ئون يەتتىنچى باب سانائەتنىڭ چاقى

17-باب سانائەتنىڭ چاقى

ھازىرقى زامان ئىقتىسادىدىكى ئۆسۈش بىزنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچىمىز ۋە كاپىتالىستلارنىڭ ئالغان پايدىسىنى ئىشلەپچىقىرىشقا سەرپ قىلىشى نەتىجىسىدە بولدى. ئەمما بۇلار يېتەرلىك ئەمەس ئىدى. ئىقتىسادنىڭ ئېشىشى ئېنېرگىيە ۋە خام ئەشياغا مۇھتاج ئىدى، لېكىن بۇلار چەكلىك بولۇپ، تۈگەپ كەتسىلا پۈتكۈل سىستېما گۇمران بولاتتى.

ئەمما ئىېنېرگىيەنىڭ چەكلىكلىكى ھەققىدە ئۆتمۈشنىڭ تەقدىم قىلغان ئىسپاتلىرى نەزەرىيەدىلا مەۋجۇت. ئەكىسچە، يېقىنقى بىر نەچچە ئەسىردە ئىنسانىيەتنىڭ ئېنېرگىيە ۋە خام ئەشيا ئىشلىتىشى ئۆرلىدى، بۇلارنى سۈيئىستىمال قىلىدىغان مىقدارلارمۇ كۆپىيىپ ماڭدى. ئېنېرگىيە ۋە خام ئەشيانىڭ قايسى بىرى ئىقتىسادنى  ئاستىلىتىش تەھدىتى شەكىللەندۈرگەندە، مەبلەغلەر بۇ ھەقتىكى ئىلىم-پەن ۋە تېخنىكا تەتقىقاتىغا سۇدەك خەجلەندى. بۇ خىل تەتقىقاتلار ئەزەلدىن بار بولغان بايلىقلاردىن پايدىلىنىشنىڭ تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ئۇسۇللىرىنىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈنلەي يېڭى تىپتىكى ئېنېرگىيە ۋە ماتېرىياللارنىمۇ بارلىققا كەلتۈردى.

ماشىنا سانائىتىنى ئويلاپ باقايلى. يېقىنقى 300 يىلدا، ئىنسانىيەت ھارۋا ۋە چاقلىق ھارۋادىن باشلاپ پويىز، ماشىنا، ئاۋازدىن تېز ئۇچىدىغان ئايروپىلان ۋە ئالەم ئايروپىلانىغىچە مىلياردلىغان ماشىنا ئىشلەپچىقاردى. ئۆتمۈشتە بەزىلەر ئىنسانلارنىڭ بۇنچە زور نەتىجىسى ماشىنا ئىشلەپچىقىرىشقا كېتىدىغان ئېنېرگىيە مەنبەسى ۋە خام ئەشيانى خورىتىۋېتىدۇ، ۋاقتى كەلگەندە ماي تۇڭلىرىنى يىغىدىغان كۈنگە قالىمىز، دەپ ئويلىغان بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئەھۋال بۇنىڭ ئەكسىچە بولدى. 1700-يىلى يەرشارى ماشىنا سانائىتى ياغاچ ۋە تۆمۈرگە تايانغان بولسا، بۈگۈنكى كۈندە ئەجدادلىرىمىز بىلمەيدىغان سۇلياۋ، كاۋچۇك، ئاليۇمىن ۋە تىتان قاتارلىق يېڭى تېپىلغان ماتېرىياللارنىڭ جۇغلانمىسىنى ئىشلىتىدۇ. 1700-يىللىرى ھارۋا ئاساسلىقى ياغاچچىلار ۋە تۆمۈرچىلەرنىڭ مۇسكۇل كۈچى بىلەن ياسالغان بولسا، بۈگۈنكى كۈندە تويوتا ۋە بوئىن زاۋۇتىدىكى ماشىنىلارغا نېفىت يېقىلغۇ ماتورى ۋە يادرو ئېلېكترى ئىشلىتىلىدۇ. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئىنقىلاب سانائەتنىڭ بارلىق ساھەلىرىنى قاپلىدى. بىز بۇنى سانائەت ئىنقىلابى دەپ ئاتىدۇق.

سانائەت ئىنقىلابىدىن ئىلگىرىكى نەچچە مىڭ يىلدا ئىنسانلار كۆپ خىل ئېنېرگىيە مەنبەلىرىدىن قانداق پايدىلىنىشنى ئۆگەنگەن. ئۇلار تۆمۈر ئېرىتىش، ئۆيلەرنى ئىسسىتىش ۋە نان پىشۇرۇش ئۈچۈن ئوتۇن قالىغان. شامال كۈچىدىن پايدىلىنىپ يەلكەنلىك كېمىلەر بىلەن سەپەر قىلغان، دەريا ئېقىمىنى توسۇش ئارقىلىق سۇ تۈگمىنى بىلەن دانلىق زىرائەتلەردىن ئۇن تارتقان. شۇنداقتىمۇ بۇلارنىڭ ھەممىسىدە ئېنىق چەكلىمىلەر ۋە مەسىلىلەر بار ئىدى. دەرەخلەر ھەممە يەردە ئۇچرىمايتتى، شامال لازىم بولغاندا چىقمايتتى، پەقەت دەرياغا يېقىن ياشىغان بولسىڭىز سۇ كۈچىدىن پايدىلىنالايتتىڭىز.

تېخىمۇ چوڭ مەسىلە شۇكى، ئۆتمۈشتە كىشىلەر قانداق قىلىپ بىر خىل ئېنېرگىيىنى يەنە بىر خىل ئېنېرگىيىگە ئايلاندۇرۇشنى بىلمەيتتى. ئىنسانلار شامال ۋە سۇ كۈچىدىن پايدىلىنىپ يەلكەنلىك كېمىلەرنى ۋە تۈگمەن تېشىنى چۆرگەلتەلىشى مۇمكىن ئىدى، ئەمما شامال ۋە سۇ كۈچىدىن پايدىلىنىپ سۇ قاينىتالمايتتى ياكى تۆمۈر ئېرىتەلمەيتتى. ياكى ئوتۇن قالاش ئارقىلىق ھاسىل بولغان ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسىنى ئىشلىتىپ تۈگمەن تېشىنى ھەرىكەتلەندۈرەلمەيتتى. ئىنسانلارنىڭ پەقەت بەدەندىن ئىبارەت بىرلا ماشىنىسى بار بولۇپ، بەدەن ئېنېرگىيە ئايلاندۇرۇشقا مەسئۇل ئىدى. مېتابولىزم جەريانىدا، ئىنسانلار ۋە ھايۋانلارنىڭ تېنى بىز يېمەكلىك دەپ ئاتاۋاتقان ئورگانىك يېقىلغۇنى كۆيدۈرۈپ، قويۇپ بېرىلگەن ئېنېرگىيىنى مۇسكۇللارنىڭ ھەرىكىتىگە ئايلاندۇرىدۇ. ئىنسانلار ۋە ھايۋانلار ئاشلىق ۋە گۆشلەرنى ئىستېمال قىلىدۇ، كاربون سۇ بىرىكمىلىرىنى ۋە مايلارنى كۆيدۈرىدۇ، ھەمدە ئېنېرگىيەدىن پايدىلىنىپ ھارۋا ياكى ساپال سۆرەيدۇ.

ئۆتمۈشتە ئادەم ۋە ھايۋانلارنىڭ بەدىنى بىردىنبىر ئېنېرگىيە ئايلاندۇرۇش ئۈسكۈنىسى بولغاچقا، مۇسكۇل كۈچى ئىنسانلارنىڭ بارلىق پائالىيەتلىرىنىڭ ئاچقۇچى ئىدى. ئادەملەر كۈچىدىن پايدىلىنىپ ھارۋا ياسايتتى، ئۆيلەرنى سالاتتى، كالا كۈچىدىن پايدىلىنىپ ئېتىزلارنى ئاغدۇراتتى، ئات كۈچىدىن پايدىلىنىپ مال توشۇيتتى. بۇ ئورگانىك مۇسكۇل ماشىنىلىرىنى جانلاندۇرىدىغان ئېنېرگىيە ئومۇملاشتۇرغاندا ئۆسۈملۈكتىن ئىبارەت يەككە مەنبەدىن كېلەتتى. ئۆسۈملۈكلەر ئۆز نۆۋىتىدە قۇياشتىن ئېنېرگىيەگە ئېرىشىدۇ. فوتوسىنتېز جەريانىدا قۇياش ئېنېرگىيىسىنى قوبۇل قىلىپ ئورگانىك بىرىكمىلەرنى جۇغلايدۇ. كىشىلەرنىڭ تارىختىن بۇيان قىلغان ئىشلىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئۆسۈملۈكلەر تەرىپىدىن يىغىلىپ، مۇسكۇل كۈچىگە ئايلاندۇرۇلغان قۇياش ئېنېرگىيەسىنى يېقىلغۇ قىلغان ئىدى.

نەتىجىدە، ئىنسانىيەت تارىخىغا ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۆسۈش دەۋرى ۋە قۇياش ئېنېرگىيىسىنىڭ ئۆزگىرىش دەۋرى (كېچە-كۈندۈز، ياز ۋە قىش) دىن ئىبارەت ئىككى ئاساس دەۋرىيلىك ھۆكۈمرانلىق قىلغان. قۇياش نۇرى كەمچىل، بۇغدايلار پىشمىغان چاغدا ئىنسانلار ئېنېرگىيىسى كەمچىل بولاتتى. بۇ ۋاقىتا ئاشلىق ئامبارلىرى قۇرۇق، باجگىرلار بىكار ئىدى، ئەسكەرلەرنىڭ ھەرىكەت قىلىشى ۋە ئۇرۇش قىلىشى تەسكە توختايتتى، پادىشاھلار تىنچلىقنى قوغداشقا مايىل بولاتتى. قۇياش پارقىراپ، بۇغدايلار پىشقاندا، دېھقانلار زىرائەتلەرنى يىغىۋېلىپ، ئامبارلارنى تولدۇراتتى. باجگىرلار ئۆز ئۈلۈشىنى ئېلىشقا ئالدىرايتتى. ئەسكەرلەر مۇسكۇللىرىنى چېنىقتۇرۇپ، قىلىچلىرىنى بىلەيتتى. پادىشاھلار كېڭەش چاقىرىپ، كېيىنكى پائالىيەتلىرىنى پىلانلايتتى. ھەممەيلەن قۇياش ئېنىرگىيەسىدىن، جۈملىدىن بۇغداي، شال ۋە بەرەڭگىلەر جۇغلىغان قۇياش ئېنىرگىيەسىدىن ئوزۇقلىناتتى.

ئاشخانىدىكى مەخپىيەت

نەچچە مىڭ يىل مابەينىدە، كىشىلەر ھەركۈنى ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىش تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم كەشپىيات بىلەن ئۇچراشقان بولسىمۇ، ئەمما بۇ كەشپىياتقا پەقەت دىققەت قىلمىغان ئىدى. ھەر قېتىم ئائىلە ئايالى ياكى خىزمەتچىلەر چاي قايناتقان ياكى بەرەڭگە بىلەن تولغان قازاننى ئوچاققا قويغان ۋاقتىدا بۇ كەشپىياتلارنى كۆرەتتى. سۇ قاينىغان دەمدە چەينەك ياكى قازاننىڭ ئېغىزى يۇقىرىغا سەكرەيتتى. بۇ چاغدا ئىسسىقلىق ھەرىكەت ئېنېرگىيەسىگە ئايلانلانغان بولاتتى. ئەمما كۆتۈرۈلۈپ كەتكەن قازان تۇۋىقى ئادەمنى بىزار قىلاتتى، بولۇپمۇ ئوچاقتىكى قازاننى ئۇنتۇپ قالغان ۋە سۇ قاينىغان ۋاقىتىدا تېخىمۇ شۇنداقتى. قايناۋاتقان سۇنىڭ ھەقىقىي يوشۇرۇن كۈچىنى ھېچكىم كۆرۈپ يەتمىگەن ئىدى.

ئىسسىقلىقنى ھەرىكەت ئېنېرگىيەسىگە ئايلاندۇرۇشتىكى قىسمەن بۆسۈش 9-ئەسىردە خىتايدا مىلتىق دورىسى كەشىپ قىلىنغان ۋاقىتتا بارلىققا كەلگەن. دەسلەپتە، مىلتىق دورىسىنى ئىشلىتىپ ئوقنى ئىتتىرىش چۈشەنچىسى ئۇنىڭ ئىشلىتىلىشىگە قارشى بولۇپ، ئەسىرلەردىن بۇيان مىلتىق دورىسى ئاساسلىقى پوجاڭزا ئىشلەپچىقىرىشقا ئىشلىتىلگەن. ئەمما ئاخىرىدا، بەلكىم بىر قىسىم بومبا مۇتەخەسسىسلىرى ھاۋانچا(mortar) ئىچىدىكى مىلتىق دورىسنىڭ پېستولنى زور كۈچ بىلەن ئىتتىرىشنى بايقىغاندىن كىيىن، مىلتىق ئ‍ىجاد قىلىندى. شۇنداقتىمۇ مىلتىق دورىسىنى كەشىپ قىلىش بىلەن ئۈنۈملۈك زەمبىرەكنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئوتتۇرىسىدا تەخمىنەن 600 يىل ئۆتۈپ كەتتى.

ئىسسىقلىقنى ھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇش ئىددىيەسى ئەقىلدىن ساقىت قىلىنغان بولۇپ، كىشىلەر ئىسسىقلىقنى ئىشلىتىپ بىر نەرسىلەرنى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان يىڭى بىر ئەسۋاپ ئىجاد قىلغۇچە ئۈچ ئەسىر ئۆتۈپ كەتكەن. ئىسسىقلىقنى ھەرىكەتكە ئايلاندۇرىدىغان يېڭى تېخنىكا بېرتانىيەنىڭ كۆمۈركانلىرىدا دۇنياغا كەلگەن. بېرتانىيە نوپۇسىنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ، ئورمانلار كېسىلىپ، ياغاچلار ئىقتىسادنى ئاشۇرۇش، ئۆي-ۋاران سېلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. بۇنىڭ بىلەن بېرتانىيەلىكلەر ئوتۇن يېتىشمەسلىك مەسىلىسىگە دۇچ كەلگەن. نەتىجىدە كۆمۈر ئوتۇننىڭ ئورنىدا ئىشلىتىلىشكە باشلىغان. نۇرغۇن كۆمۈر قاتلىمى سۇ بېسىپ كەتكەن رايونلارغا جايلاشقان بولۇپ، كەلكۈن كان ئىشچىلىرىنىڭ كاننىڭ تۆۋەن قاتلىمىغا كىرىشىگە توسالغۇ بولغان. بۇ مەسىلىنى ھەل قېلىش كېرەك ئىدى. تەخمىنەن 1700 ئەتراپىدا، غەلىتە بىر ئاۋاز بېرتانىيەنىڭ كۆمۈر قودۇقلىرى ئەتراپىدا ياڭراشقا باشلىدى. سانائەت ئىنقىلابىنىڭ بېشارىتى بولغان بۇ شاۋقۇن دەسلەپتە بەك ئاجىز ئىدى، ئەمما ئۇ كىيىنكى يىللاردا بارغانسىرى ئۇلغىيىپ، پۈتۈن دۇنيانىڭ قۇلاقلىرى يېرىلىپ كەتكۈدەك ھالغا يەتتى. بۇ شاۋقۇنلۇق ئاۋاز ھور ماتورىدىن چىققان ئىدى.

پار ماشىنىلىرىنىڭ نۇرغۇن تۈرلىرى بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى بىر ئورتاق پرىنسىپقا ئىگە. سىز كۆمۈرگە ئوخشاش يېقىلغۇنى كۆيدۈرۈپ، ھاسىل بولغان ئىسسىقلىقنى ئىشلىتىپ سۇ قاينىتىپ، ھور ھاسىل قىلىسىز. ھورنىڭ كېڭىيىشى پورشېننى ئىتتىرىدۇ. پورشېن ھەرىكەتلىنىدۇ، پورشېنغا ئۇلانغان ھەر قانداق نەرسە ھەرىكەت قىلىدۇ. دېمەككى، ئىسسىقلىقنى ھەرىكەتكە ئايلاندۇردىڭىز! 18-ئەسىردىكى بېرتانىيە كۆمۈر كانلىرىدا پورشېن كان ئاستىدىن سۇ تارتىپ چىقىرىدىغان پومپىغا ئۇلانغان. ئەڭ بۇرۇنقى ماتورلار تولىمۇ ئۈنۈمسىز ئىدى. ئازغىنە سۇنى چىقىرىش ئۈچۈن غايەت زور كۆمۈر كۆيدۈرەتتى. ئەمما كانلاردا كۆمۈر كۆپ ۋە يېقىن بولغاچقا، مىقدار بىلەن ھېچكىمنىڭ كارى يوق ئىدى.

كېيىنكى نەچچە ئون يىلدا، ئەنگىلىيەلىك كارخانىچىلار پار ماشىنىسىنىڭ ئۈنۈمىنى ئۆستۈرۈپ، ئۇنى كان قۇدۇقىدا ئىشلىتىشتىن توقۇمچىلىقتا ئىشلىتىشكە باشلىدى. بۇ توقۇمچىلىق ئىشلەپچىقىرىشىغا ئىنقىلاب خاراكتېرلىك ئۆزگىرىش ئېلىپ كەلدى، نەتىجىدە تېخىمۇ كۆپ ئەرزان باھالىق توقۇمچىلىق مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلدى. كۆزنى يۇمۇپ ئاچقۇچە بېرتانىيە دۇنيانىڭ زاۋۇتىغا ئايلاندى. پار ماشىنىسىنى كان قۇدۇقىدىن چىقىرىشتا بىر پىسخىكىلىق توساق بولغان بولۇپ، موھىمى كىشىلەر بۇ توساقنى بۆسۈپ ئۆتتى. ئەگەر توقۇمچىلىق ماشىنىسىنى ھەرىكەتلەندۈرۈش ئۈچۈن كۆمۈر كۆيدۈرسىڭىز، نېمىشقا ئوخشاش ئۇسۇلنى ئىشلىتىپ ماشىنا قاتارلىقلارنى ھەرىكەتلەندۈرمەيسىز؟

1825-يىلى، ئەنگىلىيەلىك ئىنژېنېر پار ماتورىنى كۆمۈر بىلەن تولغان كان ۋاگونىغا ئۇلىدى. پار ماتورى كانغا يېقىن ئەتراپتىكى پورتقىچە بولغان يىگىرمە كىلومىتىر ئۇزۇنلۇقتىكى تۆمۈر يولنى بويلاپ ۋاگونلارنى سۆرەيتتى. بۇ تارىختىكى تۇنجى پار بىلەن ھەرىكەتلىنىدىغان پاراۋۇز ئىدى. ئېنىقكى، ئەگەر پار ماشىنىسىنى كۆمۈر توشۇشقا ئىشلەتكىلى بولسا، نېمىشقا باشقا ماللارنى توشۇشقا ئىشلەتمەيمىز؟ نېمىشقا ئادەملەرنى توشۇمايمىز؟ 1830-يىلى 15-سېنتەبىردە، تۇنجى سودا تۆمۈر يولى ئېچىلدى، بۇ تۆمۈر يول لىۋېرپول بىلەن مانچېستېرنى تۇتاشتۇردى. پويىزلار ئىلگىرى كاندىن سۇ تارتقان ۋە توقۇمچىلىق ماشىنىسىنى ھەرىكەتلەندۈرگەن پارنىڭ كۈچى بىلەن ھەرىكەت قىلاتتى. قىسقىغىنا يىگىرمە يىلدىن كېيىن، بېرتانىيەدە نەچچە ئون مىڭ كىلومېتىرلىق تۆمۈر يول شەكىللەندى.^[1]

شۇنىڭدىن كېيىن، كىشىلەر ماشىنا ۋە ماتور بىلەن بىر ئېنېرگىيىنى يەنە بىر خىل ئېنېرگىيىگە ئايلاندۇرغىلى بولىدۇ، دېگەن قاراشقا مەھلىيا بولدى. ئەگەر بىز پەقەت مۇۋاپىق ماشىنا كەشىپ قىلالىساقلا دۇنيانىڭ ھەر قانداق يېرىدىكى ھەر قانداق ئېنېرگىيەنى ئېھتىياجىمىزنى قاندۇرۇش ئۈچۈن كونترول قىلالايتتۇق. مەسىلەن، فىزىكا ئالىملىرى ئاتوم ئىچىدە غايەت زور ئېنېرگىيەنىڭ ساقلانغانلىقىنى تونۇپ يەتكەندە، ئۇلار دەرھال بۇ ئېنېرگىيەنى قانداق قويۇپ بېرىپ، توك ھاسىل قىلىپ، سۇ ئاستى پاراخوتىنى ماڭدۇرۇپ شەھەرلەرنى بىتچىت قىلىش ھەققىدە ئويلىنىشقا باشلىدى. خىتاي خىمىكلىرى پۇرۇخنى بايقىغان ۋاقىت بىلەن تۈرك زەمبىرەكلىرىنىڭ كونستانتىنوپولنىڭ تېمىنى ئۆرۈگەن ۋاقىت ئارىسدا ئالتە يۈز يىل ئۆتۈپ كەتتى. ئېينىشتىيىننىڭ ھەر قانداق ماسسانىڭ ئېنېرگىيىگە ئايلىنالايدىغانلىقىنى بىلگەن ۋاقتى، يەنىE = mc2 نىڭ مەنىسىنى يەشكەن ۋاقتى بىلەن ئاتوم بومبىسىنىڭ خىروشىما ۋە ناگاساكىنى ۋەيران قىلغان ۋە يادرو ئېلېكتر ئىستانسىلىرى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تىز تەرەققىي قىلغان ۋاقتى ئاران 40 يىل پەرق قىلاتتى.

يەنە بىر ھالقىلىق بايقاش ئىچكى يېقىلغۇ ماتورى بولۇپ، بىر ئەۋلادقا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە قاتناش-ترانسىپورتنى ئىنىقىلاب خاراكتىرلىك ئۆزگەرتىپ نېفىتنى سۇيۇق سىياسىي كۈچكە ئايلاندۇردى. نېفىت نەچچە مىڭ يىلدىن بۇيان تونۇلغان بولۇپ، سۇ ئۆتمەيدىغان ئۆگزە ۋە سىلىقلاش مېيى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. تېخى بىر ئەسىر ئىلگىرى ھېچكىم ئۇنى يۇقىرىقىلاردىن باشقا ئىشلارغا ئىشلەتكىلى بۇلىدۇ، دەپ ئويلاپ باقمىغان ئىدى. چۈنكى بۇ ۋاقىتلاردا نىفىت ئۈچۈن قان تۆكۈش خىيالى قارىماققا كۈلكىلىكتەك تۇيۇلاتتى. سىز تۇپراق، ئالتۇن، قارىمۇچ ياكى قۇللار ئۈچۈن ئۇرۇش قىلىشىڭىز مۇمكىن، ئەمما نىفىت ئۈچۈن ھەرگىز ئۇرۇش قىلمايتتىڭىز.

توك كىشىنى تېخىمۇ ھەيران قالدۇرىدۇ. ئىككى ئەسىر ئىلگىرى توك ئىقتىسادتا ھېچقانداق رول ئوينىمىغان بولۇپ، كۆپىنچە سىرلىق ئىلمىي تەجرىبە ۋە ئەرزان سېھىرگەرلىك ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. بىر قاتار كەشپىياتلاردىن كىيىن ئۇ بىزنىڭ ئ‍ېھتىياجىمىزنى قاندۇرىدىغان ئۇنىۋېرسال گېنىمىزغا ئايلاندى. بىز بارمىقىمىزنى ئويناتساقلا ئۇ كىتاب بېسىپ، كىيىم تىكىدۇ، كۆكتاتلىرىمىزنى يېڭى ساقلايدۇ ۋە ماروژنىمىزنى توڭلىتىدۇ، كەچلىك تاماقلىرىمىزنى پىشىرىدۇ، جىنايەتچىلەرنى ئۆلتۈرىدۇ، ئوي-پىكىرلىرىمىزنى تىزىملايدۇ ۋە تەبەسسۇملىرىمىزنى خاتىرىلەيدۇ، كېچىلىرىمىزنى يورۇتۇپ، سانسىزلىغان تېلېۋىزىيە پروگراممىلىرى بىلەن بىزنى قىزىقتۇرىدۇ. پەقەت ئاز ساندىكى كىشىلەرلا توكنىڭ بۇ ئىشلارنى قانداق قىلىدىغانلىقىنى چۈشىنىدۇ، ئەمما ھېچكىم ھاياتىنى ئۇنىڭسىز تەسەۋۋۇر قىلالمايدۇ.

ئېنىرگىيە ئوكيانى

نىگىزىدىن ئېيتقاندا، سانائەت ئىنقىلابى ئېنېرگىيە ئۆزگەرتىشتىكى ئىنقىلاب ئىدى. ئۇ قولىمىزدىكى ئېنېرگىيە مىقدارىنىڭ چېكى يوقلىقىنى قايتا-قايتا ئىسپاتلىدى. تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، ئېنېرگىيەدىكى بىردىنبىر چەكلىمىنى نادانلىقىمىز كەلتۈرۈپ چىقارغان ئ‍ىدى. ھەر نەچچە ئون يىلدا يېڭى ئېنېرگىيە مەنبەسىنى بايقايمىز، شۇنداق بولغاندا قولىمىزدىكى ئېنېرگىيە ئومۇمىي مىقدارى داۋاملىق ئېشىۋاتقان بولىدۇ.

ئۇنداقتا نېمىشقا شۇنچە كۆپ كىشىلەر ئېنېرگىيە تۈگەپ كېتىدۇ، دەپ قورقۇپ كېتىدۇ؟ نېمىشقا نىفىت تۈگەپ كەتكەندىن كيىنكى ئاپەتتىن ئاگاھلاندۇرىدۇ؟ ئېنىقكى دۇنيادا ئېنېرگىيە كەمچىل ئەمەس. بىزدە كەم بولغىنى ئۇنى كونترول قىلىش ۋە ئېھتىياجىمىزغا ئاساسەن ئۆزگەرتىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان بىلىمدۇر. يەرشارىدىكى بارلىق تاشقا ئايلانغان يېقىلغۇلاردا ساقلانغان ئېنېرگىيەنىڭ مىقدارى ھەر كۈنى قۇياش تارقىتىدىغان ئېنىرگىيە مىقدارغا سېلىشتۇرغاندا ناھايىتى ئاز. پەقەت قۇياش ئېنېرگىيىسىنىڭ ئاز بىر قىسمى بىزگە يېتىپ كېلىدىغان بولۇپ، ئەڭ كۆپ بولغاندا ھەر يىلى 3 مىليون 766 مىڭ 800 ئېنىرگىيە ئېكسا جۇل بىزگە كىلىدۇ. بىر joule ئۆلچەم سىستېمىسىدىكى ئېنېرگىيە بىرلىكى بولۇپ، كىچىك ئالمىنى بىر ھويلىدا بىر يارد (1 يارد=0.914 مىتىر) ئىگىز كۆتۈرگەنگە باراۋەر. بىر ئېكسا جۇل مىليار مىليارد جۇل بولۇپ،  بۇ نۇرغۇنلىغان ئالما دېگەن گەپ^[2]. پۈتۈن دۇنيادىكى ئۆسۈملۈكلەر فوتوسىنتىز ئارقىلىق قۇياش ئېنېرگىيىسىدىن پەقەت 300 ئېكسا جۇل ئىنىرگىيە ئالىدۇ.^[3] پۈتۈن دۇنيادىكى ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتى ۋە سانائەتنى قوشۇپ ھېسابلىغاندا يىلدا پەقەت 500 ئېكسا جۇل ئېنىرگىيەنى ئىشلىتىدۇ. بۇ يەرشارىنىڭ قۇياشتىن توقسان مىنۇت ئالغان ئېنىرگىيەسىگە باراۋەر.^[4] بۇ پەقەت قۇياش ئېنېرگىيىسى، خالاس. ئۇنىڭدىن باشقا، ئەتراپىمىز يادرو ئېنېرگىيىسى ۋە تارتىش كۈچى ئېنېرگىيىسى قاتارلىق غايەت زور ئېنېرگىيە مەنبەلىرى بىلەن تولۇپ كەتكەن. تارتىش كۈچى ئېنېرگىيىسى ئاي شارىنىڭ يەر يۈزىنى تارتىش كۈچىدىن كېلىپ چىققان دېڭىز دولقۇنىدا ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئىپادىلىنىدۇ.

سانائەت ئىنقىلابىدىن ئىلگىرى، ئېنېرگىيە بازىرى ئاساسەن زىرائەتكە تايىناتتى. كىشىلەر بىر يىلدا 3000 ئېكسا جۇل يېشىل ئېنېرگىيە ساقلايدىغان زىرائەتلەر بىلەن بىللە ياشاپ، كۈچىنىڭ يېتىشىچە ئۇلارنىڭ ئېنېرگىيەسىنى ئىشلىتىشكە ئۇرۇندى. شۇنداقتىمۇ ئىنسانلارنىڭ قانچىلىك ئىشلىتەلەيدىغانلىقى ھەققىدە ئېنىق چەكلىمە بار ئىدى. سانائەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە، ئۆزىمىزنىڭ غايەت زور ئېنېرگىيە دېڭىزىدا ياشاۋاتقانلىقىمىزنى ھېس قىلدۇق، بىر خىل ئېنىرگىيەنىڭ مىلياردلىغان ئېكسا جۇل يوشۇرۇن كۈچى بار ئىدى. قىلىشقا تېگىشلىك ئىشىمىز تېخىمۇ ياخشى پومپا كەشىپ قىلىش ئىدى.

*

ئېنېرگىيەنى قانداق ئىشلىتىش ۋە ئايلاندۇرۇشنى ئۆگىنىش ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىنى ئاستىلىتىۋاتقان باشقا مەسىلىنى، يەنى خام ئەشيا كەمچىللىكىنى ئۈنۈملۈك ھەل قىلدى. ئىنسانلار زور مىقداردىكى ئەرزان ئېنېرگىيىنى قانداق ئىشلىتىش ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتقاندا، ئىلگىرى ئېرىشەلمىگەن خام ئەشيالارنى قېزىش (مەسىلەن، سىبىرىيە چۆلىدىن تۆمۈر قېزىش) ياكى يىراق جايلاردىن خام ئەشيالارنى توشۇش (مەسىلەن، بېرتانىيە توقۇمچىلىق زاۋۇتىنى ئاۋىستىرالىيە يۇڭى بىلەن تەمىنلەش) مەسىلىسىنى ھەل قىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىلمىي بۆسۈشلەر ئىنسانىيەتنىڭ سۇلياۋغا ئوخشاش پۈتۈنلەي يېڭى خام ئەشيالارنى كەشىپ قىلىشىغا ۋە ئىلگىرى بىلىنمىگەن تەبىئىي ماتېرىياللارنى، مەسىلەن كرېمنىي، ئاليۇمىننى بايقاش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلدى.

خىمىكلار ئاليۇمىننى 1820-يىللاردىلا بايقىغان، ئەمما مېتالنى رۇدىدىن ئايرىش ئىنتايىن مۈشكۈل ۋە كۆپ تەننەرخىلىق ئىش ئىدى. شۇڭلاشقا نەچچە ئون يىلغىچە ئاليۇمىن ئالتۇندىن كۆپ قىممەت بولغان. 1860-يىللاردا، فرانسىيە ئىمپېراتورى ناپالېئون III ئۆزىنىڭ ئەڭ ئەزىز مېھمانلىرى ئۈچۈن ئاليۇمىن قېتىشمىسىدىن ئىشلەنگەن غىزالىنىش ئەسۋابلىرىنى ئۈستەلگە تىزاتتى. ئانچە مۇھىم بولمىغان مېھمانلار ئالتۇن پىچاق ۋە ئارىلارنى ئىشلىتىشى كېرەك ئىدى.^[5] ئەمما 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا خىمىكلار غايەت زور ئەرزان تەننەرخىلىق ئاليۇمىن ئايرىپ چىقىشنىڭ ئامالىنى تاپتى، بۇنىڭ بىلەن ئاليومىننىڭ يەر شارى ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى يىلىغا 30 مىليون توننىغا يەتكەن ئىدى. ئەگەر ناپالېئون III بۈگۈن ئ‍ۆزىگە قارام بولغانلارنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ ئەرزان باھالىق بىر قېتىم ئىشلىتىلىدىغان ئاليۇمىن ياپقۇچ بىلەن ساندىۋىچىنى ئوراپ، ئىشلىتىپ بولغاندا ئەخلەت ساندۇقىغا تاشلىۋېتىدىغانلىقىنى ئاڭلىسا ھەيرانلىقلىقتىن  ئاغزى ئېچىلىپ قالاتتى.

ئىككى مىڭ يىل ئىلگىرى، ئوتتۇرا دېڭىزدىكى كىشىلەر قۇرغاق تېرە كېسلىگە گىرىپتار بولغاندا، قولىنى تەبىئى زەيتۇن يېغىدا مايلىغان. بۈگۈنكى كۈندە، ئۇلار قول مېيىنى خالىغانچە ئىشلىتەلەيدۇ. تۆۋەندە مەن يەرلىك دۇكاندىن سېتىۋالغان ئاددىي زامانىۋى قول مېيىنىڭ تەركىب تىزىملىكىنى كۆرسىتىمەن:

دىئونلانغان سۇ، ستېئارىك كىسلاتا، گلىتسېرىن، كاپرىلىك/كاپرىتسىگلىتسېرىد، پروپىلېن گلىكول، ئىزوپروپىل مىرىستات، پاناك گىنسېڭ يىلتىزى جەۋھىرى، ئەتىر، سېتل ئىسپىرت، ترىئېتانولامىن، دىمېتىكون، ئارتوستافىلوس ئۇۋا-ئۇرسى يوپۇرمىقى جەۋھىرى، ماگنىي ئاسكوربىل فوسفاتىل، ئىمىدازولىدىني ئۇرا، مېتىل پارابېن، كامفور، پروپىل پارابېن، گىدروكىسسىئوخېسسىل 3-سىكلوخېسېن كاربونالدېھىد، گىدروكىسسىلترونېللا، لىنالول، بۇتىلفېنىل مېتىلپروپلون، سىتروننېلول، لىمونېن، گېرانول.

بۇ تەركىبلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك يېقىنقى ئىككى ئەسىردە كەشىپ قىلىنغان ياكى بايقالغان.

بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، گېرمانىيە قامال قىلىنغانلىقتىن خام ئەشيا كەمچىل بولدى، بولۇپمۇ مىلتىق دورىسى ۋە باشقا پارتىلاتقۇچ ماددىلاردا كەم بولسا بولمايدىغان ناترىي نېترات تېشى كەمچىل ئىدى. بۇ ماددا چىلى ۋە ھىندىستاندا بولغان بىلەن گېرمانىيەدە ئەسلا يوق ئىدى. دەرۋەقە، ناترىي نېترات تېشى ئورنىنى ئاممىياك بىلەن ئالماشتۇرۇشقا بولاتتى، ئەمما ئاممىياكنى ئىشلەپچىقىرىشمۇ قىممەت ئىدى. گېرمانلارنىڭ تەلىيىگە، گىرمان پۇخراسى بولغان فرىتز خابېر(Fritz Haber) ئىسىملىك يەھۇدىي خىمىك 1908-يىلى ھاۋادىن ئاممىياك ئىشلەپچىقىرىش جەريانىنى بايقىغان. ئۇرۇش پارتىلىغاندا، گېرمانلار خابېرنىڭ بايقىشىدىن پايدىلىنىپ ھاۋانى خام ئەشيا قىلىپ پارتىلاتقۇچ دورا ئىشلەپچىقىرىشنى باشلىدى. بەزى ئالىملارنىڭ قارىشىچە، ئەگەر خابېرنىڭ بايقىشى بولمىغان بولسا، گېرمانىيە 1918-يىلى 11-ئايدىن بۇرۇنلا تەسلىم بولغان بولاتتى.^[6] بۇ بايقاش بىلەن خابېر 1918-يىلى نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئەمما بۇ مۇكاپات تىنچىلىق مۇكاپاتى ئەمەس، خىمىيە مۇكاپاتى ئىدى.

يەتكۈزگۈچىلەر بەلبېغىدىكى ھايات

سانائەت ئىنقىلابى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئەرزان ۋە مول ئېنېرگىيە بىلەن خام ئەشيالارنىڭ بىرلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. نەتىجىدە ئىنسانلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىدا پارتلاش خاراكتېرلىك بۆسۈش يۈز بەردى. بۆسۈش ئالدى بىلەن دېھقانچىلىقتا كۆرۈلدى. سانائەت ئىنقىلابى دېيىلسە، ئىس-تۈتەكلىك شەھەر مەنزىرىسى ياكى ئېزىلگەن كانچىلارنىڭ تەرگە چۈمۈلگەن ھالىتى كۆز ئالدىمىزغا كېلىدۇ. ئەمما، سانائەت ئىنقىلابى ئىككىنچى دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن ئۈستۈن ئىدى.

يېقىنقى 200 يىلدا، سانائەتلەشكەن ئىشلەپچىقىرىش ئۇسۇلى دېھقانچىلىقنىڭ ئاساسلىق ئۇلىغا ئايلاندى. تىراكتور قاتارلىقلار جىسمانى كۈچنىڭ ئورنىنى ئالدى. خىمىيەۋى ئوغۇت، ھاشارات يوقىتىش دورىسى، ھورمون ۋە دورىلار بىلەن ئېتىزلار ۋە ھايۋانلار تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ھوسۇل بېرىدىغان بولدى. توڭلاتقۇ، پاراخوت، ئايروپىلان مەھسۇلاتلارنى نەچچە ئاي يىڭى ساقلاپ، تېز ۋە ئەرزان ھالدا مەھسۇلاتلارنى دۇنيانىڭ ئۇ چېتىگە يەتكۈزدى. ياۋروپالىقلار يېڭى ئارگېنتىنا كالا گۆشى ۋە ياپونچە سۇشىدا غىزالىنىشقا باشلىدى.

ھەتتا ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارمۇ ماشىنىلاشتۇرۇلدى. بۈگۈنكى ئىنسانپەرۋەرلىك ئەقىدىسى ئىنساننى ھەممىگە قادىر سالاھىيەتكە ئىگە قىلىنغاچقا، ئۆي ھايۋانلىرى ئازاپ ۋە بېسىملارنى سىزەلەيدىغان جانلىق سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنماستىن بەلكى ماشىنا سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنىشقا دۇچ كەلدى. بۈگۈندە، ھايۋانلار زاۋۇتقا ئوخشاش ئورۇنلاردا تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. بەدىنى سانائەت ئېھتىياجىغا ئاساسەن شەكىللەندۈرىلىدۇ. ئۇلار پۈتۈن ھاياتىنى ئىشلەپچىقىرىش لىنىيىسىنىڭ چىشلىق چاقىدا ئۆتكۈزىدۇ، ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ ۋاقتى ۋە سۈپىتى سودا شىركەتلىرىنىڭ پايدا  زىيىنى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. سانائەت ئۇلارنىڭ ياشىشىغا، مۇۋاپىق، ساغلام ۋە ياخشى ئوزۇقلىنىشىغا كۆڭۈل بۆلگەن بىلەن، ئىجتىمائىي ۋە پىسخىكىلىق ئېھتىياجىغا (ئىشلەپچىقىرىشقا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسەتكەندىن باشقا) ھېچكىم قىزىقمايدۇ.

مەسىلەن، تۇخۇم توخۇسىنىڭ مۇرەككەپ ھەرىكەت ئېھتىياجى ۋە رىغبىتى بولىدۇ. بۇ ئىھتىياجلار توخۇنىڭ ئۆز مۇھىتىنى چارلاش، يەم-خەشەك ۋە ئەتراپنى چوقۇلاش، ئۆز توپىدىكى ئورنىنى بەلگىلەش، ئۇۋا سېلىش ۋە ئۆزىنى كۆرسىتىشنى كۈچلۈك تەلەپ قىلىدۇ. ئەمما تۇخۇم سانائىتى ھەمىشە توخۇلارنى كىچىك كاتەكلەرگە قاۋايدۇ، تۆت توخۇنى بىر قەپەسكە سىغدايدۇ، ھەر بىر توخۇغا بۆلۈپ بېرىلگەن يەر تەخمىنەن يىگىرمە ئىككى سانتىمېتىردىن يىگىرمە بەش سانتىمېتىرغىچە بولىدۇ. توخۇلار كاتەكلەردە يېتەرلىك يېمەكلىككە ئېرىشەلىگەن بىلەن بوشلۇق تەلەپ قىلالمايدۇ، ئۇۋا سالالمايدۇ ياكى باشقا تەبىئىي پائالىيەتلەرنى قىلالمايدۇ. ھەتتا، قەپەس بەك كىچىك بولۇپ، توخۇلار قانىتىنى قېقىشقا ياكى تىك تۇرۇشقىمۇ ئامالسىز قالىدۇ.

چوشقا سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ ئىچىدە ئادەمسىمان مايمۇنلاردىن قالسىلا ئەقىللىق ۋە ھۇشيار ھايۋان. ئەمما، سانائەتلەشكەن چوشقا باقمىچىلىقى مىكىجىنلارنى دائىم كىچىك ئېغىللارغا سولاپ قويغاچقا، ئۇلار مىدىرلاشقىمۇ ئامالسىز قالىدۇ (مېڭىش ياكى ئوتلاشنى دېمەيلا قويايلى). مىكىجىنلار كۈچۈكلىگەندىن كېيىن تۆت ھەپتە ئېغىلدىن چىقىرىلمايدۇ. ئۇلارنىڭ كۈچۈكى بورداش ئۈچۈن ئېلىپ كېتىلىدۇ ۋە مىكىجىنلار ئارقىدىنلا يەنە بوغاز قىلىنىدۇ.

نۇرغۇن ئىنەكلەر پۈتۈن يىللىرىنى دېگۈدەك كىچىك ئېغىلدا ئۆتكۈزىدۇ. پوق-سۈيدۇكىدە يېتىپ قوپىدۇ. ئۇلارغا بىر يۈرۈش ماشىنىلار يېمەكلىك، ھورمۇن ۋە دورىلارنى بېرىدۇ. يەنە بىر يۈرۈش ماشىنىلار ھەر بىر سائەتتە سۈتىنى ساغىدۇ. ئىنەك بوغاز يەپ سۈت چىقىرىدىغان يېلىندىن باشقا نەرسە ئەمەس.  ھېسسىياتلىق جانلىقلارنى ماشىنىدەك كۆرۈش ئۇلاردا جىسمانى ئارامسىزلىق، مەنىۋى بىسەرەمجانلىق ۋە بېسىم پەيدا قىلىشى مۇمكىن.

40-رەسىم. سودا توشۇش لىنىيەسىدىكى توخۇلار. خوراز ۋە مۇكەممەل بولمىغان مېكيان چۈجىلەر توشۇش بەلبېغىدىن ئېلىپ تاشلىنىدۇ، ئاندىن گازلاقتا گاز سۈمۈرۈتۈلۈپ، ئاپتوماتىك پارچىلاش ماشىنىسىغا تاشلىنىدۇ ياكى ئەخلەت ساندۇقىغا تاشلىنىپ ئېزىپ ئۆلتۈرۈلىدۇ. ھەر يىلى يۈز مىليونلىغان چۆجىلەر بۇنداق چۆجەخانىلاردا ئۆلىدۇ.

خۇددى ئاتلانتىك ئوكيان قۇل سودىسى ئافرىقىلىقلارغا بولغان ئۆچمەنلىكتىن كېلىپ چىقمىغىنىدەك، زامانىۋى باقمىچىلىق سانائىتىمۇ دۈشمەنلىكتىن پەيدا بولغان ئەمەس. باشقىچە ئېيتقاندا، ئۇ پەرۋاسىزلىقتىن ئوزۇقلانغان. تۇخۇم، سۈت، گۆش ئىشلەپچىقىرىدىغان ۋە ئىستېمال قىلىدىغانلار توخۇ، كالا ياكى چوشقىلارنىڭ تەقدىرى ھەققىدە ناھايىتى ئاز ئويلىنىدۇ. ئويلايدىغانلار ھايۋانلارنىڭ ماشىنا بىلەن ھېچ پەرقلەنمەيدىغانلىقىنى، ھېسسىياتتىن خالىي، ئازاب-ئوقۇبەتنى ھېس قېلالمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەسخىرىلىك يېرى، سۈت ۋە تۇخۇم ماشىنىلىرىمىزنى ئىجاد قىلغان پەن يېقىندىن بۇيان سۈت ئەمگۈچىلەر ۋە قۇشلارنىڭمۇ شەك-شۈبھىسىز مۇرەككەپ سەزگۈ ۋە ھېسسىياتى بارلىقىنى ئىسپاتلىدى. ھايۋانلار ۋە قۇشلار جىسمانىي ئازابنى ھېس قىلىپلا قالماي، يەنە ھېسسىي ئازابقا دۇچار بولاتتى.^[7]

تەدرىجى تەرەققىيات پىسخولوگىيىسى شۇنداق قارايدۇكى، ئۆي قۇشلىرى ۋە ھايۋانلىرىنىڭ ھىسسىي ۋە ئىجتىمائى ئېھتىياجى ياۋايىلىق دەۋرىدىلا يىتىلگەن ئىدى.بۇ ئېھتىياجلار ھايات قېلىش ۋە كۆپىيىش ئۈچۈن موھىم ئىدى. مەسىلەن، بىر ياۋا ئىنەك باشقا ئىنەكلەر ۋە بۇقالار بىلەن يىقىن مۇناسىۋەتنى قانداق قۇرۇشنى بىلىشى كېرەك. بولمىسا ئۇ كۆپىيەلمەيدۇ ياكى ياشىيالمايدۇ. بۇ زۆرۈر ماھارەتلەرنى ئۆگىنىشى ئۈچۈن موزاي باشقا بارلىق سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارغا ئوخشاش  ئويناش ھەۋىسىنى يىتىلدۈرىشى كىرەك. بۇ ئۇلارنى ئانىلىرىغا تېخىمۇ باغلايدۇ، چۈنكى ئانا سۈتى ۋە بېقىشى ئۇلارنىڭ ھايات كەچۈرىشى ئۈچۈن پەۋقۇللادە مۇھىم ئىدى.

ئەگەر دېھقانلار بىر موزاينى ئىنەكتىن  ئايرىپ، ئېغىلغا سولاپ، يەم-خەشەك، سۇ بىرىپ،  كېسەللىكلەرگە قارشى ئوكۇل ئۇرۇپ، ئاندىن كۈيلىگەندە ئۇرۇقلاندۇرسا قانداق بولىدۇ؟ ئوبيېكتىپ نۇقتىدىن ئالغاندا، بۇ موزاي ياشاش ۋە كۆپىيىش ئۈچۈن ئىنەككە ياكى ئويۇنغا ئىھتىياجلىق بولمايدۇ. ئەمما سۇبيېكتىپ نۇقتىدىن قارىغاندا، موزاي يەنىلا ئىنەك بىلەن رىشتە باغلاش ۋە باشقا موزايلار بىلەن ئويناش ئېھتىياجىنى ھېس قىلىدۇ. ئەگەر ئىھتىياج قانائەتلەنمىسە موزاي قاتتىق ئازابلىنىدۇ. بۇ سەۋەپتىن تەدرىجى تەرەققىيات پىسخولوگىيىسىنىڭ ساۋىقى مۇنداق: ئىلگىرى ياۋايىلىق دەۋرىدە شەكىللەنگەن ئېھتىياج ھازىرقى ياشاش ۋە كۆپىيىش جەريانىدا زۈرۈرلىكى ھىس قىلىنمىغان تەقدىرمۇ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. سانائەتلەشكەن دېھقانچىلىقنىڭ پاجىئەسى شۇكى، ئۇ ھايۋانلارنىڭ ئوبيېكتىپ ئېھتىياجىغا ئىنتايىن كۆڭۈل بۆلگەن بىلەن سۇبيېكتىپ ئېھتىياجىغا سەل قارىغان.

يۇقىرىقى نەزەرىيەنىڭ ھەقىقىتى ئامېرىكىلىق پىسخولوگ خاررىي خارلوۋ(Harry Harlow) مايمۇنلارنىڭ تەرەققىياتىنى تەتقىق قىلغان 1950 -يىللىرىدىن باشلاپ بىلىنىشكە باشلىدى. خارلو يىڭى تۇغۇلغان مايمۇنلارنى بىر نەچچە سائەت كېيىنلا ئانىسىدىن ئايرىۋەتكەن. مايمۇنچاقلار ئايرىم قەپەسكە سۇلانغان، ئاندىن قورچاق ئانىلار قويۇپ قويۇلغان. خارلوۋ ھەر بىر قەپەسكە ئىككى خىل قورچاق ئانا قويغان. بىر قورچاق ئانا مېتال سىمدىن ياسالغان بولۇپ، بەدىنىگە مايمۇنچاقلار ئېمەلەيدىغان سۈت بوتۇلكىسى ئورنىتىلغان. يەنە بىرى ياغاچتىن ياسىلىپ رەخت بىلەن يۆگەلگەن بولۇپ، مايمۇنغىلا ئوخشايتتى، ئەمما مايمۇنچاقلارنى ئەمدۈرەلمەيتتى. تەتقىقاتتا مايمۇنچاقلار رەخت مايمۇنغا ئەمەس، سۈت بېرەلەيدىغان سىم مايمۇنغا چاپلىشىۋالىدۇ دەپ پەرەز قىلىنغان ئىدى.

خارلوۋنى ھەيران قالدۇرغىنى شۇكى، مايمۇنچاقلار رەخت مايمۇنغا مايىل بولۇپ، كۆپ ۋاقتىنى ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئۆتكۈزگەن. ئىككى قورچاق ئانا مايمۇن بىر-بىرىگە يېقىن قويۇپ قويۇلغاندا، مايمۇنچاقلار مېتال قورچاقتىن سۈت ئېمىۋىلىپلا، رەخت مايمۇنغا چىڭ يېپىشىۋالغان. خارلوۋ بەلكىم مايمۇنچاقلار توڭغاچقا شۇنداق قىلدى، دەپ گۇمان قىلغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇ سىم مايمۇنغا لامپۇچكا ئورناتقان، بۇنىڭ بىلەن ئانا مايمۇن ئىسسىغان. بىراق، بەزى مايمۇنچاقلارنى ھېساپقا ئالمىغاندا كۆپىنچىسى داۋاملىق رەخت ئانىنى ياخشى كۆرگەن.

41-رەسىم. خارلوۋنىڭ يېتىم مايمۇنچاقلىرىنىڭ بىرى سىم ئانىنى ئەمگەندىمۇ رەخت ئانىغا چاپلاشقان.

ئىز قوغلاپ قىلىنغان تەتقىقات كۆرسىتىشچە، خارلوۋنىڭ يېتىم مايمۇنچاقلىرى ئېھتىياجلىق بولغان بارلىق ئوزۇقلۇققا ئېرىشكەن بولسىمۇ، روھىي توسقۇنلۇققا ئۇچرىغان. ئۇلار مايمۇن توپىغا پەقەتلا ماسلىشالمىغان، باشقا مايمۇنلار بىلەن ئالاقە قىلىشتا قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەن،  كۆپ تەشۋىشلەنگەن ۋە ئۇرۇشقاق بولغان. بۇ تەتقىقات يەكۈننى قوبۇل قىلماسلىققا يول يوق: مايمۇنلارنىڭ ماددىي ئىھتىياجىدىن باشقا ئېھتىياج ۋە خاھىشلىرى بولىدۇ، ئەگەر بۇلار قاندۇرۇلمىسا، ئۇلار ئىنتايىن ئازابلىنىدۇ. خارلوۋنىڭ مايمۇنچاقلىرىنىڭ رەخت ئانىنىڭ قۇچىقىدا بولۇشقا ئامراق بولىشىدىكى سەۋەپ ئۇلارنىڭ سۈتكىلا ئەمەس، ھېسسىياتقىمۇ مۇھتاجىلىقىدىن ئىدى. بۇ تەتقىقاتتىن كېيىنكى نەچچە ئون يىلدا، بۇ تەتقىقات نەتىجىسىنىڭ مايمۇنغىلا ئەمەس، باشقا سۈت ئەمگۈچىلەر ۋە قۇشلارغىمۇ ماس كېلىدىغانلىقى ئىپساتلاندى. بۈگۈنكى كۈندە، مىليونلىغان ئۆي قۇشلىرى ۋە ھايۋانلىرى خارلوۋنىڭ مايمۇنچاقلىرىغا ئوخشاش قىسمەتكە دۇچ كەلمەكتە، چۈنكى دېھقانلار دائىم موزاي، چۈجە ۋە باشقا ھايۋان بالىلىرىنى ئانىسىدىن ئايرىپ باقىدۇ.^[8]

ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۈگۈنكى كۈندە نەچچە ئون مىليارد ئۆي قۇشلىرى ۋە ھايۋانلىرى ماشىنىلاشقان ئىشلەپچىقىرىش لىنىيىسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ياشايدۇ، ھەر يىلى تەخمىنەن 50 مىليارد ئۆي قۇشلىرى ۋە ھايۋانلىرى ئۆلتۈرۈلىدۇ. بۇ خىل سانائەتلەشكەن باقمىچىلىق ئۇسۇلى دېھقانچىلىق ئىشلەپچىقىرىشى ۋە ئىنسانلارنىڭ يېمەكلىك زاپىسىنىڭ شىددەت بىلەن ئېشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. تېرىقچىلىقنىڭ ماشىنىلىشىشى بىلەن بىللە، سانائەت باقمىچىلىقى پۈتكۈل زامانىۋى ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي تەرتىپنىڭ ئاساسىنى ياراتتى. دېھقانچىلىق سانائەتلەشتۈرۈلۈشتىن ئىلگىرى، ئىشلەپچىقىرىلغان يېمەكلىكلەرنىڭ كۆپىنچىسى دېھقانلار ۋە ھايۋانلارنى بېقىش ئۈچۈن «ئىسراپ قىلىناتتى». پەقەت ئاز بىر قىسم يېمەكلىك قول ھۈنەرۋەنلەر، ئوقۇتقۇچىلار، پوپلار ۋە بىيۇروكراتلارنى بېقىش ئۈچۈن ئىشلىتىلەتتى. نەتىجىدە، بارلىق جەمئىيەتلەردە دېھقانلار دېگۈدەك نوپۇسنىڭ 90% تىن كۆپرەكىنى تەشكىل قىلاتتى. دېھقانچىلىق سانائەتلەشكەندىن كېيىن، بارغانسىرى ئازىيىۋاتقان دېھقانلار كۈنسېرى كۆپىيىۋاتقان زاۋۇت ئىشچىلىرى ۋە ھۆكۈمەت خادىملىرىنى باقالايدىغان بولدى. بۈگۈنكى كۈندە، ئامېرىكىدا پەقەت %2 ئاھالە دېھقانچىلىق بىلەن تىرىكچىلىك قىلىدۇ، شۇنداقتىمۇ بۇ %2 دېھقان پۈتۈن ئامېرىكا نوپۇسىنى بېقىپلا قالماي، ئېشىنچا ئاشلىقنى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىغا ئېكسپورت قىلىدۇ.^[9] دېھقانچىلىقنى سانائەتلەشتۈرۈش بولمىغان بولسا شەھەر سانائەت ئىنقىلابى يۈز بەرمىگەن، نەتىجىدە زاۋۇت ۋە ئىشخانىلاردا ئىشلەيدىغان كىشىلەر پەيدا بولمىغان بولاتتى.

زاۋۇتلار ۋە ئىشخانىلار ئېتىز-ئېرىق ئىشلىرىدىن ئازاد قىلىنغان مىلياردلىغان كىشىلەرنى جەلپ قىلغانلىقتىن، نۇرغۇن كىشىلەر تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىشقا باشلىدى. ئىنسانلار ھازىر تېخىمۇ كۆپ پولات-تۆمۈر، كىيىم-كېچەك ئىشلەپچىقىرىدۇ ۋە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئىنشائاتلارنى قۇرىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇلار ئىلگىرى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدىغان لامپۇچكا، يانفون، كامېرا ۋە قاچا يۇيۇش ماشىنىسى قاتارلىق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىدۇ. ئاقىۋەتتە، ئىنسانىيەت تارىخىدا تۇنجى قېتىم تەمىنلەش ئېھتىياجدىن ئېشىپ كەتتى. بۇنىڭ بىلەن پۈتۈنلەي يېڭى بىر مەسىلە تۇغۇلدى:بۇ نەرسىلەرنى كىم سېتىۋالىدۇ؟

سېتىۋېلىش دەۋرى

لەھەڭ سۇ ئۈزۈپ تۇرمىسا بوغۇلۇپ ئ‍ۆلۈپ قالغىنىدەك، زامانىۋى كاپىتالىستىك ئىقتىساد ھايات قېلىش ئۈچۈن چوقۇم ئۈزلۈكسىز ئېشىشى كېرەك. بىراق كاپىتالىستىك ئىقتىسادتا ئىشلەپچىقىرىشلا كۇپايە قىلمايدۇ. كىشىلەر چوقۇم ئىشلەپچىقىرلغان مەھسۇلاتلارنى سېتىۋېلىشى كىرەك. بولمىسا سانائەتچىلەر ۋە مەبلەغ سالغۇچىلار ۋەيران بولىدۇ. بۇ خىل ئاپەتنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كىشىلەرنىڭ سانائەت ئىشلەپچىقارغان ھەرقانداق نەرسىنى ھەرقانداق ۋاقىتتا سېتىۋېلىشىغا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن  ئىستېمالچىلىق(consumerism)تىن ئىبارەت يېڭى بىر خىل ئەخلاق پەيدا بولدى.

تارىختا كۆپىنچە كىشىلەر قاتتىقچىلىقتا ياشىدى. شۇڭلاشقا تېجەشلىك بولۇش كىشىلەرنىڭ ياقتۇرىدىغان سۆزى ئىدى. پۇرىتانلار ۋە سپارتالىقلارنىڭ ئاددىي-ساددا ئەخلاقى ئىككى داڭلىق مىسال بولالايدۇ: ياخشى ئادەم ھەشەمەتچىلىكتىن قاچىدۇ، يېمەكلىكلەرنى ھەرگىز تاشلىۋەتمەيدۇ، يېڭىسىنى سېتىۋېلىشنىڭ ئورنىغا يىرتىلغاننى ياماپ كىيىدۇ. پەقەت پادىشاھلار ۋە ئاقسۆڭەكلەرلا بۇ قىممەت قاراشلاردىن ئوچۇق-ئاشكارە ۋاز كەچكەن ۋە بايلىقىنى كۆز-كۆز قىلالايدۇ.

ئىستېمالچىلىق تېخىمۇ كۆپ مەھسۇلات ۋە مۇلازىمەتتىن بەھرلىنىشنى ياخشى دەپ قارايدۇ. ئىستېمالچىلىق كىشىلەرنى كۈتۈنۈشكە، ئارزۇلىنىشىقا، ھەتتا ھەددىدىن زىيادە كۆپ ئىستېمال سەۋەبىدىن ئاستا-ئاستا ئۆلۈمگە كۈشكۈرتىدۇ . تېجەشلىك بولۇش ساقايتقىلى بولىدىغان كېسەللىكتۇر. بىز ئىستېمال ئەخلاقىنى رىغبەتلەندۈرىدىغان ھەر خىل مىساللارنى ئەتراپىمىزدىن ئاسانلا تاپالايمىز، پەقەت ناشتىلىقلار قۇتىسىنىڭ كەينىدىكى خەتلەرنىلا ئوقۇپ باقايلى. ئىسرائىلىيە شىركىتى تېلما ئىشلەپچىقارغان ئەڭ ياقتۇرىدىغان ناشتىلىقىمنىڭ بىر قۇتىسىغا مۇنداق يازغان:

بەزىدە سىز كۈتۈنۈشكە موھتاج. بەزىدە ئازراق ئارتۇق ئېنېرگىيەگە موھتاج.  بەزىدە سالامەتلىكىڭىزگە دىققەت قىلىشقا، بەزىدە ئازراق بىر نەرسە يىيىشكە مۇھتاج… ھازىر! تېلما سىز ئۈچۈنلا ھەر خىل تەملىك دانلىق زىرائەتلەردىن ئىشلەنگەن ناشتىلىق سۇنىدۇ – غەم قىلماي مەززىلىك يېمەكلىكلەردىن ھۇزۇرلىنىڭ.

«ساغلام كۈتۈنۈش» ماركىلىق ئوخشاش ئورالما قاپلىق يەنە بىر ناشتىلىقنىڭ ئېلانى:

«ساغلام كۈتۈنۈش» ساغلام كەچۈرمىش ئۈچۈن تەملىك دانلىق زىرائەتلەر، مېۋە ۋە مىغىزلارنى ھۇزۇرىڭىزغا سۇنىدۇ. چۈشتكى  كۈتۈنۈش ساغلام تۇرمۇش ئۇسۇلىغا ماس كېلىدۇ. بۇ تېخىمۇ ئېسىل تەم ۋە ھەقىقىي كۈتۈنۈشتۇر.

تارىخنىڭ كۆپ قىسمىدا، بۇنداق تېكىستلەر ئىنسانلارنى جەلپ قىلماستىن، بەلكى يىرگەندۈرگەن بولۇشى مۇمكىن. كىشىلەر بۇنداق تېكىستلەرنى شەخسىيەتچى، زەئىپ ۋە ئەخلاقىي جەھەتتە چىرىكلىكنى تەرغىپ قىلىدۇ، دەپ قارىلاتتى. ئىستېمالچىلىق ئاممىباب پىسخولوگىيەنىڭ ياردىمىدە «قىلىۋەر!» دەپ مەيلىگە قويۇپ بېرىش ياخشى ئىش، تېجەشلىك بولۇش ئۆزىنى چەكلەشتۇر دېگەنگە قايىل قىلىش ئۈچۈن ناھايىتى تىرىشتى.

ئىستىمالچىلىق مۇۋەپپەقىيەت قازاندى. ھەممىمىز ياخشى ئىستېمالچى بولدۇق.  ھازىرقى كۈندە بىز ئېھتىياجلىق بولمىغان، تۈنۈگۈنگىچە مەۋجۇتلۇقىنى بىلمەيدىغان سانسىزلىغان مەھسۇلاتلارنى سېتىۋالىمىز. ئىشلەپچىقارغۇچىلار قەستەن قىسقا مۇددەتلىك تاۋارلارنى لايىھىلەپ، ئىستىمال بازىرىدىن قالماسلىقىمىز ئ‍ۈچۈن چوقۇم سېتىۋېلىشىمىز كېرەك بولغان زۆرۈر بولمىغان يېڭى مەھسۇلات مودېللىرىنى كەشىپ قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن مال سېتىۋېلىش ئەڭ ياقتۇرىدىغان كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتىگە ئايلاندى. ئىستېمال بۇيۇملىرى ئائىلە ئەزالىرى، جۆرىمىز ۋە دوستلىرىمىز ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتتە كەم بولسا بولمايدىغان ۋاسىتىچىگە ئايلاندى. روژدېستۋو بايرىمى قاتارلىق دىنىي بايراملار مال سېتىۋېلىش بايرىمىغا ئايلاندى. ئامېرىكىدا، ھەتتا ئەسلىدە ئۆلگەن ئەسكەرلەرنى ئەسلەشتىكى تەنتەنىلىك كۈن بولغان قەھرىمانلىق خاتېرە كۈنى(Memorial Day)  ھازىر ئالاھىدە مال سېتىۋېلىش كۈنىگە ئۆزگەردى. كۆپىنچە كىشىلەر بۇ كۈننى مال سېتىۋېلىش ئارقىلىق خاتىرىلەيدۇ، بەلكىم ئەركىنلىك قوغدىغۇچىلىرىنىڭ بىكارغا ئۆلمىگەنلىكى ئىسپاتلانغان بولۇشى مۇمكىن.

ئىستېمال ئەخلاقىنىڭ گۈللىنىشى يېمەكلىك بازىرىدا ئەڭ روشەن ئىپادىلىنىدۇ. ئەنئەنىۋى دېھقانچىلىق جەمئىيەتلىرى ئاچارچىلىقنىڭ دەھشەتلىك كۆلەڭگىسى ئاستىدا ياشىدى. بۈگۈنكى باي دۇنيادا ساغلاملىق مەسىلىلىرنىڭ بىرى سېمىزلىك بولۇپ، بۇ كېسەللىك نامراتلاردا (نامراتلار ھامبۇرگ بولكىسى ۋە پىسا بىلەن قورساق تويغۇزىدۇ) بايلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ئېغىر بولىدۇ (بايلار ئورگانىك سالات ۋە مېۋە ئەزمىسى ئىچىدۇ). ھەر يىلى ئامېرىكىلىقلار ساغلاملىق مەھسۇلاتلىرىغا دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى بارلىق ئاچ قالغان كىشىلەرنى بېقىشقا كېتىدىغان چىقىمدىن كۆپ پۇل خەجلەيدۇ. سېمىزلىك ئىستېمالچىلىقنىڭ قوش غەلىبىسىدۇر. كىشىلەر ئىقتىسادنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئاز يېيىشنىڭ ئورنىغا، كۆپ يەيدۇ، ئاندىن ساغلاملىق مەھسۇلاتلىرىنى سېتىۋالىدۇ ۋە بۇ ئارقىلىق ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىغا ئىككى ھەسسە تۆھپە قوشىدۇ.

قانداق قىلغاندا پايدىنى ئىسراپ قىلماستىن ئىشلەپچىقىرىشقا قايتا مەبلەغ سېلىش كېرەك، دەيدىغان سودىگەرنىڭ كاپىتالىستىك ئەخلاقى بىلەن ئىستېمالچىلىق ئەخلاقىنى كاۋابنىمۇ زىخنىمۇ كۆيدۈرمەي بىللە سىغىشتۇرالايمىز؟ بۇ ئاددىي ئىش. ئىلگىرىكى دەۋرلەرگە ئوخشاش، بۈگۈنكى كۈندە سەرخىللار بىلەن كەڭ ئامما ئوتتۇرىسىدا ئىش تەقسىماتى ئېنىق ئايرىلىپ كەتكەن. ئوتتۇرا ئەسىردىكى ياۋروپادا ئاقسۆڭەكلەر پۇلىنى ھەشەمەتلىك بويۇملارغا خالىغانچە سەرپ قىلاتتى، ھالبۇكى دېھقانلار تېجەشلىك تۇرمۇش كەچۈرەتتى، ھەر بىر تىيىننى ھېسابلاپ خەجلەيتتى. بۈگۈن، ئۈستەل ئالماشتى. بايلار مال-مۈلۈك ۋە مەبلەغ باشقۇرۇشقا ئىنتايىن كۆڭۈل بۆلىدۇ، ھالبۇكى نامراتلار ئۆزى ئانچە ئىھتىياجلىق بولمىغان ماشىنا ۋە تېلېۋىزور سېتىۋېلىش ئۈچۈن قەرزگە بوغىلىدۇ.

كاپىتالىستىك ئەخلاق ۋە ئىستېمال ئەخلاقى بىر تەڭگىنىڭ ئىككى تەرىپى، ئىككى ئەھدىنىڭ بىرىكىشىدۇر. بايلارنىڭ ئەڭ ئالىي يېتەكچى پرىنسىپى «مەبلەغ سېلىش!»، قالغانلىرىمىزنىڭ ئەڭ ئالىي يېتەكچى پرىنسىپىمىز «سېتىۋېلىش!»تۇر.

كاپىتالىستىك ئىستېمالچىلىق ئەخلاقى باشقا نوقتىدىن ئېيتقاندا ئىنقىلاب خاراكتېرلىك ئىشتۇر. ئىلگىرىكى ئەخلاق سىستېمىسى دائىم ئىنسانلاردىن قىيىن ئىشلارنى تەلەپ قىلاتتى. ئۇ كىشىلەرگە رەھىمدىللىك ۋە كەڭ قورساقلىقنى يېتىلدۈرۈپ، ھەۋەس ۋە غەزەپنى يېڭىپ، نەپسىنى چەكلىگەندىلا جەننەتكە كىرەلەيدىغانلىقىنى ۋەدە قىلاتتى. شۇڭا ئەخلاق تارىخىغا قارىسىڭىز، ئۇ ھېچكىم ياشىيالمايدىغان ئېسىل غايىنىڭ قايغۇلۇق ھېكايىسى بولۇپ چىقىدۇ. كۆپىنچە خىرىستىيانلار ئەيسانى دورىمىدى، كۆپىنچە بۇددىستلار بۇدداغا ئەگەشمىدى، كۆپىنچە كۇڭزىچىلار كۇڭزىنىڭ خۇيىنى تۇتقۇزۇپ قوياتتى.

بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، بۈگۈنكى كۈندە كۆپىنچە كىشىلەر مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا كاپىتالىستىك ئىستىمالچىلىق قارىشىنى بەجا كەلتۈرۈپ ياشايدۇ. يېڭى ئىستىمالچىلىق قارىشى بايلارنىڭ ئاچكۆزلۈك قىلىشىنى، ۋاقتىنى تېخىمۇ كۆپ پۇل تېپىشقا سەرپ قىلىشىنى، قالغان كىشىلەر ھەۋەس ۋە قىزغىنلىقلىرىنى چەكلىمەسلىكىنى ۋە تېخىمۇ كۆپ چىقىم قىلىشىنى ئاتالمىش جەننەتكە كىرىشىنىڭ شەرتى قىلدى. بۇ تارىختىكى مۇخلىسلىرى تەلەپ قىلىنغان ئىشنى بىجانىدىل تۇنجى دىن ئىدى. ئەمما بۇنىڭ بەدىلىگە جەننەتكە ئېرىشىدىغانلىقىمىزنى قانداق بىلىمىز؟ ئۇنى تېلېۋىزوردىن كۆردۇق.

[1] Mark, Origins of the Modern World, 109.

[2] Nathan S. Lewis and Daniel G. Nocera, ‘Powering the Planet: Chemical Challenges in Solar Energy Utilization’, Proceedings of the National Academy of Sciences 103:43 (2006), 15,731.

[3] Kazuhisa Miyamoto (ed.), ‘Renewable Biological Systems for Alternative Sustainable Energy Production, FAO Agricultural Services Bulletin 128 (Osaka: Osaka University, 1997), Chapter 2.1.1, accessed 10 December 2010,

http://www.fao.org/docrep/W7241E/w7241eo6.htm#2.1.1percent20solarpercent20energy; James Barber, ‘Biological Solar Energy’, Philosophical Transactions of the Royal Society A 365:1853 (2007), 1007.

[4] ‘International Energy Outlook 2010’, US Energy Information Administration, 9, accessed 10 December 2010, http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/pdf/0484(2010).pdf.

[5] S. Venetsky, ‘ “Silver” from Clay’, Metallurgist 13:7 (1969), 451; Fred Aftalion, A History of the International Chemical Industry (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1991), 64; A. J. Downs, Chemistry of Aluminium, Gallium, Indium and Thallium (Glasgow: Blackie Academic & Professional, 1993), 15.

[6] Jan Willem Erisman et al., ‘How a Century of Ammonia Synthesis Changed the World’, Nature Geoscience 1 (2008), 637.

[7] G. J. Benson and B. E. Rollin (eds.), The Well-being of Farm Animals: Challenges and Solutions (Ames, IA: Blackwell, 2004); M. C. Appleby, J. A. Mench and B. O. Hughes, Poultry Behaviour and Welfare (Wallingford: CABI Publishing, 2004); J. Webster, Animal Welfare: Limping Towards Eden (Oxford: Blackwell Publishing, 2005); C. Druce and P. Lymbery, Outlawed in Europe: How America is Falling Behind Europe in Farm Animal Welfare (New York: Archimedean Press, 2002).

[8] Harry Harlow and Robert Zimmermann, ‘Affectional Responses in the Infant Monkey’, Science 130:3373 (1959), 421–32; Harry Harlow, ‘The Nature of Love’, American Psychologist 13 (1958), 673–85; Laurens D. Young et al., ‘Early stress and later response to separation in rhesus monkeys’, American Journal of Psychiatry 130:4 (1973), 400–5; K. D. Broad, J. P. Curley and E. B. Keverne, ‘Mother-infant bonding and the evolution of mammalian social relationships’, Philosophical Transactions of the Royal Society B 361:1476 (2006), 2,199–214; Florent Pittet et al., ‘Effects of maternal experience on fearfulness and maternal behaviour in a precocial bird’, Animal Behaviour (March 2013), In Press – available online at:

http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003347213000547).

[9] ‘National Institute of Food and Agriculture’, United States Department of Agriculture, accessed 10 December 2010, http://www.csrees.usda.gov/qlinks/extension.html.

17. The Wheels of Industry

THE MODERN ECONOMY GROWS THANKS to our trust in the future and to the willingness of capitalists to reinvest their profits in production. Yet that does not suffice. Economic growth also requires energy and raw materials, and these are finite. When and if they run out, the entire system will collapse.

But the evidence provided by the past is that they are finite only in theory. Counter-intuitively, while humankind’s use of energy and raw materials has mushroomed in the last few centuries, the amounts available for our exploitation have actually increased. Whenever a shortage of either has threatened to slow economic growth, investments have flowed into scientific and technological research. These have invariably produced not only more efficient ways of exploiting existing resources, but also completely new types of energy and materials.

Consider the vehicle industry. Over the last 300 years, humankind has manufactured billions of vehicles — from carts and wheelbarrows, to trains, cars, supersonic jets and space shuttles. One might have expected that such a prodigious effort would have exhausted the energy sources and raw materials available for vehicle production, and that today we would be scraping the bottom of the barrel. Yet the opposite is the case. Whereas in 1700 the global vehicle industry relied overwhelmingly on wood and iron, today it has at its disposal a cornucopia of new-found materials such as plastic, rubber, aluminium and titanium, none of which our ancestors even knew about. Whereas in 1700 carts were built mainly by the muscle power of carpenters and smiths, today the machines in Toyota and Boeing factories are powered by petroleum combustion engines and nuclear power stations. A similar revolution has swept almost all other fields of industry. We call it the Industrial Revolution.

For millennia prior to the Industrial Revolution, humans already knew how to make use of a large variety of energy sources. They burned wood in order to smelt iron, heat houses and bake cakes. Sailing ships harnessed wind power to move around, and watermills captured the flow of rivers to grind grain. Yet all these had clear limits and problems. Trees were not available everywhere, the wind didn’t always blow when you needed it, and water power was only useful if you lived near a river.

An even bigger problem was that people didn’t know how to convert one type of energy into another. They could harness the movement of wind and water to sail ships and push millstones, but not to heat water or smelt iron. Conversely, they could not use the heat energy produced by burning wood to make a millstone move. Humans had only one machine capable of performing such energy conversion tricks: the body. In the natural process of metabolism, the bodies of humans and other animals burn organic fuels known as food and convert the released energy into the movement of muscles. Men, women and beasts could consume grain and meat, burn up their carbohydrates and fats, and use the energy to haul a rickshaw or pull a plough.

Since human and animal bodies were the only energy conversion device available, muscle power was the key to almost all human activities. Human muscles built carts and houses, ox muscles ploughed fields, and horse muscles transported goods. The energy that fuelled these organic muscle-machines came ultimately from a single source — plants. Plants in their turn obtained their energy from the sun. By the process of photosynthesis, they captured solar energy and packed it into organic compounds. Almost everything people did throughout history was fuelled by solar energy that was captured by plants and converted into muscle power.

Human history was consequently dominated by two main cycles: the growth cycles of plants and the changing cycles of solar energy (day and night, summer and winter). When sunlight was scarce and when wheat fields were still green, humans had little energy. Granaries were empty, tax collectors were idle, soldiers found it difficult to move and fight, and kings tended to keep the peace. When the sun shone brightly and the wheat ripened, peasants harvested the crops and filled the granaries. Tax collectors hurried to take their share. Soldiers flexed their muscles and sharpened their swords. Kings convened councils and planned their next campaigns. Everyone was fuelled by solar energy -— captured and packaged in wheat, rice and potatoes.

The Secret in the Kitchen

Throughout these long millennia, day in and day out, people stood face to face with the most important invention in the history of energy production — and failed to notice it. It stared them in the eye every time a housewife or servant put up a kettle to boil water for tea or put a pot full of potatoes on the stove. The minute the water boiled, the lid of the kettle or the pot jumped. Heat was being converted to movement. But jumping pot lids were an annoyance, especially if you forgot the pot on the stove and the water boiled over. Nobody saw their real potential.

A partial breakthrough in converting heat into movement followed the invention of gunpowder in ninth-century China. At first, the idea of using gunpowder to propel projectiles was so counter-intuitive that for centuries gunpowder was used primarily to produce fire bombs. But eventually — perhaps after some bomb expert ground gunpowder in a mortar only to have the pestle shoot out with force — guns made their appearance. About 600 years passed between the invention of gunpowder and the development of effective artillery.

Even then, the idea of converting heat into motion remained so counter-intuitive that another three centuries went by before people invented the next machine that used heat to move things around. The new technology was born in British coal mines. As the British population swelled, forests were cut down to fuel the growing economy and make way for houses and fields. Britain suffered from an increasing shortage of firewood. It began burning coal as a substitute. Many coal seams were located in waterlogged areas, and flooding prevented miners from accessing the lower strata of the mines. It was a problem looking for a solution. Around 1700, a strange noise began reverberating around British mineshafts. That noise — harbinger of the Industrial Revolution — was subtle at first, but it grew louder and louder with each passing decade until it enveloped the entire world in a deafening cacophony. It emanated from a steam engine.

There are many types of steam engines, but they all share one common principle. You burn some kind of fuel, such as coal, and use the resulting heat to boil water, producing steam. As the steam expands it pushes a piston. The piston moves, and anything that is connected to the piston moves with it. You have converted heat into movement! In eighteenth-century British coal mines, the piston was connected to a pump that extracted water from the bottom of the mineshafts. The earliest engines were incredibly inefficient. You needed to burn a huge load of coal in order to pump out even a tiny amount of water. But in the mines coal was plentiful and close at hand, so nobody cared.

In the decades that followed, British entrepreneurs improved the efficiency of the steam engine, brought it out of the mineshafts, and connected it to looms and gins. This revolutionised textile production, making it possible to produce ever-larger quantities of cheap textiles. In the blink of an eye, Britain became the workshop of the world. But even more importantly, getting the steam engine out of the mines broke an important psychological barrier. If you could burn coal in order to move textile looms, why not use the same method to move other things, such as vehicles?

In 1825, a British engineer connected a steam engine to a train of mine wagons full of coal. The engine drew the wagons along an iron rail some twenty kilometres long from the mine to the nearest harbour. This was the first steam-powered locomotive in history. Clearly, if steam could be used to transport coal, why not other goods? And why not even people? On 15 September 1830, the first commercial railway line was opened, connecting Liverpool with Manchester. The trains moved under the same steam power that had previously pumped water and moved textile looms. A mere twenty years later, Britain had tens of thousands of kilometres of railway tracks. 1

Henceforth, people became obsessed with the idea that machines and engines could be used to convert one type of energy into another. Any type of energy, anywhere in the world, might be harnessed to whatever need we had, if we could just invent the right machine. For example, when physicists realised that an immense amount of energy is stored within atoms, they immediately started thinking about how this energy could be released and used to make electricity, power submarines and annihilate cities. Six hundred years passed between the moment Chinese alchemists discovered gunpowder and the moment Turkish cannon pulverised the walls of Constantinople. Only forty years passed between the moment Einstein determined that any kind of mass could be converted into energy — that’s what E = mc2 means — and the moment atom bombs obliterated Hiroshima and Nagasaki and nuclear power stations mushroomed all over the globe.

Another crucial discovery was the internal combustion engine, which took little more than a generation to revolutionise human transportation and turn petroleum into liquid political power. Petroleum had been known for thousands of years, and was used to waterproof roofs and lubricate axles. Yet until just a century ago nobody thought it was useful for much more than that. The idea of spilling blood for the sake of oil would have seemed ludicrous. You might fight a war over land, gold, pepper or slaves, but not oil.

The career of electricity was more startling yet. Two centuries ago electricity played no role in the economy, and was used at most for arcane scientific experiments and cheap magic tricks. A series of inventions turned it into our universal genie in a lamp. We flick our fingers and it prints books and sews clothes, keeps our vegetables fresh and our ice cream frozen, cooks our dinners and executes our criminals, registers our thoughts and records our smiles, lights up our nights and entertains us with countless television shows. Few of us understand how electricity does all these things, but even fewer can imagine life without it.

An Ocean of Energy

At heart, the Industrial Revolution has been a revolution in energy conversion. It has demonstrated again and again that there is no limit to the amount of energy at our disposal. Or, more precisely, that the only limit is set by our ignorance. Every few decades we discover a new energy source, so that the sum total of energy at our disposal just keeps growing.

Why are so many people afraid that we are running out of energy? Why do they warn of disaster if we exhaust all available fossil fuels? Clearly the world does not lack energy. All we lack is the knowledge necessary to harness and convert it to our needs. The amount of energy stored in all the fossil fuel on earth is negligible compared to the amount that the sun dispenses every day, free of charge. Only a tiny proportion of the sun’s energy reaches us, yet it amounts to 3,766,800 exajoules of energy each year (a joule is a unit of energy in the metric system, about the amount you expend to lift a small apple one yard straight up; an exajoule is a billion billion joules — that’s a lot of apples).2 All the world’s plants capture only about 3,000 of those solar exajoules through the process of photosynthesis.3 All human activities and industries put together consume about 500 exajoules annually, equivalent to the amount of energy earth receives from the sun in just ninety minutes. And that’s only solar energy. In addition, we are surrounded by other enormous sources of energy, such as nuclear energy and gravitational energy, the latter most evident in the power of the ocean tides caused by the moon’s pull on the earth.

Prior to the Industrial Revolution, the human energy market was almost completely dependent on plants. People lived alongside a green energy reservoir carrying 3,000 exajoules a year, and tried to pump as much of its energy as they could. Yet there was a clear limit to how much they could extract. During the Industrial Revolution, we came to realise that we are actually living alongside an enormous ocean of energy, one holding billions upon billions of exajoules of potential power. All we need to do is invent better pumps.

*

Learning how to harness and convert energy effectively solved the other problem that slows economic growth — the scarcity of raw materials. As humans worked out how to harness large quantities of cheap energy, they could begin exploiting previously inaccessible deposits of raw materials (for example, mining iron in the Siberian wastelands), or transporting raw materials from ever more distant locations (for example, supplying a British textile mill with Australian wool). Simultaneously, scientific breakthroughs enabled humankind to invent completely new raw materials, such as plastic, and discover previously unknown natural materials, such as silicon and aluminium.

Chemists discovered aluminium only in the 1820s, but separating the metal from its ore was extremely difficult and costly. For decades, aluminium was much more expensive than gold. In the 1860S, Emperor Napoleon III of France commissioned aluminium cutlery to be laid out for his most distinguished guests. Less important visitors had to make do with the gold knives and forks.5 But at the end of the nineteenth century chemists discovered a way to extract immense amounts of cheap aluminium, and current global production stands at 30 million tons per year. Napoleon III would be surprised to hear that his subjects’ descendants use cheap disposable aluminium foil to wrap their sandwiches and put away their leftovers.

Two thousand years ago, when people in the Mediterranean basin suffered from dry skin they smeared olive oil on their hands. Today, they open a tube of hand cream. Below is the list of ingredients of a simple modern hand cream that I bought at a local store:

deionised water, stearic acid, glycerin, caprylic/caprictiglyceride, propylene glycol, isopropyl myristate, panax ginseng root extract, fragrance, cetyl alcohol, triethanolamine, dimeticone, arctostaphylos uva-ursi leaf extract, magnesium ascorbyl phosphate, imidazolidinyl urea, methyl paraben, camphor, propyl paraben, hydroxyisohexyl 3-cyclohexene carboxaldehyde, hydroxyl- citronellal, linalool, butylphenyl methylproplonal, citronnellol, limonene, geraniol.

Almost all of these ingredients were invented or discovered in the last two centuries.

During World War One, Germany was placed under blockade and suffered severe shortages of raw materials, in particular saltpetre, an essential ingredient in gunpowder and other explosives. The most important saltpetre deposits were in Chile and India; there were none at all in Germany. True, saltpetre could be replaced by ammonia, but that was expensive to produce as well. Luckily for the Germans, one of their fellow citizens, a Jewish chemist named Fritz Haber, had discovered in 1908 a process for producing ammonia literally out of thin air. When war broke out, the Germans used Haber’s discovery to commence industrial production of explosives using air as a raw material. Some scholars believe that if it hadn’t been for Haber’s discovery, Germany would have been forced to surrender long before November 1918.° The discovery won Haber (who during the war also pioneered the use of poison gas in battle) a Nobel Prize in 1918. In chemistry, not in peace.

Life on the Conveyor Belt

The Industrial Revolution yielded an unprecedented combination of cheap and abundant energy and cheap and abundant raw materials. The result was an explosion in human productivity. The explosion was felt first and foremost in agriculture. Usually, when we think of the Industrial Revolution, we think of an urban landscape of smoking chimneys, or the plight of exploited coal miners sweating in the bowels of the earth. Yet the Industrial Revolution was above all else the Second Agricultural Revolution.

During the last 200 years, industrial production methods became the mainstay of agriculture. Machines such as tractors began to undertake tasks that were previously performed by muscle power, or not performed at all. Fields and animals became vastly more productive thanks to artificial fertilisers, industrial insecticides and an entire arsenal of hormones and medications. Refrigerators, ships and aeroplanes have made it possible to store produce for months, and transport it quickly and cheaply to the other side of the world. Europeans began to dine on fresh Argentinian beef and Japanese sushi.

Even plants and animals were mechanised. Around the time that Homo sapiens was elevated to divine status by humanist religions, farm animals stopped being viewed as living creatures that could feel pain and distress, and instead came to be treated as machines. Today these animals are often mass-produced in factory-like facilities, their bodies shaped in accordance with industrial needs. They pass their entire lives as cogs in a giant production line, and the length and quality of their existence is determined by the profits and losses of business corporations. Even when the industry takes care to keep them alive, reasonably healthy and well fed, it has no intrinsic interest in the animals’ social and psychological needs (except when these have a direct impact on production).

Egg-laying hens, for example, have a complex world of behavioural needs and drives. They feel strong urges to scout their environment, forage and peck around, determine social hierarchies, build nests and groom themselves. But the egg industry often locks the hens inside tiny coops, and it is not uncommon for it to squeeze four hens to a cage, each given a floor space of about twenty-five by twenty-two centimetres. The hens receive sufficient food, but they are unable to claim a territory, build a nest or engage in other natural activities. Indeed, the cage is so small that hens are often unable even to flap their wings or stand fully erect.

Pigs are among the most intelligent and inquisitive of mammals, second perhaps only to the great apes. Yet industrialised pig farms routinely confine nursing sows inside such small crates that they are literally unable to turn around (not to mention walk or forage). The sows are kept in these crates day and night for four weeks after giving birth. Their offspring are then taken away to be fattened up and the sows are impregnated with the next litter of piglets.

Many dairy cows live almost all their allotted years inside a small enclosure; standing, sitting and sleeping in their own urine and excrement. They receive their measure of food, hormones and medications from one set of machines, and get milked every few hours by another set of machines. The cow in the middle is treated as little more than a mouth that takes in raw materials and an udder that produces a commodity. Treating living creatures possessing complex emotional worlds as if they were machines is likely to cause them not only physical discomfort, but also much social stress and psychological frustration.”

40. Chicks on a conveyor belt in a commercial hatchery. Male chicks and imperfect female chicks are picked off the conveyor belt and are then asphyxiated in gas chambers, dropped into automatic shredders, or simply thrown into the rubbish, where they are crushed to death. Hundreds of millions of chicks die each year in such hatcheries.

Just as the Atlantic slave trade did not stem from hatred towards Africans, so the modern animal industry is not motivated by animosity. Again, it is fuelled by indifference. Most people who produce and consume eggs, milk and meat rarely stop to think about the fate of the chickens, cows or pigs whose flesh and emissions they are eating. Those who do think often argue that such animals are really little different from machines, devoid of sensations and emotions, incapable of suffering. Ironically, the same scientific disciplines which shape our milk machines and egg machines have lately demonstrated beyond reasonable doubt that mammals and birds have a complex sensory and emotional make-up. They not only feel physical pain, but can also suffer from emotional distress.

Evolutionary psychology maintains that the emotional and social needs of farm animals evolved in the wild, when they were essential for survival and reproduction. For example, a wild cow had to know how to form close relations with other cows and bulls, or else she could not survive and reproduce. In order to learn the necessary skills, evolution implanted in calves — as in the young of all other social mammals – a strong desire to play (playing is the mammalian way of learning social behaviour). And it implanted in them an even stronger desire to bond with their mothers, whose milk and care were essential for survival.

What happens if farmers now take a young calf, separate her from her mother, put her in a closed cage, give her food, water and inoculations against diseases, and then, when she is old enough, inseminate her with bull sperm? From an objective perspective, this calf no longer needs either maternal bonding or playmates in order to survive and reproduce. But from a subjective perspective, the calf still feels a very strong urge to bond with her mother and to play with other calves. If these urges are not fulfilled, the calf suffers greatly. This is the basic lesson of evolutionary psychology: a need shaped in the wild continues to be felt subjectively even if it is no longer really necessary for survival and reproduction. The tragedy of industrial agriculture is that it takes great care of the objective needs of animals, while neglecting their subjective needs.

The truth of this theory has been known at least since the 1950s, when the American psychologist Harry Harlow studied the development of monkeys. Harlow separated infant monkeys from their mothers several hours after birth. The monkeys were isolated inside cages, and then raised by dummy mothers. In each cage, Harlow placed two dummy mothers. One was made of metal wires, and was fitted with a milk bottle from which the infant monkey could suck. The other was made of wood covered with cloth, which made it resemble a real monkey mother, but it provided the infant monkey with no material sustenance whatsoever. It was assumed that the infants would cling to the nourishing metal mother rather than to the barren cloth one.

To Harlow’s surprise, the infant monkeys showed a marked preference for the cloth mother, spending most of their time with her. When the two mothers were placed in close proximity, the infants held on to the cloth mother even while they reached over to suck milk from the metal mother. Harlow suspected that perhaps the infants did so because they were cold. So he fitted an electric bulb inside the wire mother, which now radiated heat. Most of the monkeys, except for the very young ones, continued to prefer the cloth mother.

41. One of Harlow’s orphaned monkeys clings to the cloth mother even while sucking milk from the metal mother.

Follow-up research showed that Harlow’s orphaned monkeys grew up to be emotionally disturbed even though they had received all the nourishment they required. They never fitted into monkey society, had difficulties communicating with other monkeys, and suffered from high levels of anxiety and aggression. The conclusion was inescapable: monkeys must have psychological needs and desires that go beyond their material requirements, and if these are not fulfilled, they will suffer greatly. Harlow’s infant monkeys preferred to spend their time in the hands of the barren cloth mother because they were looking for an emotional bond and not only for milk. In the following decades, numerous studies showed that this conclusion applies not only to monkeys, but to other mammals, as well as birds. At present, millions of farm animals are subjected to the same conditions as Harlow’s monkeys, as farmers routinely separate calves, kids and other youngsters from their mothers, to be raised in isolation.8

Altogether, tens of billions of farm animals live today as part of a mechanised assembly line, and about 50 billion of them are slaughtered annually. These industrial livestock methods have led to a sharp increase in agricultural production and in human food reserves. Together with the mechanisation of plant cultivation, industrial animal husbandry is the basis for the entire modern socio-economic order. Before the industrialisation of agriculture, most of the food produced in fields and farms was ‘wasted’ feeding peasants and farmyard animals. Only a small percentage was available to feed artisans, teachers, priests and bureaucrats. Consequently, in almost all societies peasants comprised more than 90 per cent of the population. Following the industrialisation of agriculture, a shrinking number of farmers was enough to feed a growing number of clerks and factory hands. Today in the United States, only 2 per cent of the population makes a living from agriculture, yet this 2 per cent produces enough not only to feed the entire US population, but also to export surpluses to the rest of the world.? Without the industrialisation of agriculture the urban Industrial Revolution could never have taken place — there would not have been enough hands and brains to staff factories and offices.

As those factories and offices absorbed the billions of hands and brains that were released from fieldwork, they began pouring out an unprecedented avalanche of products. Humans now produce far more steel, manufacture much more clothing, and build many more structures than ever before. In addition, they produce a mind-boggling array of previously unimaginable goods, such as light bulbs, mobile phones, cameras and dishwashers. For the first time in human history, supply began to outstrip demand. And an entirely new problem was born: who is going to buy all this stuff?

The Age of Shopping

The modern capitalist economy must constantly increase production if it is to survive, like a shark that must swim or suffocate. Yet it’s not enough just to produce. Somebody must also buy the products, or industrialists and investors alike will go bust. To prevent this catastrophe and to make sure that people will always buy whatever new stuff industry produces, a new kind of ethic appeared: consumerism.

Most people throughout history lived under conditions of scarcity. Frugality was thus their watchword. The austere ethics of the Puritans and Spartans are but two famous examples. A good person avoided luxuries, never threw food away, and patched up torn trousers instead of buying a new pair. Only kings and nobles allowed themselves to renounce such values publicly and conspicuously flaunt their riches.

Consumerism sees the consumption of ever more products and services as a positive thing. It encourages people to treat themselves, spoil themselves, and even kill themselves slowly by overconsumption. Frugality is a disease to be cured. You don’t have to look far to see the consumer ethic in action — just read the back of a cereal box. Here’s a quote from a box of one of my favourite breakfast cereals, produced by an Israeli firm, Telma:

Sometimes you need a treat. Sometimes you need a little extra energy. There are times to watch your weight and times when you’ve just got to have something … right now! Telma offers a variety of tasty cereals just for you — treats without remorse.

The same package sports an ad for another brand of cereal called Health Treats:

Health Treats offers lots of grains, fruits and nuts for an experience that combines taste, pleasure and health. For an enjoyable treat in the middle of the day, suitable for a healthy lifestyle. A real treat with the wonderful taste of more [emphasis in the original].

Throughout most of history, people were likely to be have been repelled rather than attracted by such a text. They would have branded it as selfish, decadent and morally corrupt. Consumerism has worked very hard, with the help of popular psychology (‘Just do it!’) to convince people that indulgence is good for you, whereas frugality is self- oppression.

It has succeeded. We are all good consumers. We buy countless products that we don’t really need, and that until yesterday we didn’t know existed. Manufacturers deliberately design short-term goods and invent new and unnecessary models of perfectly satisfactory products that we must purchase in order to stay ‘in’. Shopping has become a favourite pastime, and consumer goods have become essential mediators in relationships between family members, spouses and friends. Religious holidays such as Christmas have become shopping festivals. In the United States, even Memorial Day – originally a solemn day for remembering fallen soldiers — is now an occasion for special sales. Most people mark this day by going shopping, perhaps to prove that the defenders of freedom did not die in vain.

The flowering of the consumerist ethic is manifested most clearly in the food market. Traditional agricultural societies lived in the awful shade of starvation. In the affluent world of today one of the leading health problems is obesity, which strikes the poor (who stuff themselves with hamburgers and pizzas) even more severely than the rich (who eat organic salads and fruit smoothies). Each year the US population spends more money on diets than the amount needed to feed all the hungry people in the rest of the world. Obesity is a double victory for consumerism. Instead of eating little, which will lead to economic contraction, people eat too much and then buy diet products —- contributing to economic growth twice over.

How can we square the consumerist ethic with the capitalist ethic of the business person, according to which profits should not be wasted, and should instead be reinvested in production? It’s simple. As in previous eras, there is today a division of labour between the elite and the masses. In medieval Europe, aristocrats spent their money carelessly on extravagant luxuries, whereas peasants lived frugally, minding every penny. Today, the tables have turned. The rich take great care managing their assets and investments, while the less well heeled go into debt buying cars and televisions they don’t really need.

The capitalist and consumerist ethics are two sides of the same coin, a merger of two commandments. The supreme commandment of the rich is ‘Invest!’ The supreme commandment of the rest of us is ‘Buy!’

The capitalist-consumerist ethic is revolutionary in another respect. Most previous ethical systems presented people with a pretty tough deal. They were promised paradise, but only if they cultivated compassion and tolerance, overcame craving and anger, and restrained their selfish interests. This was too tough for most. The history of ethics is a sad tale of wonderful ideals that nobody can live up to. Most Christians did not imitate Christ, most Buddhists failed to follow Buddha, and most Confucians would have caused Confucius a temper tantrum.

In contrast, most people today successfully live up to the capitalist- consumerist ideal. The new ethic promises paradise on condition that the rich remain greedy and spend their time making more money, and that the masses give free rein to their cravings and passions — and buy more and more. This is the first religion in history whose followers actually do what they are asked to do. How, though, do we know that we’ll really get paradise in return? We’ve seen it on television.