisy family called the great apes. Our closest living relatives include chimpanzees, gorillas and orang-utans. The chimpanzees are the closest. Just 6 million years ago, a single female ape had two daughters. One became the ancestor of all chimpanzees, the other is our own grandmother.

Skeletons in the Closet

Homo sapiens has kept hidden an even more disturbing secret. Not only do we possess an abundance of uncivilised cousins, once upon a time we had quite a few brothers and sisters as well. We are used to thinking about ourselves as the only humans, because for the last 10,000 years, our species has indeed been the only human species around. Yet the real meaning of the word human is ‘an animal belonging to the genus Homo’, and there used to be many other species of this genus besides Homo sapiens. Moreover, as we shall see in the last chapter of the book, in the not so distant future we might again have to contend with non-sapiens humans. To clarify this point, I will often use the term ‘Sapiens’ to denote members of the species Homo sapiens, while reserving the term ‘human’ to refer to all extant members of the genus Homo.

Humans first evolved in East Africa about 2.5 million years ago from an earlier genus of apes called Australopithecus, which means ‘Southern Ape’. About 2 million years ago, some of these archaic men and women left their homeland to journey through and settle vast areas of North Africa, Europe and Asia. Since survival in the snowy forests of northern Europe required different traits than those needed to stay alive in Indonesia’s steaming jungles, human populations evolved in different directions. The result was several distinct species, to each of which scientists have assigned a pompous Latin name.

2. Our siblings, according to speculative reconstructions (left to right): Homo rudolfensis (East Africa); Homo erectus (East Asia); and Homo neanderthalensis (Europe and western Asia). All are humans.

Humans in Europe and western Asia evolved into Homo neanderthalensis (‘Man from the Neander Valley), popularly referred to simply as ‘Neanderthals’. Neanderthals, bulkier and more muscular than us Sapiens, were well adapted to the cold climate of Ice Age western Eurasia. The more eastern regions of Asia were populated by Homo erectus, ‘Upright Man’, who survived there for close to 2 million years, making it the most durable human species ever. This record is unlikely to be broken even by our own species. It is doubtful whether Homo sapiens will still be around a thousand years from now, so 2 million years is really out of our league.

On the island of Java, in Indonesia, lived Homo soloensis, ‘Man from the Solo Valley’, who was suited to life in the tropics. On another Indonesian island — the small island of Flores -— archaic humans underwent a process of dwarfing. Humans first reached Flores when the sea level was exceptionally low, and the island was easily accessible from the mainland. When the seas rose again, some people were trapped on the island, which was poor in resources. Big people, who need a lot of food, died first. Smaller fellows survived much better. Over the generations, the people of Flores became dwarves. This unique species, known by scientists as Homo floresiensis, reached a maximum height of only one metre and weighed no more than twenty-five kilograms. They were nevertheless able to produce stone tools, and even managed occasionally to hunt down some of the island’s elephants — though, to be fair, the elephants were a dwarf species as well.

In 2010 another lost sibling was rescued from oblivion, when scientists excavating the Denisova Cave in Siberia discovered a fossilised finger bone. Genetic analysis proved that the finger belonged to a previously unknown human species, which was named Homo denisova. Who knows how many lost relatives of ours are waiting to be discovered in other caves, on other islands, and in other climes.

While these humans were evolving in Europe and Asia, evolution in East Africa did not stop. The cradle of humanity continued to nurture numerous new species, such as Homo rudolfensis, ‘Man from Lake Rudolf’, Homo ergaster, ‘Working Man’, and eventually our own species, which we’ve immodestly named Homo sapiens, ‘Wise Man’.

The members of some of these species were massive and others were dwarves. Some were fearsome hunters and others meek plant-gatherers. Some lived only on a single island, while many roamed over continents. But all of them belonged to the genus Homo. They were all human beings.

It’s a common fallacy to envision these species as arranged in a straight line of descent, with Ergaster begetting Erectus, Erectus begetting the Neanderthals, and the Neanderthals evolving into us. This linear model gives the mistaken impression that at any particular moment only one type of human inhabited the earth, and that all earlier species were merely older models of ourselves. The truth is that from about 2 million years ago until around 10,000 years ago, the world was home, at one and the same time, to several human species. And why not? Today there are many species of foxes, bears and pigs. The earth of a hundred millennia ago was walked by at least six different species of man. It’s our current exclusivity, not that multi-species past, that is peculiar — and perhaps incriminating. As we will shortly see, we Sapiens have good reasons to repress the memory of our siblings.

The Cost of Thinking

Despite their many differences, all human species share several defining characteristics. Most notably, humans have extraordinarily large brains compared to other animals. Mammals weighing sixty kilograms have an average brain size of 200 cubic centimetres. The earliest men and women, 2.5 million years ago, had brains of about 600 cubic centimetres. Modern Sapiens sport a brain averaging 1,200-1,400 cubic centimetres. Neanderthal brains were even bigger.

That evolution should select for larger brains may seem to us like, well, a no-brainer. We are so enamoured of our high intelligence that we assume that when it comes to cerebral power, more must be better. But if that were the case, the feline family would also have produced cats who could do calculus. Why is genus Homo the only one in the entire animal kingdom to have come up with such massive thinking machines?

The fact is that a jumbo brain is a jumbo drain on the body. It’s not easy to carry around, especially when encased inside a massive skull. It’s even harder to fuel. In Homo sapiens, the brain accounts for about 2-3 per cent of total body weight, but it consumes 25 per cent of the body’s energy when the body is at rest. By comparison, the brains of other apes require only 8 per cent of rest-time energy. Archaic humans paid for their large brains in two ways. Firstly, they spent more time in search of food. Secondly, their muscles atrophied. Like a government diverting money from defence to education, humans diverted energy from biceps to neurons. It’s hardly a foregone conclusion that this is a good strategy for survival on the savannah. A chimpanzee can’t win an argument with a Homo sapiens, but the ape can rip the man apart like a rag doll.

Today our big brains pay off nicely, because we can produce cars and guns that enable us to move much faster than chimps, and shoot them from a safe distance instead of wrestling. But cars and guns are a recent phenomenon. For more than 2 million years, human neural networks kept growing and growing, but apart from some flint knives and pointed sticks, humans had precious little to show for it. What then drove forward the evolution of the massive human brain during those 2 million years? Frankly, we don’t know.

Another singular human trait is that we walk upright on two legs. Standing up, it’s easier to scan the savannah for game or enemies, and arms that are unnecessary for locomotion are freed for other purposes, like throwing stones or signalling. The more things these hands could do, the more successful their owners were, so evolutionary pressure brought about an increasing concentration of nerves and finely tuned muscles in the palms and fingers. As a result, humans can perform very intricate tasks with their hands. In particular, they can produce and use sophisticated tools. The first evidence for tool production dates from about 2.5 million years ago, and the manufacture and use of tools are the criteria by which archaeologists recognise ancient humans.

Yet walking upright has its downside. The skeleton of our primate ancestors developed for millions of years to support a creature that walked on all fours and had a relatively small head. Adjusting to an upright position was quite a challenge, especially when the scaffolding had to support an extra-large cranium. Humankind paid for its lofty vision and industrious hands with backaches and stiff necks.

Women paid extra. An upright gait required narrower hips, constricting the birth canal – and this just when babies’ heads were getting bigger and bigger. Death in childbirth became a major hazard for human females. Women who gave birth earlier, when the infants brain and head were still relatively small and supple, fared better and lived to have more children. Natural selection consequently favoured earlier births. And, indeed, compared to other animals, humans are born prematurely, when many of their vital systems are still underdeveloped. A colt can trot shortly after birth; a kitten leaves its mother to forage on its own when it is just a few weeks old. Human babies are helpless, dependent for many years on their elders for sustenance, protection and education.

This fact has contributed greatly both to humankind’s extraordinary social abilities and to its unique social problems. Lone mothers could hardly forage enough food for their offspring and themselves with needy children in tow. Raising children required constant help from other family members and neighbours. It takes a tribe to raise a human. Evolution thus favoured those capable of forming strong social ties. In addition, since humans are born underdeveloped, they can be educated and socialised to a far greater extent than any other animal. Most mammals emerge from the womb like glazed earthenware emerging from a kiln — any attempt at remoulding will scratch or break them. Humans emerge from the womb like molten glass from a furnace. They can be spun, stretched and shaped with a surprising degree of freedom. This is why today we can educate our children to become Christian or Buddhist, capitalist or socialist, warlike or peace-loving.

*

We assume that a large brain, the use of tools, superior learning abilities and complex social structures are huge advantages. It seems self-evident that these have made humankind the most powerful animal on earth. But humans enjoyed all of these advantages for a full 2 million years during which they remained weak and marginal creatures. Thus humans who lived a million years ago, despite their big brains and sharp stone tools, dwelt in constant fear of predators, rarely hunted large game, and subsisted mainly by gathering plants, scooping up insects, stalking small animals, and eating the carrion left behind by other more powerful carnivores.

One of the most common uses of early stone tools was to crack open bones in order to get to the marrow. Some researchers believe this was our original niche. Just as woodpeckers specialise in extracting insects from the trunks of trees, the first humans specialised in extracting marrow from bones. Why marrow? Well, suppose you observe a pride of lions take down and devour a giraffe. You wait patiently until they’re done. But it’s still not your turn because first the hyenas and jackals — and you don’t dare interfere with them scavenge the leftovers. Only then would you and your band dare approach the carcass, look cautiously left and right — and dig into the edible tissue that remained.

This is a key to understanding our history and psychology. Genus Homo’s position in the food chain was, until quite recently, solidly in the middle. For millions of years, humans hunted smaller creatures and gathered what they could, all the while being hunted by larger predators. It was only 400,000 years ago that several species of man began to hunt large game on a regular basis, and only in the last 100,000 years — with the rise of Homo sapiens — that man jumped to the top of the food chain.

That spectacular leap from the middle to the top had enormous consequences. Other animals at the top of the pyramid, such as lions and sharks, evolved into that position very gradually, over millions of years. This enabled the ecosystem to develop checks and balances that prevent lions and sharks from wreaking too much havoc. As lions became deadlier, so gazelles evolved to run faster, hyenas to cooperate better, and rhinoceroses to be more bad-tempered. In contrast, humankind ascended to the top so quickly that the ecosystem was not given time to adjust. Moreover, humans themselves failed to adjust. Most top predators of the planet are majestic creatures. Millions of years of dominion have filled them with self-confidence. Sapiens by contrast is more like a banana republic dictator. Having so recently been one of the underdogs of the savannah, we are full of fears and anxieties over our position, which makes us doubly cruel and dangerous. Many historical calamities, from deadly wars to ecological catastrophes, have resulted from this over-hasty jump.

A Race of Cooks

A significant step on the way to the top was the domestication of fire. Some human species may have made occasional use of fire as early as 800,000 years ago. By about 300,000 years ago, Homo erectus, Neanderthals and the forefathers of Homo sapiens were using fire on a daily basis. Humans now had a dependable source of light and warmth, and a deadly weapon against prowling lions. Not long afterwards, humans may even have started deliberately to torch their neighbourhoods. A carefully managed fire could turn impassable barren thickets into prime grasslands teeming with game. In addition, once the fire died down, Stone Age entrepreneurs could walk through the smoking remains and harvest charcoaled animals, nuts and tubers.

But the best thing fire did was cook. Foods that humans cannot digest in their natural forms — such as wheat, rice and potatoes — became staples of our diet thanks to cooking. Fire not only changed food’s chemistry, it changed its biology as well. Cooking killed germs and parasites that infested food. Humans also had a far easier time chewing and digesting old favourites such as fruits, nuts, insects and carrion if they were cooked. Whereas chimpanzees spend five hours a day chewing raw food, a single hour suffices for people eating cooked food.

The advent of cooking enabled humans to eat more kinds of food, to devote less time to eating, and to make do with smaller teeth and shorter intestines. Some scholars believe there is a direct link between the advent of cooking, the shortening of the human intestinal track, and the growth of the human brain. Since long intestines and large brains are both massive energy consumers, it’s hard to have both. By shortening the intestines and decreasing their energy consumption, cooking inadvertently opened the way to the jumbo brains of Neanderthals and Sapiens. !

Fire also opened the first significant gulf between man and the other animals. The power of almost all animals depends on their bodies: the strength of their muscles, the size of their teeth, the breadth of their wings. Though they may harness winds and currents, they are unable to control these natural forces, and are always constrained by their physical design. Eagles, for example, identify thermal columns rising from the ground, spread their giant wings and allow the hot air to lift them upwards. Yet eagles cannot control the location of the columns, and their maximum carrying capacity is strictly proportional to their wingspan.

When humans domesticated fire, they gained control of an obedient and potentially limitless force. Unlike eagles, humans could choose when and where to ignite a flame, and they were able to exploit fire for any number of tasks. Most importantly, the power of fire was not limited by the form, structure or strength of the human body. A single woman with a flint or fire stick could burn down an entire forest in a matter of hours. The domestication of fire was a sign of things to come.

Our Brothers’ Keepers

Despite the benefits of fire, 150,000 years ago humans were still marginal creatures. They could now scare away lions, warm themselves during cold nights, and burn down the occasional forest. Yet counting all species together, there were still no more than perhaps a million humans living between the Indonesian archipelago and the Iberian peninsula, a mere blip on the ecological radar.

Our own species, Homo sapiens, was already present on the world stage, but so far it was just minding its own business in a corner of Africa. We don’t know exactly where and when animals that can be classified as Homo sapiens first evolved from some earlier type of humans, but most scientists agree that by 150,000 years ago, East Africa was populated by Sapiens that looked just like us. If one of them turned up in a modern morgue, the local pathologist would notice nothing peculiar. Thanks to the blessings of fire, they had smaller teeth and jaws than their ancestors, whereas they had massive brains, equal in size to ours.

Scientists also agree that about 70,000 years ago, Sapiens from East Africa spread into the Arabian peninsula, and from there they quickly overran the entire Eurasian landmass.

When Homo sapiens landed in Arabia, most of Eurasia was already settled by other humans. What happened to them? There are two conflicting theories. The ‘Interbreeding Theory’ tells a story of attraction, sex and mingling. As the African immigrants spread around the world, they bred with other human populations, and people today are the outcome of this interbreeding.

For example, when Sapiens reached the Middle East and Europe, they encountered the Neanderthals. These humans were more muscular than Sapiens, had larger brains, and were better adapted to cold climes. They used tools and fire, were good hunters, and apparently took care of their sick and infirm. (Archaeologists have discovered the bones of Neanderthals who lived for many years with severe physical handicaps, evidence that they were cared for by their relatives.) Neanderthals are often depicted in caricatures as the archetypical brutish and stupid ‘cave people’, but recent evidence has changed their image.

According to the Interbreeding Theory, when Sapiens spread into Neanderthal lands, Sapiens bred with Neanderthals until the two populations merged. If this is the case, then today’s Eurasians are not pure Sapiens. They are a mixture of Sapiens and Neanderthals. Similarly, when Sapiens reached East Asia, they interbred with the local Erectus, so the Chinese and Koreans are a mixture of Sapiens and Erectus.

The opposing view, called the ‘Replacement Theory’ tells a very different story — one of incompatibility, revulsion, and perhaps even genocide. According to this theory, Sapiens and other humans had different anatomies, and most likely different mating habits and even body odours. They would have had little sexual interest in one another. And even if a Neanderthal Romeo and a Sapiens Juliet fell in love, they could not produce fertile children, because the genetic gulf separating the two populations was already unbridgeable. The two populations remained completely distinct, and when the Neanderthals died out, or were killed off, their genes died with them. According to this view, Sapiens replaced all the previous human populations without merging with them. If that is the case, the lineages of all contemporary humans can be traced back, exclusively, to East Africa, 70,000 years ago. We are all ‘pure Sapiens’.

42.000 BP Gel Homo sopiens, 100,000 BP Numbers indicale dates i Neanderthals, 100,000 BP of arrival af Homo Sapiens i TA Other jiuwman species, 100,000 BP years before present

Map 1. Homo sapiens conquers the globe.

A lot hinges on this debate. From an evolutionary perspective, 70,000 years is a relatively short interval. If the Replacement Theory is correct, all living humans have roughly the same genetic baggage, and racial distinctions among them are negligible. But if the Interbreeding Theory is right, there might well be genetic differences between Africans, Europeans and Asians that go back hundreds of thousands of years. This is political dynamite, which could provide material for explosive racial theories.

In recent decades the Replacement Theory has been the common wisdom in the field. It had firmer archaeological backing, and was more politically correct (scientists had no desire to open up the Pandora’s box of racism by claiming significant genetic diversity among modern human populations). But that ended in 2010, when the results of a four-year effort to map the Neanderthal genome were published. Geneticists were able to collect enough intact Neanderthal DNA from fossils to make a broad comparison between it and the DNA of contemporary humans. The results stunned the scientific community.

It turned out that 1-4 per cent of the unique human DNA of modern populations in the Middle East and Europe is Neanderthal DNA. That’s not a huge amount, but it’s significant. A second shock came several months later, when DNA extracted from the fossilised finger from Denisova was mapped. The results proved that up to 6 per cent of the unique human DNA of modern Melanesians and Aboriginal Australians is Denisovan DNA.

If these results are valid — and it’s important to keep in mind that further research is under way and may either reinforce or modify these conclusions — the Interbreeders got at least some things right. But that doesn’t mean that the Replacement Theory is completely wrong. Since Neanderthals and Denisovans contributed only a small amount of DNA to our present-day genome, it is impossible to speak of a ‘merger’ between Sapiens and other human species. Although differences between them were not large enough to completely prevent fertile intercourse, they were sufficient to make such contacts very rare.

How then should we understand the biological relatedness of Sapiens, Neanderthals and Denisovans? Clearly, they were not completely different species like horses and donkeys. On the other hand, they were not just different populations of the same species, like bulldogs and spaniels. Biological reality is not black and white. There are also important grey areas. Every two species that evolved from a common ancestor, such as horses and donkeys, were at one time just two populations of the same species, like bulldogs and spaniels. There must have been a point when the two populations were already quite different from one another, but still capable on rare occasions of having sex and producing fertile offspring. Then another mutation severed this last connecting thread, and they went their separate evolutionary ways.

It seems that about 50,000 years ago, Sapiens, Neanderthals and Denisovans were at that borderline point. They were almost, but not quite, entirely separate species. As we shall see in the next chapter, Sapiens were already very different from Neanderthals and Denisovans not only in their genetic code and physical traits, but also in their cognitive and social abilities, yet it appears it was still just possible, on rare occasions, for a Sapiens and a Neanderthal to produce a fertile offspring. So the populations did not merge, but a few lucky Neanderthal genes did hitch a ride on the Sapiens Express. It is unsettling — and perhaps thrilling — to think that we Sapiens could at one time have sex with an animal from a different species, and produce children together.

3. A speculative reconstruction of a Neanderthal child. Genetic evidence hints that at least some Neanderthals may have had fair skin and hair.

But if the Neanderthals, Denisovans and other human species didn’t merge with Sapiens, why did they vanish? One possibility is that Homo sapiens drove them to extinction. Imagine a Sapiens band reaching a Balkan valley where Neanderthals had lived for hundreds of thousands of years. The newcomers began to hunt the deer and gather the nuts and berries that were the Neanderthals’ traditional staples. Sapiens were more proficient hunters and gatherers — thanks to better technology and superior social skills – so they multiplied and spread. The less resourceful Neanderthals found it increasingly difficult to feed themselves. Their population dwindled and they slowly died out, except perhaps for one or two members who joined their Sapiens neighbours.

Another possibility is that competition for resources flared up into violence and genocide. Tolerance is not a Sapiens trademark. In modern times, a small difference in skin colour, dialect or religion has been enough to prompt one group of Sapiens to set about exterminating another group. Would ancient Sapiens have been more tolerant towards an entirely different human species? It may well be that when Sapiens encountered Neanderthals, the result was the first and most significant ethnic-cleansing campaign in history.

Whichever way it happened, the Neanderthals (and the other human species) pose one of history’s great what ifs. Imagine how things might have turned out had the Neanderthals or Denisovans survived alongside Homo sapiens. What kind of cultures, societies and political structures would have emerged in a world where several different human species coexisted? How, for example, would religious faiths have unfolded? Would the book of Genesis have declared that Neanderthals descend from Adam and Eve, would Jesus have died for the sins of the Denisovans, and would the Qur’an have reserved seats in heaven for all righteous humans, whatever their species? Would Neanderthals have been able to serve in the Roman legions, or in the sprawling bureaucracy of imperial China? Would the American Declaration of Independence hold as a self-evident truth that all members of the genus Homo are created equal? Would Karl Marx have urged workers of all species to unite?

Over the past 10,000 years, Homo sapiens has grown so accustomed to being the only human species that it’s hard for us to conceive of any other possibility. Our lack of brothers and sisters makes it easier to imagine that we are the epitome of creation, and that a chasm separates us from the rest of the animal kingdom. When Charles Darwin indicated that Homo sapiens was just another kind of animal, people were outraged. Even today many refuse to believe it. Had the Neanderthals survived, would we still imagine ourselves to be a creature apart? Perhaps this is exactly why our ancestors wiped out the Neanderthals. They were too familiar to ignore, but too different to tolerate.

Whether Sapiens are to blame or not, no sooner had they arrived at a new location than the native population became extinct. The last remains of Homo soloensis are dated to about 50,000 years ago. Homo denisova disappeared shortly thereafter. Neanderthals made their exit roughly 30,000 years ago. The last dwarf-like humans vanished from Flores Island about 12,000 years ago. They left behind some bones, stone tools, a few genes in our DNA and a lot of unanswered questions. They also left behind us, Homo sapiens, the last human species.

What was the Sapiens’ secret of success? How did we manage to settle so rapidly in so many distant and ecologically different habitats? How did we push all other human species into oblivion? Why couldn’t even the strong, brainy, cold-proof Neanderthals survive our onslaught? The debate continues to rage. The most likely answer is the very thing that makes the debate possible: Homo sapiens conquered the world thanks above all to its unique language.