ئون ئالتىنچى باب كاپىتالىستىك ئەقىدە

 16-باب كاپىتالىستىك ئەقىدە

پۇل ئىمپېرىيەلەرنى قۇرۇش ۋە پەننى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن ئەڭ ھالقىلىق نەرسە. ئەمما پۇل بۇ ئىشلارنىڭ ئاخىرقى نىشانىمۇ ياكى زۆرۈر لىكىن خەتەرلىك بىر نەرسىمۇ؟

ئىقتىسادنىڭ ھازىرقى زامان تارىخىدىكى ھەقىقىي رولىنى چۈشىنىش ئاسان ئەمەس. پۇلنىڭ قانداق قىلىپ دۆلەت قۇرغانلىقى ۋە ئۇنى ۋەيران قىلغانلىقى، يېڭى ئۇپۇقلارنى ئېچىپ مىليونلىغان كىشىلەرنى قۇل قىلغانلىقى، سانائەتنىڭ چاقىنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ، يۈزلىگەن تۈرلەرنىڭ نەسلىنى قۇرىتىۋەتكەنلىكى ھەققىدە توم-توم ئەسەرلەر يېزىلغان. زامانىۋى ئىقتىسادىي تارىخىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، بىر سۆزنى چۈشىنىشكە توغرا كېلىدۇ. بۇ سۆز بولسا «ئۆسۈش»تۇر. ياخشى ياكى ناچار، كېسەل ياكى ساغلام بولسۇن، زامانىۋى ئىقتىساد خۇددى ھورمون ئۇرۇلغان بالىدەك تەرەققىي قىلغان. ئۇ ئالدىغا ئۇچرىغاننىڭ ھەممىىنى يەپ، سىز ساناپ بولغۇچە نەچچە سانتېمىتىر ئ‍ۆسۈپ بولىدۇ.

تارىخنىڭ كۆپ قىسمىدا ئىقتىساد ئوخشاش سەۋىيەدە تۇرۇپ قالغان ئىدى. شۇنداق، يەرشارى ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنىڭ ئېشىشى كۆپىنچە نوپۇسنىڭ ئېشىشى ۋە يېڭى زېمىنلارغا ئولتۇراقلىشىش سەۋەبىدىن ئىدى. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى ھەمىشە تۇراقلىق ئىدى. ئەمما بۇلارنىڭ ھەممىسى بۈگۈنكى دەۋردە ئۆزگەردى. 1500-يىلى دۇنيا مىقياسىدا تاۋار ۋە مۇلازىمەت ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى تەخمىنەن 250 مىليارد دوللار ئەتراپىدا ئىدى. بۈگۈنكى كۈندە بۇ سان 60 تىرىليون دوللارغا يەتتى. تېخىمۇ مۇھىمى، 1500-يىلى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان يىللىق مەھسۇلات مىقدارى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 550 دوللار ئىدى، بۈگۈنكى كۈندە ھەممە كىشى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن يىلىغا 8800 دوللارلىق مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىدۇ.^[1] كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بۇ خىل ئۆسۈشنىڭ سەۋەبى نېمە؟

ئىقتىساد بىر قەدەر مۇرەككەپ تېما. ئاددىيلاشتۇرۇپ بىر مىسالنى تەسەۋۋۇر قىلىپ باقايلى.

قاقباش مەبلەغ سالغۇچى سامۇئېل خەسىس كالىفورنىيەنىڭ ئېل دورادو شەھىرىدە بانكا قۇردى.

ئېل دورادودىكى يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ھۆددىگەر ئا. ستون تۇنجى چوڭ خىزمىتىنى تاماملاپ، 1 مىليون دوللار نەق پۇل تاپتى. ئۇ پۇلىنى خەسىس ئەپەندىنىڭ بانكىسىغا ئامانەت قويدى. ھازىر بۇ بانكىنىڭ مەبلىغى 1 مىليون دوللار.

ئوخشاش ۋاقىتتا، تەجرىبىلىك، ئەمما يوقسۇل جەين مەكدوفنۇت ئۆزى تۇرىۋاتقان بازاردا ياخشى پىشۇرۇق دۇكىنى يوقلىقىدەك سودا پۇرسىتىنى كۆرۈپ يەتتى. ئەمما ئۇنىڭ سانائەتلەشكەن ئوچاق، قاچا يۇيۇش ئوقۇرى، پىچاق ۋە قازان سەپلەنگەن مۇۋاپىق ئەسلىھەلەرنى سېتىۋېلىشى ئۈچۈن يېتەرلىك پۇلى يوق ئىدى. ئۇ بانكىغا بېرىپ، خەسىسكە ئۆزىنىڭ سودا پىلانىنى ئوتتۇرىغا قويدى ۋە ئۇنى مەبلەغ سېلىشقا قايىل قىلدى. خەسىس مەكدوفنۇتنىڭ بانكىدىكى ھېساباتىغا كىرەدىت قىلىپ، 1 مىليون دوللار قەرز بەردى.

مەكدوفنۇت ھازىر پىشۇرۇق دۇكىنىنى ياساش ۋە زىننەتلەش ئۈچۈن ھۆددىگە ئالغۇچى ستوننى تەكلىپ قىلىدۇ. ستون ئىش ھەققىگە 1،000،000 دوللار سورىدى.

مەكدوفنۇت ستونغا پۇل تۆلىگەندە، ھېساباتىدىكى چەكنى ئىشلىتىدۇ، ستون بۇ چەكنى خەسىسنىڭ بانكىسىدىكى ھېساباتىغا قويىدۇ.

ئۇنداقتا ستوننىڭ بانكا ھېساباتىدا قانچىلىك پۇلى بار؟ 2 مىليون دوللار.

ئەمما بانكىنىڭ بىخەتەرلىك ئىشكابىدا قانچىلىك نەخ پۇل بار؟ تېخىچە بىر مىليون دوللار.

بۇ ئىش بۇ يەردە توختاپ قالمايدۇ. ھۆددىگە ئالغۇچىلار ئىككى ئاي ئىشلىگەندىن كېيىن، ستون ماكدوننۇتقا كۈتۈلمىگەن مەسىلىلەر ۋە چىقىم سەۋەبىدىن پىشۇرۇقخانا ياساش ھەققىنىڭ ئەمەلىيەتتە 2 مىليون دوللار بولىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرىدۇ. مەكدوفنۇت خانىم بۇنىڭدىن رازى بولمايدۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئىشنى يېرىم يولدا توختاتقۇسى كەلمەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ بۇ بانكىغا يەنە بىر قېتىم بارىدۇ ۋە خەسىس ئەپەندىنى قوشۇمچە قەرز بېرىشكە قايىل قىلىدۇ، خەسىس ئەپەندى ئۇنىڭ ھېساباتىغا يەنە بىر مىليون دوللار قويۇپ بېرىدۇ. مەكدوفنۇت بىر مىليۇن دوللارنى ھۆددىگە ئالغۇچىلارنىڭ ھېساباتىغا يۆتكەيدۇ.

ستوننىڭ ھېساباتىدا ھازىر قانچىلىك پۇلى بار؟ 3 مىليون دوللار.

ئەمما ئەمەلىيەتتە قانچىلىك پۇل بانكىدا ساقلانغان؟ يەنىلا 1 مىليون دوللار. يەنى ئوخشاش بىر مىليون دوللار ئىزچىل بانكىدا.

ئامېرىكىنىڭ ھازىرقى بانكا قانۇنى بانكىنىڭ بۇ مانېۋىرنى يەنە يەتتە قېتىم تەكرارلىشىغا يول قويىدۇ. يەنى بانكىنىڭ ئامبىرىدا 1 مىليون دوللار بولسىمۇ، ھۆددىگە ئالغۇچىنىڭ ئاخىرقى ھېساباتىدا 10 مىليون دوللار بولىشىغا يول قويىدۇ. بانكىلار ئۆزىدە نەق بولغان ھەر بىر دوللار ئۈچۈن 10 دوللار قەرز بېرىشكە رۇخسەت قىلىنىدۇ، يەنى بىزنىڭ بانكا ھېساباتىمىزدىكى پۇلنىڭ 90 پىرسەنتى ئەمەلىي تەڭگە ۋە زايۇمغا ئايلاندۇرۇلمايدۇ.^[2] ئەگەر باركلېي بانكىسىدىكى ھېسابات ئىگىلىرىنىڭ ھەممىسى تۇيۇقسىز پۇللىرىنى ئېلىۋالسا، باركلېي بانكىسى دەرھال ۋەيران بولىدۇ (ئەگەر ھۆكۈمەت بانكىنى قۇتقۇزۇشقا ئاتلانمىسىلا). يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ھەقىقەت  دۇنيادىكى باشقا بارلىق بانكىلار ئۈچۈنمۇ ئوخشاش.

ئاڭلىماققا بۇ غايەت زور بولغان «مەمەتنىڭ پۇلىنى ئېلىپ سەمەتكە بىرىپ، يەنە سەمەتتىن ئېلىپ مەمەتكە قايتۇرىدىغان» ساختىپەزلىككە ئوخشايدۇ، شۇنداققۇ؟ ئەمما بۇ ئالدامچىلىق ھېسابلانسا، ئۇنداقتا پۈتكۈل زامانىۋى ئىقتىساد ئالدامچىلىققا كېرىدۇ. ئەمەلىيەت شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بۇ ئالدامچىلىق ئەمەس، بەلكى ئىنساننىڭ ھەيران قالارلىق  تەسەۋۋۇر قىلىش ئىقتىدارىغا بېرىلگەن ئۇلپاندۇر. بانكىلارنى ۋە پۈتكۈل ئىقتىسادنى ھايات قېلىش ۋە گۈللىنىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلغان نەرسە كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچىمىزدۇر. بۇ ئىشەنچ دۇنيادىكى كۆپ قىسىم پۇللارنىڭ بىردىنبىر ئارقا تېرىكىدۇر.

يۇقىرىقى مىسالدا، ھۆددىگە ئالغۇچىنىڭ ھېساباتىدىكى پۇل بىلەن بانكىدىكى پۇلنىڭ مىقدار پەرقى مەكدوفنۇت خانىمنىڭ پىشۇرۇقخانىسىنى ۋۇجۇدقا چىقارغان. خەسىس ئەپەندى بانكىنىڭ پۇلىنى مۈلۈككە ئ‍ۆزگەرتتى، ھامان بىر كۈنى بۇ مۈلۈكتىن پايدا ئالىدىغانلىقىغا ئىشەندى. پىشۇرۇقخانا تېخى بىر بولكىمۇ پۇشۇرمىدى، ئەمما مەكدوفنۇت ۋە خەسىس ئەپەندىنىڭ مۆلچەرىچە، بىر يىلدىن كېيىن بۇ دۇكان ھەر كۈنى نەچچە مىڭ بولكا، قاتلىما، تورت ۋە پېچىنە-پىرەنىك سېتىپ، ياخشى پايدا ئالىدۇ. مەكدوفنۇت خانىم ئاندىن قەرزنى ئۆسۈم بىلەن قايتۇرالايدۇ. ئەگەر بۇ ۋاقىتتا ستون ئەپەندى ئامانەتكە قويغان پۇلىنى قايتۇرۇۋېلىشنى قارار قىلسا، خەسىس ئەپەندى نەق پۇل بېرەلەيدۇ. پۈتكۈل ئىگىلىك شۇنىڭ بىلەن تەسەۋۋۇردىكى كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچ ئۈستىگە قۇرۇلغان بۇلىدۇ. ئىگىلىك تىكلىگۈچى ۋە بانكىرنىڭ كۆڭلىدىكى پىشۇرۇقخانىغا بولغان ئىشەنچىسى، ھۆددىگە ئالغۇچىنىڭ بانكىنىڭ كەلگۈسىدە پۇلىنى بېرىش ئىقتىدارىغا بولغان ئىشەنچىسى قوشۇلۇپ پىشۇرۇقخانا سودىسىنى روياپقا چىقاردى.

بىز ئاللىبۇرۇن پۇلنىڭ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان نەرسە ئىكەنلىكىنى كۆردۇق، چۈنكى ئۇ تۈرلۈك ئوخشىمىغان جىسىملارغا ۋەكىللىك قىلالايدۇ ۋە ھەر قانداق نەرسىنى باشقا نەرسىگە ئايلاندۇرالايدۇ. ھالبۇكى، زامانىۋى دەۋردىن ئىلگىرى پۇلنىڭ بۇ ئىقتىدارى چەكلىك ئىدى. كۆپىنچە ئەھۋاللاردا، پۇل پەقەت مەۋجۇت نەرسىلەرگىلا ۋەكىللىك قىلالايتتى ۋە ئۆزگەرتەلەيتتى. بۇ يېڭى ئىگىلىكنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەشنى قىيىنلاشتۇرۇۋەتكەنلىكتىن، ئىقتىسادنىڭ ئۆسۈشىنى قاتتىق چەكلەپ قويغان ئىدى.

پىشۇرۇقخانىنى يەنە بىر قېتىم ئويلاپ باقايلى. ئەگەر پۇل پەقەت تۇتقىلى بۇلىدىغان جىسىملارغا ۋەكىللىك قىلغان بولسا، مەكدوفنۇت پىشۇرۇقخانا ئ‍اچالامتى؟ ياق. ئۇنىڭ نۇرغۇن ئارزۇلىرى بولسىمۇ، ئەمما نەق پۇلى يوق. ئۇنىڭ پىشۇرۇقخانا ئاچالىشىنىڭ بىردىنبىر چارىسى، بۈگۈن ئىشلەشنى خالايدىغان، پىشۇرۇقخانا پۇل تېپىشقا باشلىغاندا ۋە بىر نەچچە يىلدىن كېيىن پۇلىنى ئېلىشقا ماقۇل بۇلىدىغان ھۆددىگەر تېپىشتىن ئىبارەت. ئالايلۇق، بۇنداق ھۆددىگەرلەر ئاز ئۇچرايدۇ. شۇڭا ئىگىلىكىمىز بىر-بىرىگە باغلىنىشلىق بولۇپ كەتكەن. پىشۇرۇقخانا بولمىسا، مەكدوفنۇت تورت پىشۇرالمايدۇ. تورت بولمىسا پۇل تاپالمايدۇ. پۇل بولمىسا، ھۆددىگەر تەكلىپ قىلالمايدۇ. ھۆددىگە ئالغۇچى بولمىسا، ئۇنىڭ پىشۇرۇقخانىسى بولمايدۇ.

ئىنسانىيەت بۇ خىل قىيىن ئەھۋالدا نەچچە مىڭ يىل قاپسىلىپ قالدى. نەتىجىدە، ئىقتىساد بىر ئىزدا توختاپ قالدى. بۇ قاپسىلىشتىن قۇتۇلۇشنىڭ يولى پەقەت كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچىنى ئاساس قىلغان يېڭى سىستېما بارلىققا كەلگەن زامانىۋى دەۋردىلا بايقالدى. بۇ سىستېمىدا كىشىلەر تەسەۋۋۇردىكى تاۋارلارغا، يەنى ھازىر مەۋجۇت بولمىغان تاۋارلارغا ۋە «كرەدىت» دەپ ئاتىلىدىغان ئالاھىدە پۇلغا ئىشىنىشكە قوشۇلدى. كرەدىت كەلگۈسىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە بۈگۈنىمىزنى قۇرىشىمىزغا ياردەم بەردى. ئۇ كەلگۈسى بايلىقلىرىمىز ھازىرقى بايلىقلىرىمىزدىن كۆپ مول بولىدۇ، دېگەن قىياس ئۈستىگە قۇرۇلغان. ئەگەر كەلگۈسىدىكى كىرىمنى ئىشلىتىپ ھازىرقى ئىشلارنى روياپقا چىقىرالىساق، نۇرغۇنلىغان يېڭى ۋە ئېسىل پۇرسەتلەر بىزگە ئىشىك ئاچىدۇ.

ئەگەر كرەدىت شۇنداق ئېسىل نەرسە بولسا، نېمىشقا ھېچكىم ئ‍ۇنى بۇرۇن ئويلاپ باقمىغان؟ ئەلۋەتتە ئويلاپ باققان. مەلۇم بىر خىل ياكى باشقا تۈردىكى ئىناۋەتلەر ھەممە ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىدە مەۋجۇت بولۇپ، ھېچ بولمىغاندا قەدىمكى سۇمېرلارغا تۇتىشىدۇ. كرەدىتنى قانداق ئىشلىتىشنى ھېچكىم خىيال قىلماسلىقى ياكى بىلمەسلىكى ئالدىنقى دەۋرلەردىكى مەسىلە ئىدى. كىشىلەرنىڭ كرەدىتنى چوڭايتىشنى ئويلىيماسلىقىدىكى سەۋەپ ئۇلارنىڭ كەلگۈسىنىڭ ھازىردىن ياخشى بولىدىغانلىقىغا ئىشەنمەسلىكى ئىدى. ئۇلار ئادەتتە ئۆتمۈش ھازىرقى دەۋردىن ياخشى ئىدى، كەلگۈسى تېخىمۇ ناچار بولىدۇ، ياكى ئەڭ ياخشى بولغان تەقدىردىمۇ ھازىرقى بىلەن ئوخشاش بولىدۇ، دەيتتى. بۇنى ئىقتىسادىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئۇلار كېمىيىپ كەتمىسىلا، بايلىقنىڭ ئومۇمىي مىقدارى چەكلىك دەپ ئويلايتتى. شۇڭلاشقا كىشىلەر ئۆزىنى ياكى پادىشاھلىقىنى ياكى پۈتۈن دۇنيانى ئون يىل ئىچىدە تېخىمۇ كۆپ بايلىق يارىتىدۇ دەپ پەرەز قىلىشنى ئۇتتۇرىۋەتكەنلىك دەپ قارايتتى. سودا نۆل يىغىندىلىق ئويۇنغا ئوخشايتتى. ئەلۋەتتە، مەلۇم بىر پىشۇرۇقخانىنىڭ پايدىسى ئۆسۈشى مۇمكىن، ئەمما بۇ پەقەت قوشنا پىشۇرۇقخانىنىڭ بەدىلىگە بولاتتى. ۋېنىتسىيە گۈللىنىشى مۇمكىن، ئەمما پەقەت گېنوئا نامراتلاشقاندىلا شۇنداق بولاتتى. ئەنگىلىيە پادىشاھى ئۆزىنى بېيىتىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ فرانسىيە پادىشاھىنى بۇلىغاندىلا ئاندىن ئىشقا ئاشاتتى. سىز تورتنى ئوخشىمىغان ئۇسۇللار بىلەن كېسەلەيتتىڭىز، ئەمما ئەسلا چوڭايتالمايتتىڭىز.

شۇڭلاشقا نۇرغۇن مەدەنىيەتلەر تۇتاملاپ پۇل تېپىشنى گۇناھلىق ئىش دەپ يەكۈن چىقاردى. ئەيسا ئېيتقاندەك: «بايلارنىڭ جەننەتكە كىرىشى خۇددى تۆگىنىڭ يىڭنە تۆشۈكىدىن ئۆتىشىدەك قىيىن» (مەتتا 19: 24) ئىدى. ئەگەر تورتنىڭ پارچىسى تۇراقلىق بولسا، ھەمدە مەن زور بىر قىسمىغا ئىگە بولغان بولسام، ئۇنداقتا مەن چوقۇم باشقىلارنىڭ ئۈلۈشىنى ئالغان بولىمەن. مۇشۇ سەۋەپتىن بايلار ئارتۇق بايلىقىنى خەير-ساخاۋەت ئىشلىرىغا بېرىش ئارقىلىق يامان ئىشلىرى ئۈچۈن تەۋبە قىلىشقا بۇيرۇلغان.

ئىگىلىكنىڭ تەڭقىسچىلىقى

ئەگەر دۇنياۋى تورت ئوخشاش چوڭلۇقتا تۇرغان بولسا، كرەدىتكە چىقىش يۇلى يوق ئىدى. بۈگۈنكى تورت بىلەن ئەتىكى تورتنىڭ پەرقى كرەدىتتۇر. ئەگەر تورت ئوخشاش بولسا، نېمىشقا كرەدىتنى چوڭايتىمىز؟ ناۋادا ناۋاي ياكى پادىشاھنىڭ پۇلىڭىزنى ئىشلىتىپ رىقابەتچىسىدىن بىر پارچە تورت ئوغرىلىيالايدىغانلىقىغا ئىشەنمىسىڭىز، مەبلەغ سېلىش دىگەن قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان خەتەر دىگەنلىك بولىدۇ. شۇڭا زامانىۋىلىقتىن ئىلگىرىكى دۇنيادا قەرز ئېلىش تەس ئىدى، قەرز ئالسىڭىز ئادەتتە ئاز، قىسقا مۇددەتلىك ھەم يۇقىرى ئۆسۈملۈك بولاتتى. شۇڭا يىڭى ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەرنىڭ پىشۇرۇقخانا ئېچىشى تەس بولاتتى، ساراي سالماقچى ياكى ئۇرۇش قوزغىماقچى بولغان چوڭ پادىشاھلار ئۈچۈن باجنى يۇقىرىلىتىپ زۆرۈر مەبلەغ توپلاشتىن باشقا يول يوق ئىدى.

زامانىۋى ئىقتىسادنىڭ سېھىرلىك چەمبىرىكى

 بۇ خىل ئەھۋاللار پادىشاھلار ئۈچۈن ياخشى ئىدى (پەقەت پۇقرالار ئىتائەتمەن بولسىلا)، ئەمما پىشۇرۇقخانا ئېچىش ئارزۇسى بولغان ۋە ئالغا ئىلگىرىلىمەكچى بولغان ئىقتىدارلىق خىزمەتچى ئادەتتە خان جەمەتى ئاشخانىلىرىنىڭ پوللىرىنى سۈرتۈۋاتقاچ بۇ خىياللىرىنىڭ ھوزۇرىنى سۈرەلەيتتى.

بۇ خىل ئەھۋال قوش يوقىتىش ھېسابلىناتتى. چۈنكى كرەدىت چەكلىك بولغاچقا، كىشىلەر يېڭى سودىغا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈشتە قىيىنچىلىققا دۇچ كىلەتتى. يېڭى سودىلار ئاز بولغاچقا، ئىقتىساد تەرەققىي قىلمىغان ئىدى. ئىقتىساد تەرەققىي قىلمىغاچقا، كىشىلەر ئىقتىسادنى تەرەققىي قىلمايدۇ دەپ پەرەز قىلاتتى، مەبلىغى بارلار كرەدىت بېرىشتىن ئېھتىيات قىلاتتى. تۇرغۇن ھالەتتىكى ئىقتىساد ئۆز پېتى داۋاملىشىۋىرەتتى.

چوڭايغان تورت

ۋاھالەنكى، كىيىن پەن ئىنقىلابى ۋە تەرەققىيات ئىددىيەسى ئوتتۇرىغا چىقتى. تەرەققىيات ئىددىيەسى بولسا ئەگەر نادانلىقىمىزنى ئېتىراپ قىلساق ۋە تەتقىقاتقا مەبلەغ سالساق، ئىشلار ياخشىلىنىپ كېتىدۇ، دېگەن قاراش ئۈستىگە قۇرۇلغان ئىدى. ئۇزۇن ئۆتمەيلا بۇ ئىددىيە ئىقتىسادىي ئاتالغۇغا ئايلاندى. تەرەققىياتقا ئىشەنگەنلەر جۇغراپىيىلىك بايقاش، تېخنىكىلىق ئىختىرا ۋە تەشكىلىي تەرەققىياتنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش، سودا ۋە بايلىق ئومۇمىي سوممىسىنى ئاشۇرالايدىغانلىقىغا ئىشەندى. ئاتلانتىك ئوكياندىكى يېڭى سودا يوللىرى ھىندى ئوكياندىكى كونا يوللارنى بۇزۇۋەتمەي تۇرۇپ گۈللەندى. كونا مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىشىنى ئازايتماي تۇرۇپ يېڭى مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقارغىلى بولاتتى. مەسىلەن، بىرەيلەن مەخسۇس بولكا پىشۇرۇدىغان پىشۇرۇقخانىنى ۋەيران قىلىۋەتمەي تۇرۇپ، شاكىلات تورت ۋە توقاچ پىشۇرۇشتا مەخسۇسلاشقان پىشۇرۇقخانا ئاچالايتتى. ھەممە ئادەم يېڭى تەمگە ئامراق ئىدى ۋە يىڭى تەملەرنى سىناپ بېقىشنى ياخشى كۆرەتتى. مۇنداقچە ئېيتقاندا كىشىلەرنى كەمبەغەل ۋە ئاچ-نامرات قىلىپ قويماي تۇرۇپلا باي بولغىلى بولاتتى. چۈنكى پۈتكۈل يەر شارىدىكى تورتلار چوڭىيىۋاتاتتى.

يېقىنقى 500 يىلدا تەرەققىيات ئىدىيەسى كىشىلەرنى كەلگۈسىگە ئىشىنىشكە تېخىمۇ قايىل قىلدى. بۇ خىل ئىشەنچ كرەدىتنى بارلىققا كەلتۈردى. كرەدىت ھەقىقىي ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئېلىپ كەلدى. ھەمدە ئىقتىسادنىڭ كەلگۈسىدىكى ئېشىشىغا بولغان ئىشەنچىنى كۈچەيتىپ، تېخىمۇ كۆپ كرەدىتكە يول ئاچتى. بۇلارنىڭ ھەممىسى بىر كېچىدىلا يۈز بەرمىدى، ئىقتىساد ھاۋا شارىغا قارىغاندا سىيرىلما پويىزغا بەكرەك ئوخشايدۇ. ئەمما ئۇزۇن مۇددەتتىن قارىغاندا، سوقۇلۇپ تەكشىلىشىپ، ئومۇمىي يۆنىلىش توغرىغا قاراپ ماڭىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە، دۇنيادا نۇرغۇن كرەدىتلەر بار بولۇپ، ھۆكۈمەتلەر، سودا شىركەتلىرى ۋە شەخسلەر ھازىرقى كىرىمىدىن چوڭ بولغان، ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە تۆۋەن ئۆسۈملۈك قەرزگە ئېرىشەلەيدۇ.

قىسقىچە قىلغاندا دۇنيا ئىقتىساد تارىخى

 چوڭىيىۋاتقان دۇنياۋى تورتقا بولغان ئىشەنچ ئاخىرىدا ئىنقىلابقا ئايلاندى. 1776-يىلى شوتلاندىيەلىك ئىقتىسادشۇناس ئادام سىمىس «دۆلەتنىڭ بايلىقى» ناملىق كىتابنى ئېلان قىلدى، بۇ بەلكىم تارىختىكى ئەڭ موھىم ئىقتىساد خىتابنامىسى بولۇشى مۇمكىن. سىمىس بىرىنچى تومنىڭ سەككىزىنچى بابىدا تۆۋەندىكى يىڭى نوقتىنەزەرنى ئوتتۇرىغا قويدى: ئۆي ساھىبى، توقۇمىچى ياكى مۇزدوز ئۆز ئائىلىسىنى قامداشتىن سىرت چوڭراق پايدا ئېلىپ، ئېشىنچا پۇل بىلەن پايدىسىنى يەنىمۇ ئاشۇرۇش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ياردەمچى ياللىسا بولىدۇ. ئۇلارنىڭ پايدىسى قانچە كۆپ بولسا، شۇنچە كۆپ  ياردەمچى ئىشلىتەلەيدۇ. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، شەخسىي ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەرنىڭ پايدىسىنىڭ ئېشىشى كوللىكتىپ مۈلۈك ۋە گۈللىنىشنىڭ ئاساسىدۇر.

يۇقىرىقى گەپ سىزنى ئەسلىدىكىدەك ھەيران قالدۇرماسلىقى مۇمكىن، چۈنكى ھەممىمىز سىمىسنىڭ تەشەببۇسىنى قوبۇل قىلغان كاپىتالىستىك دۇنيادا ياشاۋاتىمىز. بىز كۈندىلىك خەۋەرلەردە بۇ تېمىنىڭ ئوخشىمىغان نۇسخىلىرىنى ئاڭلايمىز. شۇنداقتىمۇ سىمىسنىڭ شەخسىيەتچى ئىنساننىڭ شەخسىي پايدىسىنى ئاشۇرۇش ئىستىكىنىڭ كوللېكتىپ بايلىقنىڭ ئاساسى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئىنقىلاب خاراكتېرلىك ئىددىيە ئىدى. سىمىسنىڭ ئىددىيەسى پەقەت ئىقتىسادىي نۇقتىدىنلا ئەمەس، بەلكى ئەخلاق ۋە سىياسىي نۇقتىدىنمۇ ئىنقىلاب ئىدى. سىمىسنىڭ دەۋاتقىنى بولسا «نەپىس ئەمەلىيەتتە ياخشى نەرسە، باي بولۇش ئارقىلىق ئۆزىمىزگىلا ئەمەس باشقىلارغىمۇ نەپ يەتكۈزەلەيمىز. مەنمەنچىلىك ئۆز نۆۋىتىدە باشقىلارغا ياردەم قىلىش دېمەكتۇر.»

سىمىس كىشىلەرگە ئىقتىسادنى «تەڭ پايدا ئالغىلى بولىدىغان ئىش» دەپ ئويلاشنى ئۆگەتتى، بۇنىڭدا مېنىڭ پايدام سىزنىڭ پايدىڭىز ئىدى. ئىككىمىز بىرلا ۋاقىتتا تېخىمۇ چوڭ بىر پارچە تورتتىن ھوزۇرلىنىپلا قالماي، تورتىڭىزنىڭ چوڭىيىشى مېنىڭ تورتىمغىمۇ ھەسسە قوشالايتتى. ئەگەر مەن نامرات بولسام، سىزمۇ نامراتلىشاتتىڭىز، چۈنكى مەھسۇلاتلىرىڭىزنى ياكى مۇلازىمىتىڭىزنى سېتىۋالالمايمەن. ئەگەر مەن باي بولسام، سىزمۇ بېيىيسىز، چۈنكى سىز ھازىر ماڭا بىر نەرسە ساتالايسىز. سىمىس بايلىق بىلەن ئەخلاق ئوتتۇرىسىدىكى ئەنئەنىۋى زىددىيەتنى رەت قىلىپ، بايلارغا جەننەتنىڭ ئىشىكىنى ئاچتى. باي بولۇش دېگەنلىك ئەخلاقلىق بولۇشنى كۆرسىتەتتى. سىمىس بايانلىرىدا كىشىلەرنىڭ قوشنىلىرىنى بۇلىمايمۇ، تورتنىڭ ئومۇمىي ھەجىمىنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق بېيىشنى تەرغىپ قىلدى. تورت چوڭايغاندا ھەممەيلەن نەپكە ئېرىشەتتى. بايلار ماس ھالدا جەمئىيەتتىكى ئەسقاتىدىغان ۋە ياخشى كىشىلەر ئىدى، چۈنكى ئۇلار تەرەققىياتنىڭ چاقىنى كۆپچىلىكنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئايلاندۇراتتى.

بۇلارنىڭ ھەممىسى بايلارنىڭ پايدىنى ئۈنۈمسىز ئىشلارغا ئىسراپ قىلىۋەتمەي، يېڭى زاۋۇت ئېچىش ۋە يېڭى خىزمەتچى قوبۇل قىلىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى. شۇڭلاشقا سىمىس ئەڭ يۇقىرى چەكنى تەكرارلاپ مۇنداق دېدى: «پايدا كۆپەيگەندە، ئۆي ئىگىسى ياكى توقۇمىچى تېخىمۇ كۆپ ياردەمچى قوبۇل قىلىدۇ» ۋە «پايدا كۆپەيگەندە، زەردار پۇلىنى چۆنتىكىگە تىقىۋالسا ياكى پۇللىرىنى پەقەت ساناش ئۈچۈنلا چىقارسا» بولمايدۇ. زامانىۋى كاپىتالىستىك ئىقتىسادنىڭ مۇھىم نوقتىسى يېڭى ئەخلاقنىڭ بارلىققا كېلىشى بولۇپ، بۇ خىل ئەخلاققا ئاساسەن پايدا ئىشلەپچىقىرىشقا قايتا مەبلەغ سۈپىتىدە سېلىنىشى كېرەك. ئىشلەپچىقىرىشقا قايتا مەبلەغ سېلىنغانسېرى تېخىمۇ كۆپ پايدا كېلىدۇ، پايدا تېخىمۇ كۆپ پايدا ئېلىپ كېلىدۇ. زاۋۇتنى چوڭايتىش، ئىلمىي تەتقىقات ئېلىپ بېرىش، يېڭى مەھسۇلات ئېچىش قاتارلىق نۇرغۇن تەرەپلەرگە مەبلەغ سېلىشقا بولىدۇ. ھەمدە بۇ مەبلەغلەرنىڭ ھەممىسى ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرۇپ، تېخىمۇ كۆپ پايدا ئېلىپ كېلىشى كېرەك. يېڭى كاپىتالىستىك ئەقىدىدىكى بىرىنچى ۋە ئەڭ مۇقەددەس بۇيرۇق: «ئىشلەپچىقىرىشنىڭ پايدىسى چوقۇم ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن قايتا مەبلەغ بولۇپ سېلىنىشى كېرەك».

كاپىتالىزمنىڭ «كاپىتالىزم» دەپ ئاتالىشىدىكى سەۋەپ «كاپىتال» نىڭ «بايلىق»تىن پەرقلەندۈرۈلگەنلىكىدۇر. كاپىتال پۇل، تاۋار ۋە بايلىق مەنبەسىدىن تەركىب تاپىدىغان بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىشلەپچىقىرىشقا مەبلەغ قىلىنىدۇ. بايلىق بولسا يەر تىگىگە كۆمۈگلۈك ياكى ئۈنۈمسىز ئىشلارغا ئىسراپ قىلىنىدىغان نەرسىدۇر. ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى بولمىغان پىرامىداغا بايلىق سەرپ قىلغان پىرئەۋن كاپىتالىست ئەمەس. ئىسپانىيە خەزىنە پاراخوتىنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلغان ۋە پارقىرايدىغان تەڭگىلەرنى كارىب دېڭىز ساھىلىغا كۆمۈۋەتكەن دېڭىز قاراقچىسى كاپىتالىست ئەمەس. ئەمما كىرىمىنىڭ بىر قىسمىنى پاي بازىرىغا قايتا مەبلەغ سالىدىغان تىرىشچان زاۋۇت ئىشچىسى كاپىتالىستتۇر.

« ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن پايدا قايتا مەبلەغ قىلىپ سېلىنىشى كېرەك» دېگەن قاراش ئاڭلىماققا چوڭ گەپ ئەمەستەك تۇيىلىدۇ. شۇنداق، بۇ گەپ تارىختىكى كۆپىنچە كىشىلەرگە يات ئىدى. دەسلەپكى دەۋرلەردە كىشىلەر ئىشلەپچىقىرىشنى ئاساسىي جەھەتتىن تۇراقلىق دەپ قارىغان. ئۇنداقتا نېمە ئىش قىلىشىڭىزدىن قەتئىينەزەر، ئىشلەپچىقىرىش كۆپ ئاشمىسا، نېمىشقا پايدىنى قايتا مەبلەغ قىلىپ سالىسىز؟ شۇنداق قىلىپ ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئاقسۆڭەكلەر مەردلىك ۋە ھەشەمەتچىلىكنى تەشەببۇس قىلدى. ئۇلار كىرىمىنى مۇسابىقە، زىياپەت، ئوردا ۋە ئۇرۇشلارغا، خەير-ساخاۋەت ۋە چىركاۋلارغا ئىشلەتتى. ئاز ساندىكى كىشىلەرلا پايدىسىنى مەھسۇلات مىقدارىنى ئاشۇرۇش، تېخىمۇ سورتلۇق بۇغداي يىتىشتۈرۈش  ياكى يېڭى بازار ئىزدەش ئ‍ۈچۈن سەرپ قىلدى.

زامانىۋى ئىقتىساد                                                                           ئەنئەنىۋى ئىقتىساد

زامانىۋى دەۋردە، كاپىتالىستىك ئەقىدىگە ئ‍ىشىنىدىغان يېڭى سەرخىللار ئىلگىرىكى ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ئورنىنى ئالدى. يېڭى كاپىتالىستىك سەرخىللار زىمىندارلار ۋە قورۇقدارلاردىن ئەمەس، بەلكى مۇدىرىيەت رەئىسى، پايچېك سودىگەرلىرى ۋە سانائەتچىلەردىن تەركىب تاپقان ئىدى. بۇ ماگناتلار ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئاقسۆڭەكلەردىن كۆپ باي ئىدى، ئەمما ئۇلار ھەشەمەتلىك ئىستىمالغا ئانچە قىزىقمايتتى، پايدىسىنى ئاساسەن ئۈنۈمسىز ئىشلارغا سەرپ قىلمايتتى.

ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئاقسۆڭەكلەر ئالتۇن ۋە يىپەك كىيىملەرنى كىيىپ، نۇرغۇن ۋاقتىنى زىياپەت، كارنىۋال بايرىمى ۋە شەرەپ مۇسابىقىلىرىگە سەرپ قىلاتتى. لىكىن، زامانىۋى باش ئىجرائىيە ئەمەلدارلىرى كاستۇم-بۇرۇلكا كىيىدىغان بولۇپ، كىيىنىشى بىر توپ قاغىلارغا ئوخشاپ كېتىدۇ، ئۇلارنىڭ بايرام ئۆتكۈزگۈدەك ۋاقتى بولمايدۇ. تىپىك تەۋەككۈلچى كاپىتالىست بىر سودا يىغىنىدىن يەنە بىر سودا يىغىنىغا ئالدىراۋاتقان، كاپىتالىنى قەيەرگە مەبلەغ سېلىشنى ئويلاۋاتقان، پاي چېكى ۋە زايومىنىڭ ئۆسۈشى ۋە تۆۋەنلىشىنى كۆزىتىۋاتقان كىشىدۇر. دەرۋەقە، ئۇنىڭ كاستيۇم-بۇرۇلكىسى بەلكىم داڭلىق ماركىلىق بولۇشى، شەخسىي ئايروپىلانىدا ساياھەت قىلىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ چىقىملار ئۇنىڭ ئىشلەپچىقىرىشىنى ئاشۇرۇشقا سالغان مەبلىغىگە سېلىشتۇرغاندا ھېچنىمە ئەمەس.

ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن مەبلەغ سالغانلار ماركىلىق كىيىم كىيگەن سودا ماگناتلىرىلا ئەمەس. ئادەتتىكى كىشىلەر ۋە ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدا ئىشلەيدىغانلارمۇ ئاشۇنداق ئىشلارنى ئويلايدۇ. ئاددىي مەھەللىلەردە قانچىلىك  كىشىلەر كەچلىك تاماق پاراڭلىرىدا يىغقان پۇلىنى پاي بازىرىغا، زايومغا ياكى ئۆي مۈلۈكچىلىككە مەبلەغ سېلىش-سالماسلىق توغرىسىدا مۇنازىرە قىلىدۇ؟ ھەرقايسى ھۆكۈمەتلەر باجنى كەلگۈسىدىكى كىرىمنى ئاشۇرىدىغان ئىگىلىكلەرگە مەبلەغ سېلىشقا تىرىشىدۇ. مەسىلەن، پورت قۇرۇش مەھسۇلاتلارنى ئېكسپورت قىلىشىغا قولايلىق يارىتىپ، تېخىمۇ كۆپ باج مەنبەسى يارىتىشى مۇمكىن، بۇ ئارقىلىق ھۆكۈمەت كەلگۈسدىكى كىرىمىنى ئاشۇرىدۇ. يەنە بىر ھۆكۈمەت مائارىپقا مەبلەغ سېلىشى مۇمكىن، چۈنكى بىلىملىك كىشىلەر قىممەت باھالىق  پورت ئەسلىھەلىرىگە ئېھتىياجلىق بولماي تۇرۇپمۇ، باج تۆلەيدىغان يۇقىرى تېخنىكىلىق نۇرغۇن كەسىپلەرگە ئاساس سالىدۇ.

كاپىتالىزم ئىقتىسادنىڭ قانداق يۈرۈشىدىغانلىقى توغرىسىدىكى نەزەرىيە بىلەن باشلانغان. بۇ نەزەرىيە دەسلەپتە ھەم ئەمەلىيەتچىل ھەم بەرپاچىل ئىدى. بۇ نەزەرىيە پۇلنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقى ۋە ئىشلەپچىقىرىشقا قايتا مەبلەغ سېلىنغان پايدىنىڭ ئىقتىسادنىڭ يۈكسىلىشىنى قانداق كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقى ھەققىدىكى قاراشنى تەشەببۇس قىلاتتى. ئەمما كاپىتالىزم ئىقتىسادىي تەلىمات بولۇشتىن بارا-بارا تېخىمۇ كۆپ تەرەپلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. ھازىر بولسا كاپىتالىزىم كىشىلەرنىڭ قانداق ھەرىكەت قىلىشى، بالىلىرىنى قانداق تەربىيىلىشى ھەتتا قانداق ئويلىشى كېرەكلىكى توغرىسىدىكى بىر يۈرۈش ئەخلاقىي تەلىماتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق پرىنسىپى شۇكى، ئىقتىسادنىڭ ئۆسۈشى ئاجايىپ ياخشى ئىش ياكى ھېچ بولمىغاندا خەيرىلىك بىشارەتتۇر. چۈنكى ئادالەت، ئەركىنلىك ھەتتا بەختنىڭ ھەممىسى ئىقتىسادنىڭ ئۆسۈشىگە باغلىق. كاپىتالىستتىن زىمبابۋې ياكى ئافغانىستانغا قانداق قىلىپ ئادالەت ۋە سىياسىي ئەركىنلىك ئېلىپ كەلگىلى بولىدىغانلىقىنى سورىساق، ئىقتىسادى باياشات ۋە گۈللەنگەن ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيەنىڭ مۇقىم دېموكراتىك جەمئىيەت ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىملىقىنى، شۇڭا ئافغانىستاندىكى قەبىلە كىشىلىرىگە ئەركىن ئىگىلىك، تېجەشلىك بولۇش ۋە ئۆزىگە تايىنىش ھەققىدىكى چۈشەنچىلەرنى سىڭدۈرۈشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەپ دەرس ئۆتۈشى مۇمكىن.

كاپىتالىزىمدىن ئىبارەت بۇ يېڭى ئىتىقاد زامانىۋى پەننىڭ تەرەققىياتىغىمۇ ھەل قىلغۇچ تەسىر كۆرسەتتى. ئىلمىي تەتقىقاتنى ئادەتتە ھۆكۈمەتلەر ياكى خۇسۇسىي كارخانىلار مەبلەغ بىلەن تەمىنلەيدۇ. كاپىتالىستىك ھۆكۈمەتلەر ۋە كارخانىلار مەلۇم بىر ئىلمىي پروجەكىتكە مەبلەغ سېلىشنى ئويلاشقاندا، بىرىنچى سوئالى ئادەتتە «بۇ پروجەكت ئىشلەپچىقىرىشنى ۋە پايدىنى ئاشۇرالامدۇ؟ ئىقتىسادنى يۈكسەلتەلەمدۇ؟» دېگەندەك بولىدۇ. بۇنى ئىنىق قىلالمىغان پروجەكتنىڭ قوللىغۇچى تېپىش پۇرسىتى ناھايتى ئاز بولىدۇ. بۇ نوقتىدىن قارىغاندا، ھەرقانداق زامانىۋى پەن تارىخى كاپىتالىزىمنىڭ رولىنى ھېچقانداق شەكىلدە نەزەردىن ساقىت قىلالمايدۇ.

ئەكسىچە ئېيتقاندا، پەننى ھېساپقا قاتماي تۇرۇپ كاپىتالىزىمنىڭ تارىخىنى چۈشەنگىلى بولمايدۇ. كاپىتالىزىمنىڭ ئىقتىسادنىڭ ئەبەدىي ئۆسۈشىگە بولغان ئىشەنچىسى كائىناتتا بىلىنگەن ھەرقانداق تەرەققىيات قانۇنىيتىگە زىت. بۆرىلەرنىڭ قوي بىلەن تەمىنلەشنىڭ ئېشىشىغا ئىشىنىشى ئەخمەقلىق بولغىنىغا ئوخشاش، زامانىۋى دەۋردە ئىقتىسادنى ئۈزلۈكسىز ئاشىدۇ، دېگەن گەپكە ئىشىنىش تولىمۇ كۈلكىلىك. بىزنىڭ بۇنداق ئەخمەق گەپكە ئىشىنىشىمىزگە ئالىملارنىڭ ئامېرىكا قىتئەسى، ئىچكى يېقىلغۇ ماتورى ياكى گېنى ئۆزگەرتىلگەن قوي قاتارلىق بىر قانچە بايقاشلىرى ياكى بىر نەچچە يىلدا بىرەر ئۈسكۈنە ئىجاد قىلغانلىقى سەۋەب بولغان. بانكىلار ۋە ھۆكۈمەتلەر پۇل بېسىپ چىقىرىدۇ، ئەمما ئاخىرىدا، پۇلنى ئىشلەتكۈچىلەر ئالىملاردۇر.

يېقىنقى بىر قانچە يىلدا، بانكىلار ۋە ھۆكۈمەتلەر ئىشتىياق بىلەن پۇل باستى. ھەممەيلەن نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىي كرىزىسنىڭ ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىنى توختىتىپ قويىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. چۈنكى ئۇلار يوق يەردىن تىرىليون دوللار، ياۋرو ۋە يېن تېپىۋاتىدۇ، سىستېمىنىڭ بوش يەرلىرىنى ئەرزان ئىناۋەتلىك قەرز بىلەن توشقۇزىۋاتىدۇ، ھەمدە كۆپۈك يېرىلىشتىن بۇرۇن ئالىملار، تېخنىكلار ۋە ئىنژېنېرلارنىڭ ھەقىقەتەن چوڭ بىر ئىشنى ئوتتۇرىغا قويۇشىنى ئۈمىد قىلىشىدۇ. ھەممە نەرسە تەجرىبىخانىدىكى كىشىلەرنىڭ تەتقىقاتىغا باغلىق بولۇپ قالغان. بىئوتېخنىكا، نانو تېخنىكىسى قاتارلىق ساھەلەردىكى يېڭى بايقاشلار يېڭى كەسىپلەرنى بارلىققا كەلتۈرەلىشى مۇمكىن، ئۇلارنىڭ پايدىسى بانكا ۋە ھۆكۈمەتلەر 2008-يىلدىن بۇيان باسقان تىرىليونلىغان پۇللارغا ئارقا تېرەك بۇلىدۇ. ئەگەر كۆپۈك يېرىلىشتىن ئىلگىرى تەجرىبىخانىلار ئۈمىدىمىزنى ئىشقا ئاشۇرالمىسا، ئىنتايىن تەس كۈنگە قالىمىز.

كولۇمبۇ مەبلەغچى ئىزدەۋاتىدۇ

كاپىتالىزم زامانىۋى پەننىڭ قەد كۆتۈرۈشىدىلا ئەمەس، بەلكى ياۋرۇپا ئىمپېرىيالىزىمىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىدىمۇ ھەل قىلغۇچ رول ئوينىدى. ئەمەلىيەتتە ياۋروپا ئىمپېرىئالىزىمى ئەڭ دەسلەپتە كاپىتالىستىك كرەدىت سىستېمىسىنى بارلىققا كەلتۈردى. ئەلۋەتتە، كرەدىت سىستېمىسى زامانىۋى ياۋروپادا ئىجاد قىلىنمىغان. ئۇ بارلىق دېھقانچىلىق جەمئىيەتلىرىدە دېگۈدەك مەۋجۇت بولۇپ، دەسلەپكى زامانىۋى دەۋردە ياۋروپا كاپىتالىزىمىنىڭ بارلىققا كېلىشى ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي تەرەققىيات بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىدى. شۇنىمۇ ئېسىمىزدە تۇتۇشىمىز كېرەككى، 18-ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە، ئاسىيا دۇنيادىكى كۈچلۈك ئىقتىسادىي گەۋدە ئىدى، يەنى ياۋروپالىقلارنىڭ قولىدىكى ئىشلەتكىلى بولىدىغان ئومۇمى مەبلەغ خىتايلارئىمپىرىيەسى، ئوسمان ئىمپىرىيەسى، موغۇل ئىمپىرىيەسىگە قارىغاندا ئاز ئىدى.

ئەپسۇسكى، خىتاي، ھىندىستان ۋە مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي سىستېمىسىدا كرەدىت پەقەت ئىككىلەمچى رول ئوينىدى. ئىستانبۇل، ئىسپاھان، دېھلى ۋە بېيجىڭ بازىرىدىكى سودىگەر ۋە بانكىرلار بەلكىم كاپىتالىستىك سېستىما ھەققىدە مەلۇماتلىق بولۇشى مۇمكىن، ئەمما بۇ ساراي ۋە قەلئەلەردىكى پادىشاھ ۋە گېنېراللار سودىگەر ۋە سودىگەرچە تەپەككۇرنى كۆزگە ئىلمايتتى. مەسىلەن، دەسلەپكى زامانىۋى دەۋردە ياۋروپالىق بولمىغان ئىمپېرىيەلەرنىڭ كۆپىنچىسى نۇرخاچ ۋە نادېر شاھ قاتارلىق بۈيۈك بويسۇندۇرغۇچىلار ياكى چىڭ ۋە ئوسمان ئىمپېرىيىسىگە ئوخشاش مۈلكى ۋە ھەربىي سەرخىللار تەرىپىدىن قۇرۇلغان. ئۇرۇشنىڭ چىقىمى باج ۋە بۇلاڭ-تالاڭ ئارقىلىق (ئىككىسى ئانچە پەرقلەنمەيتتى) قامدالغاچقا، كرەدىت سىستېمىسىغا ھاجەت چۈشمەيتتى، ھەتتا بانكىر ۋە مەبلەغچىلەرنىڭ مەنپەئەتىگە ئازراقمۇ كۆڭۈل بۆلۈنمىگەن ئىدى.

ياۋروپادا سودىگەر ۋە بانكىرلار ھۆكۈمران سەرخىللارغا ئايلىنىشىغا ئەگىشىپ پادىشاھ ۋە گېنېراللار سودا تەپەككۇرىنى تەدرىجىي قوبۇل قىلدى. ياۋروپانىڭ دۇنيانى بويسۇندۇرۇشى باج بىلەن ئەمەس، بەلكى كرەدىت ئارقىلىق مەبلەغ بىلەن تەمىنلەنگەن ۋە مەبلىغىدىن ئەڭ يۇقىرى چەكتە پايدىغا ئېرىشىشنى ئارزۇ قىلىدىغان كاپىتالىستلار تەرىپىدىن يېتەكلەنگەن ئىدى. قىسقا پەلتۇ ۋە شىلەپە كىيگەن بانكىر ۋە سودىگەرلەر قۇرغان ئىمپېرىيەلەر ئالتۇن كىيىم ۋە پارقىراق ساۋۇت كېيگەن پادىشاھ ۋە ئاقسۆڭەكلەر قۇرغان ئىمپېرىيەلەرنى مەغلۇب قىلدى. ھېچكىم باج تاپشۇرۇشنى خالىمايتتى، ئەمما كۆپچىلىكنىڭ ھەممىسى مەبلەغ سېلىشتىن مەمنۇن ئىدى.

1484-يىلى كرىستوفىر كولۇمبۇس پورتۇگالىيە پادىشاھىنىڭ ھۇزۇرىدا، غەربتىن شەرقىي ئاسىياغا تۇتىشىدىغان يېڭى دېڭىز سودا يولى ئۈچۈن ئىقتىساد غەملەپ بېرىش تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ سەپەرلەر ئىنتايىن خەتەرلىك ۋە چىقىملىق ئىدى. پاراخوت ياساش، نەرسە-كېرەك سېتىۋېلىش، ماتروس ۋە ئەسكەرلەر ئۈچۈن نۇرغۇن پۇل كېتەتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇنداق سەپەرگە سېلىنغان مەبلەغدىن پايدا ئېلىشقا كاپالەتلىك قىلغىلى بولمايتتى. نەتىجىدە پورتۇگالىيە پادىشاھى بۇ تەكلىپنى رەت قىلدى.

كۈنىمىزدىكى ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەرگە ئوخشاش، كولۇمبۇسمۇ غايىسىدىن ۋاز كەچمىدى. ئۇ ئۆزىنىڭ ئوي-پىكىرلىرىنى ئىتالىيە، فرانسىيە، ئەنگىلىيە ۋە پورتۇگالىيەدىكى باشقا يوشۇرۇن مەبلەغ سالغۇچىلارغا سۇندى. ھەرقىتىم رەت قىلىندى. ئاندىن ئۇ تەلىيىنى يېڭىدىن بىرلىككە كەلگەن ئىسپانىيەنىڭ ھۆكۈمرانى فېردىناند ۋە ئىسابېللا ئارقىلىق سىناپ باقماقچى بولدى. ئۇ بىر قىسىم تەجرىبىلىك لوبىچىلارنى ياللىدى ۋە ئۇلارنىڭ ياردىمىدە ئايال پادىشاھ ئىسابېللانى مەبلەغ سېلىشقا قايىل قىلدى. بۈگۈن ھەر بىر ئوقۇغۇچى بىلگىنىدەك، خانىش ئىسابېللا خەزىنىنىڭ ئ‍ىشىكىنى ئاچتى. كولۇمبۇسنىڭ سەپىرى ئارقىلىق ئىسپانىيەلىكلەر ئامېرىكىنى بويسۇندۇردى، ئۇلار ئامېرىكىدا ئالتۇن-كۈمۈش كانى، شېكەر ۋە تاماكا ئېكىنىزارلىقى قۇرۇپ، ئىسپانىيە پادىشاھلىرى، بانكىرلىرى ۋە سودىگەرلىرىنى چۈشىدە كۆرۈپمۇ باقمىغان بايلىققا ئېرىشتۈردى.

يۈز يىللاردىن كېيىن، شاھزادە ۋە بانكىرلار كولۇمبۇستەكلەرگە تېخىمۇ كۆپ كرەدىت بېرىشنى تاللىدى، چۈنكى ئامېرىكىدىن يىغىۋېلىنغان خەزىنىنىڭ ياردىمىدە ئۇلارنىڭ قولىغا تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ جەملەندى. مۇھىمى، شاھزادە ۋە بانكىرلار يوشۇرۇن سەپەرلەرنىڭ كۈچىگە تېخىمۇ ئىشەندى ۋە سەپەرلەردە ئۆزىنىڭ بىر ئۆلۈش مەبلىغى بولۇشنى ئارزۇلىدى.  ئىمپېرىيە كاپىتالىزىمىنىڭ سېھىرلىك چەمبىرىكى مۇنداق ئىدى: كرەدىت يېڭى بايقاشلارنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىدى؛ بايقاشلار مۇستەملىكىچىلىكنى كەلتۈرۈپ چىقاردى؛ مۇستەملىكىچىلىك پايدا كەلتۈرەتتى؛ پايدا ئىشەنچ تۇرغۇزاتتى؛ ئىشەنچ تېخىمۇ كۆپ كرەدىتكە يول ئاچاتتى. بىراق شەرقتىكى نۇرخاچ ۋە نادىر شاھلارنىڭ ئۇرۇش غەنىمەتلىرى ۋە باجدىن كېلىدىغان غەزىنىسى بىر نەچچە مىڭ كىلومىتىرلىق سەپەرلەردىن كېيىن قۇرۇقلىنىپ قالاتتى. بىراق، كاپىتالىستلار زىمىنلارنى بويسۇندۇرغانچە مالىيە كۈچىنى ئاشۇرۇپ ماڭاتتى.

ئەمما، ئېكىسپېدىتسىيەلەردە تاسادىپىيلىقلار بولۇپ تۇراتتى، شۇڭا كرەدىت بازىرى خېلىلا ئېھتىياتچان ئىدى. نۇرغۇن ئېكىسپېدىتسىيەلەر نەتىجىسىز ئاخىرلىشاتتى. مەسىلەن، ئىنگلىزلار شىمالىي قۇتۇپ ئارقىلىق ئاسىياغا بارىدىغان غەربىي شىمال يولىنى ئېچىش ئۈچۈن نۇرغۇن كاپىتالنى ئىسراپ قىلدى. بەزى ئېكىسپېدىتسىيەلەر ھەتتا قايتىپ كېلەلمىدى. پاراخۇتلار دېڭىزدىكى مۇز تاغلارغا سوقۇلۇپ كىتەتتى، تروپىك بورانلىرىغا دۇچ كېلەتتى ياكى قاراقچىلارنىڭ قۇربانى بولاتتى. مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ سانىنى كۆپەيتىش، يۈز بېرىدىغان خەتەرلەرنى ئازايتىش ئۈچۈن ياۋرۇپالىقلار چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركەتلىرىنى ئوتتۇرىغا چىقاردى. بۇلار بىرلا مەبلەغ سالغۇچىنىڭ بارلىق پۇلىنى بىر پاراخوتقا دوغا تىكىشنىڭ ئورنىغا، نۇرغۇن مەبلەغچىلەردىن پۇل توپلىدى، بۇنداق بولغاندا خەتەر يۈز بەرسە مەبلەغچىلەرنىڭ ئاز بىر قىسم كاپىتالى زىيانغا ئۇچرايتتى. بۇنىڭ بىلەن خەتەر ئازايدىيۇ، ئەمما پايدىغا ھېچقانداق چەكلىمە قويۇلمىدى. ھەتتا توغرا پاراخوتقا سېلىنغان كىچىككىنە مەبلەغمۇ سىزنى مىليونېرغا ئايلاندۇرىۋېتەلەيتتى.

تەدرىجى، غەربىي ياۋروپا قىسقا ۋاقىت ئىچىدە زور مىقداردا كرەدىت توپلىيالايدىغان ۋە ئۇنى شەخسىي كارخانىچىلار ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ پايدىلىنىشىغا بىرەلەيدىغان ھالغا يەتتى. بۇ سىستېما ھەرقانداق خانلىق ياكى ئىمپېرىيەگە قارىغاندا ئېكىسپېدىتسىيە ۋە ئىستىلارلارنى ئۆنۈملۈك ھالدا ئىقتىساد بىلەن تەمىنلەپ بېرەلەيتتى. يېڭى ئوتتۇرىغا چىققان كرەدىت سېستىمىسى ئىسپانىيە بىلەن گوللاندىيە ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن كۈرەشتە ئۆز كۈچىنى نامايەن قىلدى. 16-ئەسىردە، ئىسپانىيە ياۋروپادىكى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەتكە ئايلىنىپ،  دۇنياۋى ئىمپېرىيە بولۇشقا قاراپ ئىلگىرلىدى. ئىسپانىيە ياۋروپانىڭ كۆپ قىسىم جايلىرى، شىمالىي ۋە جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسى، فىلىپپىن تاقىم ئاراللىرى، ئافرىقا ۋە ئاسىيا دېڭىز قىرغاقلىرىدىكى بىر قاتار بازىلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلدى. ھەر يىلى ئامېرىكا ۋە ئاسىيانىڭ خەزىنىلىرى بىلەن توشتۇرۇلغان پاراخوتلار سېۋىللا ۋە كادىز پورتىغا قايتىپ كېلەتتى. گوللاندىيە بولسا ئىسپانىيە پادىشاھىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى تەبىئىي بايلىقىمۇ بولمىغان،  بوران ئۇچۇپ تۇرىدىغان  كىچىك بىر يەر  سازلىق ئىدى.

1568-يىلى كۆپ قىسمى پروتېستانت بولغان گوللاندىيەلىكلەر كاتولىك ئىسپانىيە خوجايىنىغا قارشى ئىسيان كۆتۈردى. دەسلەپتە قوزغىلاڭچىلار دون كىخوتنىڭ رولىنى ئېلىپ، مەغلۇپ قىلغىلى بولمايدىغان دەھشەتلىك بوراننى توسۇش ئۈچۈن باتۇرلۇق بىلەن كۆرەش قىلدى. نەتىجىدە سەكسەن يىل ئىچىدە گوللاندىيەلىكلەر ئىسپانىيەدىن مۇستەقىللىقىنى ئېلىپلا قالماي، ئىسپانلار ۋە ئۇلارنىڭ پورتۇگالىيەلىك ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ دېڭىز يولىدىكى خوجايىنلىقىنى تارتىۋېلىپ، دۇنياۋى گوللاندىيە ئىمپېرىيىسىنى قۇرۇپ، ياۋروپادىكى ئەڭ باي دۆلەتكە ئايلاندى.

گوللاندىيەنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشىنىڭ سىرى كرەدىت سېستىمىسى ئىدى. قۇرۇقلۇقتا ئۇرۇش قىلىشتا ئانچە پەمى يوق گوللاندىيەلىكلەر ئارمىيە ياللاپ ئىسپانىيەلىكلەرگە قارشى جەڭ قىلدى، ئوخشاش ۋاقىتتا تېخىمۇ چوڭ پاراخوتلار بىلەن دېڭىز ئۇرۇشىغا چىقتى. ياللانما ئارمىيە ۋە زەمبىرەكلىك پاراخوتلارغا نۇرغۇن پۇل كېتەتتى، شۇنداقتىمۇ ئۇلار كۈچلۈك ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسىگە قارىغاندا تېخىمۇ ئاسان مەبلەغ يۈرۈشلەشتۈرەلىدى. چۈنكى ئىسپانىيە پادىشاھى يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ياۋروپا پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ ئىشەنچىسىنى يوقىتىۋاتقان بىر پەيتتە، گوللاندىيەلىكلەر بۇ سىستېمىسىنىڭ ئىشەنچىسىگە ئېرىشتى. مەبلەغ سالغۇچىلار گوللاندىيەنىڭ ئارمىيە ۋە فلوت قۇرۇشىغا يېتەرلىك مەبلەغ ئاجراتتى. قورال-ياراغ ۋە فىلوتلار گوللاندىيەنىڭ دۇنيا سودا لىنىيەسىنى كونترول قىلىشىغا ياردەم بەردى. بۇ سودا لىنىيەسى خىلى چوڭ پايدا ياراتتى. پايدا گوللاندىيەلىكلەرنىڭ قەرزىنى تۆلەشكە ئىشلىتىلدى، بۇنىڭ بىلەن مەبلەغ چىقارغۇچىلارنىڭ ئىشەنچىسى ئاشتى. ئامىستېردام ناھايىتى تېزلا ياۋروپادىكى ئەڭ مۇھىم پورتلارنىڭ بىرى بولۇپ قالماي، يەنە ياۋرۇپا قۇرۇقلۇقىنىڭ پۇل-مۇئامىلە مەركىزىگە ئايلاندى.

گوللاندىيەلىكلەر پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ ئىشەنچىسىگە قانداق ئېرىشتى؟ بىرىنجىدىن، ئۇلار قەرزىنى ۋاقىتىدا ۋە تولۇق قايتۇرۇشتا چىڭ تۇردى، بۇ قەرز بەرگۈچىلەرگە بىخەتەرلىك بەخش ئەتتى. ئىككىنجىدىن ئۇلارنىڭ ئەدلىيە سىستىمىسى مۇستەقىل ئىدى ۋە شەخسىي ھوقۇقنى، بولۇپمۇ شەخسىي مۈلۈك ھوقۇقىنى قوغدايتتى. كاپىتال ئەمەلىيەتتە شەخس ۋە ئۇلارنىڭ مال-مۈلۈكلىرىنى قوغدىيالمايدىغان مۇستەبىت دۆلەتلەردىن يىراقلىشىدۇ. ئەكسىچە، قانۇن بىلەن باشقۇرىلىدىغان ۋە شەخسىي مۈلۈكنى قوغدايدىغان دۆلەتلەرگە ئېقىپ كىرىدۇ.

ئۆزىڭىزنى گېرمانىيەلىك غوللۇق مەبلەغ سالغۇچى ئائىلىنىڭ ئوغلى دەپ تەسەۋۋۇر قىلىڭ، دادىڭىز ياۋروپانىڭ ئاساسلىق شەھەرلىرىدە تارماق شۆبە ئېچىش ئارقىلىق سودىسىنى كېڭەيتىش پۇرسىتىنى كۆرۈپ يەتتى. ئۇ سىزنى ئامىستېردامغا، ئىنىڭىزنى مادرىدقا ئەۋەتىپ، ھەر بىرىڭلارغا 10 مىڭ ئالتۇن تەڭگە مەبلەغ بەردى. ئىنىڭىز ئۆزىنىڭ ئىگىلىك تىكلەش مەبلىغىنى فرانسىيە پادىشاھى بىلەن ئۇرۇش قىلىش ئۈچۈن قوشۇن توپلاۋاتقان ئىسپانىيە پادىشاھىغا ئۆتنە بېرىپ تۇردى. سىز پۇلىڭىزنى مانخاتتان دەپ ئاتىلىدىغان بىر ئارالنىڭ جەنۇبىغا مەبلەغ سالماقچى بولغان گوللاندىيەلىك سودىگەرلەرگە بېرىپ تۇردىڭىز. خۇدسون دەرياسىنىڭ ئاساسى سودا تومۇرىغا ئايلىنىشىغا ئەگىشىپ، ئۇ يەردىكى مۈلۈكنىڭ قىممىتى شىددەت بىلەن ئاشىدىغانلىقى ئىنىق ئىدى، بۇنىڭ بىلەن ھەر ئىككىلا قەرزنى بىر يىل ئىچىدە قايتۇرىۋەتكىلى بولاتتى.

بىر يىل ئۆتۈپ كەتتى. گوللاندىيەلىك سودىگەر ئۆزى سېتىۋالغان يەرنى يۇقىرى باھادا قولىدىن چىقىرىپ، ۋەدە قىلغان ئۆسۈم بىلەن پۇلىڭىزنى قايتۇرىدۇ. دادىڭىز بۇنىڭدىن مەمنۇن بولىدۇ. ئەمما مادرىدتىكى ئىنىڭىز جىددىيلىشىپ قالىدۇ، چۈنكى فرانسىيە بىلەن بولغان ئۇرۇشتا ئىسپانىيە ئۇتۇپ چىقسىمۇ، ئەمما تۈركلەر بىلەن بولغان توقۇنۇشقا پېتىپ قالدى، ئۇ يېڭى ئۇرۇش ئۈچۈن ھەربىر تىيىننىمۇ تېرىپ تۆشەپ، كونا قەرزنى قايتۇرۇشنى مۇھىم دەپ ئويلىمايدۇ. ئىنىڭىز ئوردىغا خەت ئەۋەتىدۇ ۋە سوت بىلەن ئالاقىسى بار دوستلىرى ئارقىلىق پۇلنى سۈيلەيدۇ، ئەمما ھېچقانداق پايدىسى بولمايدۇ. ئىنىڭىز ۋەدە قىلىنغان ئۆسۈمگە ئېرىشەلمەيلا قالماي، ئەسلى مەبلەغنىمۇ يۇقىتىپ قويىدۇ، دادىڭىز بۇنىڭدىن نارازى بولىدۇ.

ھازىر تېخىمۇ چاتاق بولغىنى، پادىشاھ خەزىنە ئەمەلدارىنى ئىنىڭزغا ئەۋەتىپ، ئۇنىڭدىن قەرەللىك ھالدا ئوخشاش مىقداردىكى قەرز بېرىشنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. ئىنىڭىزنىڭ بېرىپ تۇرغۇدەك پۇلى يوق. دادىڭىزغا خەت يېزىپ بۇ قېتىم پادىشاھنىڭ ئ‍ۆزى سورىغانلىقىنى سۆزلەپ پۇل بىرىشكە قايىل قىلىدۇ. دادىڭىز ئۆينىڭ كىچىكى ئۈچۈن باغرى يۇمشاقلىق قىلىپ، ئازاپ بىلەن قەرز بېرىشكە قوشۇلىدۇ. يەنە 10،000 ئالتۇن تەڭگە ئىسپانىيە خەزىنىسىدە غايىب بولىدۇ ۋە ھەرگىز قايتۇرۇلمايدۇ. ئوخشاش بىر ۋاقىتتا ئامىستېردامدا ئىشلار يۈرۈشۈپ كېتىدۇ. سىز قەرزىنى تېز ۋە تولۇق قايتۇرىدىغان گوللاندىيە سودىگەرلىرىگە تېخىمۇ كۆپ قەرز بېرىسىز. ئەمما تەلەي ھەمىشە ئوڭدىن كېلىۋەرمەيدۇ. چۆپقەتلەردىن بىرى سەندەلنىڭ پارىژدا مودا بولىدىغانلىقى توغرىسىدا سىز بىلەن پاراڭ قېلىدۇ ۋە سىزدىن ئاياغ زاۋۇتى قۇرۇش ئۈچۈن قەرز سورايدۇ. سىز ئۇنىڭغا قەرز بەردىڭىز، ئەمما بەختكە قارشى بۇ ساپما كەشلەر فرانسىيە خانىم-قىزلىرىنى جەلپ قىلالمايدۇ ، پايدا ئالالمىغان سودىگەر قەرزنى قايتۇرۇشنى رەت قىلىدۇ.

دادىڭىزنىڭ زەردىسى قايناپ، ئىككىلىڭلارغا ئادۋوكات تۇتۇشنىڭ ۋاقتى كەلگەنلىكىنى ئېيتىدۇ. ئىنىڭىز مادرىدتا ئىسپانىيە پادىشاھىغا قارشى ئەرز سۇنىدۇ، سىز ئامىستېردامدا ئاياغ سودىگېرى ئۈستىدىن ئەرز سۇندىڭىز. ئىسپانىيەدە، سوت مەھكىمىسى پادىشاھقا بويسۇنىدۇ، سوتچىلار پادىشاھنىڭ خاھىشى بويىچە خىزمەت قىلىدۇ، ئۇلار پادىشاھنىڭ ئىرادىسىگە بويسۇنمىسا جازالىنىدۇ. گوللاندىيەدە، سوت مەھكىمىسى ھۆكۈمەتتىن ئايرىۋېتىلگەن بولۇپ، زەردارلار ۋە شاھزادىلىرىگە بېقىنىپ قالمايدۇ. مادرىدتىكى سوت ئىنىڭىزنىڭ ئەرزىنى تاشلاپ قويدى، ئامىستېردامدىكى سوت سىزنىڭ مەنپەئەتىڭىز ئۈچۈن ئاياغ سودىگىرىنىڭ مال-مۈلۈكلىرىنى توڭلۇتۇپ، سىزنىڭ قەرزىڭىزنى تۆلەشكە مەجبۇرلىدى. دادىڭىز بۇلاردىن ياخشى ساۋاق ئالدى. نەتىجە بولسا سودىگەرلەر بىلەن ئىش قىلىش پادىشاھ بىلەن سودا قىلغانغا قارىغاندا ياخشى، گوللاندىيەدە سودا قىلىش مادرىدقا قارىغاندا ياخشى ئىدى.

ئىنىڭىزنىڭ جاپا-مۇشەققەتلىرى تېخى تۈگىمىدى. ئىسپانىيە پادىشاھى ئارمىيە چىقىمىنى  كۆتۈرۈش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ پۇلغا موھتاج ئىدى. ئۇ دادىڭىزنىڭ زاپاس پۇلى بارلىقىغا ئىشىنەتتى. شۇڭا ئۇ ئىنىڭىزغا يالغاندىن خائىنلىق جىنايىتى ئارتتى. ئەگەر ئىنىڭىز دەرھال 20 مىڭ ئالتۇن تەڭگە ئېلىپ كەلمىسە، ئۇنى زىندانغا تاشلاپ، تاكى ئۆلگۈچە چىرىپ كېتىدىغانلىقىنى ئېيتتى.

دادىڭىز بۇلاردىن تويۇپ كەتتى. ئۇ ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان ئوغلى ئۈچۈن تۆلەم تۆلىدى، ئەمما ئىسپانىيەدە قايتا سودا قىلماسلىققا قەسەم قىلدى. ئۇ مادرىدتىكى سودا شۆبىسىنى تاقاپ ئىنىڭىزنى روتتېردامغا كۆچۈردى. گوللاندىيەدە ئىككى سودا شۆبىسى بولۇش ھازىر ھەقىقەتەن ئېسىل ئىش ئىدى. ئۇ ھەتتا ئىسپانىيە كاپىتالىستلىرىنىڭمۇ بايلىقىنى ئۆز دۆلىتىدىن ئاستىرتتىن يۆتكەپ كېتىۋاتقانلىقىنى ئاڭلىدى. ئۇلارمۇ شۇنى ھېس قىلىدۇكى، ئەگەر ئۇلار پۇلىنى ساقلاپ قالماقچى، پۇلنى تېخىمۇ كۆپ پايدا كەلتۈرىدىغان ئىشلارغا مەبلەغ سالماقچى بولسا، پۇلنى قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىدىغان ۋە خۇسۇسى مۈلۈك قوغدىلىنىدىغان جايغا مەبلەغ سېلىش ئەۋزەل ئىدى.

شۇنىڭ بىلەن ئىسپانىيە پادىشاھى مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ئىشەنچىسىنى يوققا چىقاردى، ئەمما گوللاندىيە سودىگەرلىرىنىڭ ئىشەنچىسى ئېشىۋاتاتتى. گوللاندىيە ئىمپېرىيەسىنى قۇرغان گوللاندىيە دۆلىتى ئەمەس، بەلكى گوللاندىيە سودىگەرلىرى ئىدى. ئىسپانىيە پادىشاھى نارازى بولۇۋاتقان خەلقتىن خالىغانچە باج يىغىش ئارقىلىق ئارمىيەگە مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ۋە ئىستىلانى داۋاملاشتۇرۇشقا ئۇرۇندى. گوللاندىيە سودىگەرلىرى قەرز ئېلىش ئارقىلىق ئىستىلانى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىدى، شۇنداقلا پاي سېتىش ئارقىلىق پاي ئىگىلىرىنىڭ شىركەت پايدىسىنىڭ بىر قىسمىغا ئىگە بولۇش ھوقۇقىغا كاپالەتلىك قىلدى. پۇلىنى ئىسپانىيە پادىشاھىغا بىرىپ تۇرمىغان، گوللاندىيە ھۆكۈمىتىگە ئىناۋەتلىك قەرز بېرىشتىن بۇرۇن كۆپ قېتىم ئويلانغان ئېھتىياتچان مەبلەغ سالغۇچىلار خۇشال ھالدا يېڭى ئىمپېرىيەنىڭ تايانچ كۈچى بولغان گوللاندىيە پايچېكى شىركەتلىرىگە مەبلەغ سالغان ئىدى.

ئەگەر بىر شىركەت كۆپ پايدا ئالىدۇ، دەپ ئويلىغان بولسىڭىز،  بۇ شىركەت ئاللىقاچان بارلىق پاي چېكىنى سېتىۋەتكەن بولسا، سىز ئەسلىدىكىدىن يۇقىرى باھادا بولسىمۇ بۇ شىركەتنىڭ پېيىنى باشقىلاردىن سېتىۋالىسىز. ئەگەر سېتىۋالغاندىن كىيىن، شىركەتنىڭ قىيىن ئەھۋالدا ئىكەنكلىكىنى بايقىسىڭىز، پاينى تۆۋەن باھادا سېتىۋەتسىڭىز بولىدۇ. نەتىجىدە بۇ خىل شىركەت پايچېكى سودىسى ياۋرۇپا شەھەرلىرىدە قېلىپلاشقان پاي چېكى بازىرىنى پەيدا قىلدى. بۇ يەردە پاي چېكى شىركەتلىرى سودا قىلاتتى.

گوللاندىيەنىڭ ئەڭ داڭلىق پاي چەك شىركىتى Vereenigde Oostindische Compagnie يەنى قىسقىچە VOC ئاتىلىدىغان شىركەت 1602-يىلى قۇرۇلغان ئىدى، بۇ چاغ دەل گوللاندىيەلىكلەر ئىسپانىيە ھۆكۈمرانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلىغان، ئىسپانىيە زەمبىرەكلىرىنىڭ گۆمبۈرلىگەن ئاۋازى ئامىستېردام سېپىلىدىن ئانچە يىراق بولمىغان يەرلەردە ئاڭلىنىۋاتقان چاغلار ئىدى. VOC پاي چېكى سېتىپ تاپقان پۇلنى پاراخوت ياساشقا ئىشلىتەتتى، بۇ پاراخۇتلارنى ئاسىياغا ئەۋەتىپ، خىتاي، ھىندىستان ۋە ھىندىنوزىيە ماللىرىنى ئېلىپ كېلەتتى. VOC يەنە شىركەت پاراخوتلىرىنىڭ رىقابەتچىلىرىگە ۋە دېڭىز قاراقچىلىرىغا قارشى ئېلىپ بارغان ھەربىي ھەرىكەتلەرنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىدى. ئاخىرىدا VOC ھىندونېزىيەنى بويسۇندۇرۇشقا پۇل چىقاردى.

ھىندونېزىيە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تاقىم ئارال. ئۇنىڭ نەچچە مىڭلىغان ئاراللىرى 17-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا يۈزلىگەن خانلىق، شاھزادە، سۇلتان ۋە قەبىلىلەر تەرىپىدىن ئىدارە قىلىنغان. VOC سودىگەرلىرى 1603-يىلى تۇنجى قېتىم ھىندونېزىيەگە كەلگەندە، مەقسىتى سودىلا ئىدى. ۋاھالەنكى، ئۇلار سودا مەنپەئەتىنى قوغداش ۋە پايچىكلارنىڭ پايدىسىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈش ئۈچۈن، تامۇژنا بېجىنى بارغانسىرى ئۆستۈرىۋاتقان يەرلىك كۈچلەرگە، شۇنداقلا ياۋروپادىكى رىقابەتچىلىرىگە قارشى تۇرۇشقا باشلىدى. VOC سودا پاراخوتلىرىنى زەمبىرەك بىلەن قوراللاندۇردى، ياۋروپا، ياپونىيە، ھىندىستان ۋە ھىندونېزىيە ياللانما ئەسكەرلىرىنى قوبۇل قىلدى. ھەمدە قەلئە سېلىپ، كەڭ كۆلەملىك جەڭ ۋە قورشاۋلارنى ئېلىپ باردى. بۇ خىل ئىگىلىك بىزگە سەل غەلىتە تۇيۇلۇشى مۇمكىن، ئەمما دەسلەپكى زامانىۋى دەۋردە خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ ئەسكەر ياللاپلا قالماي، گېنېرال، مەمۇرلار، زەمبىرەك، پاراخوتلارنى، ھەتتا پۈتۈن قوشۇننى ياللىشى ئادەتتىكى ئىش ئىدى. خەلقئارا جەمئىيەت بۇنى قوبۇل قىلدى ۋە شەخسىي شىركەت ئىمپېرىيە قۇرغاندا كۆزىنى مىت قىپمۇ قويمىدى.

ھىندونېزىيەدىكى ئاراللار ئارقىمۇ-ئارقىدىن VOCنىڭ ياللانما ئەسكەرلىرى بىلەن تولۇپ كەتتى، ھىندونېزىيەنىڭ كۆپ قىسمى VOC مۇستەملىكىسىگە ئايلاندى. VOC ھىندونېزىيەنى 200 يىلغا يېقىن ئىدارە قىلدى.  1800-يىلىغا كەلگەندە ھىندونېزىيە گوللاندىيە دۆلىتىنىڭ كونتروللىقىغا ئ‍ۆتكەن بولۇپ، كېيىنكى 150 يىلدا گوللاندىيەنىڭ مۇستەملىكىسىگە ئايلاندى. بۈگۈنكى كۈندە بەزى كىشىلەر 21-ئەسىردىكى شىركەتلەرنىڭ بەك كۆپ كۈچ توپلاۋاتقانلىقىدىن ئاگاھلاندۇرىدۇ. دەسلەپكى زامانىۋى تارىخ شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ئەگەر كارخانىلارنىڭ مەنپەئەت قوغلىشىشى تەكشۈرۈلمىسە، كارخانىلار چوڭ ئىشلارنى قېلىۋېتەلەيدۇ.

VOC ھىندى ئوكياندا تىجارەت قىلىۋاتقاندا، گوللاندىيەنىڭ غەربىي ھىندىستان شىركىتى ياكى WIC ئاتلانتىك ئوكياننى ئىگەللەپ بولغانىدى. خۇدسون دەرياسىدىكى مۇھىم سودىنى كونترول قىلىش ئۈچۈن، WIC دەريا ئېغىزىدىكى بىر ئارالغا يېڭى ئامىستېردام دەپ ئاتىلىدىغان ئولتۇراق رايون قۇرغان. بۇ مۇستەملىكە رايۇنى ئىندىئانلارنىڭ تەھدىتىگە ۋە ئەنگىلىيەلىكلەرنىڭ قايتا-قايتا ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان بولۇپ، ئەنگىلىيلىكلەر ئاخىرى بۇ جاينى 1664-يىلى قولغا چۈشۈرگەن ۋە نامىنى نيۇ-يوركقا ئۆزگەرتكەن. WIC تەرىپىدىن ئىندىئانلار ۋە ئەنگىلىيەلىكلەرگە قارشى سېلىنغان تامنىڭ قالدۇقلىرى ئۈستىگە بۈگۈنكى دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق كوچا – ۋال كوچىسى سېلىنغان.

17-ئەسىرنىڭ يارىسىنىڭ پۈتۈشىگە ئەگىشىپ، گوللاندىيە قوزغىغان قىتئەلەر ئارا  ئۇرۇشلار گوللاندىيەلىكلەرنىڭ نيۇ-يوركنىلا ئەمەس، بەلكى ياۋروپانىڭ پۇل-مۇئامىلە ۋە سىياسى ماتورلۇق ئورنىدىن مەھرۇم قېلىشىغا سەۋەپ بولغان. بۇ بوشلۇقنى فرانسىيە ۋە ئەنگىلىيە قىزغىنلىق بىلەن تالاشقان. دەسلەپتە فرانسىيە كۈچلۈك ئورۇندا ئىدى. فىرانسىيە ئەنگىلىيەدىن چوڭ، باي، نوپۇسى كۆپ، تېخىمۇ چوڭ ۋە تەجرىبىلىك قوشۇنغا ئىگە ئىدى. شۇنداقتىمۇ ئەنگىلىيە پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ ئىشەنچىسىگە ئېرىشتى، چۈنكى فرانسىيە ئۆزىنىڭ بۇ ئىشەنچكە لايىق ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلاپ قويغانىدى. 18-ئەسىردە ياۋروپادىكى ئەڭ چوڭ ئاتالمىش پۇل-مۇئامىلە كرىزىسى بولغان مىسسىسىپى كىرزىسى (Mississippi Bubble) مەزگىلىدە فرانسىيە پادىشاھىنىڭ قىلىقلىرى ھەممە يەرگە پۇر كەتكەن ئىدى. مىسسىسىپى كىرزىسىنىڭ ھېكايىسىنى ئىمپېرىيە قۇرغان پاي چەكلىك شىركىتىدىن باشلاشقا توغرا كېلىدۇ.

1717-يىلى فرانسىيەدە قۇرۇلغان مىسسىسىپى شىركىتى مىسسىسىپى ۋادىسىنىڭ تۆۋەن قىسمىنى مۇستەملىكە قىلىشقا ئاتلىنىپ، يېڭى ئورلېئان شەھىرىنى قۇرۇپ چىقتى. ئۇلۇغۋار پىلانلىرىغا مەبلەغ ھەل قىلىش ئۈچۈن، پادىشاھ لۇئىس XV نىڭ ئوردىسى بىلەن ياخشى مۇناسىۋىتى بار بۇ شىركەت پارىژ ئاكسىيە بازىرىدا پاي چېكىنى ساتتى. شىركەت دېرىكتورى جون لاۋ فرانسىيە مەركەز بانكىسىنىڭ باشلىقى بولغان. ئۇنىڭدىن باشقا، پادىشاھ ئۇنى مالىيە باش نازارەتچىسى قىلىپ تەيىنلىگەن، بۇ ۋەزىپە بۈگۈندە مالىيە مىنىستىرىگە توغرا كېلىدۇ. 1717-يىلى مىسسىسىپىنىڭ تۆۋەنكى ۋادىسىدا ئازغىنە مەنزىرىگاھلارنى ھېساپقا ئالمىغاندا سازلىق ۋە تىمساقتىن باشقا نەرسە يوق ئىدى، شۇنداقتىمۇ مىسسىسىپى شىركىتى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بايلىق ۋە چەكسىز پۇرسەتلەر توغرىسىدىكى ھېكايىلەرنى تارقىتىپ يۈردى. فرانسىيەنىڭ ئاقسۆڭەكلىرى، سودىگەرلىرى ۋە شەھەر زەردارلىرى مىسسىسىپىدا باي بولۇش خىيالىغا چۆكتى، بۇنىڭ بىلەن مىسسسىپى شىركىتىنىڭ پاي باھاسى شىددەت بىلەن ئۆرلىدى. دەسلەپتە ھەر بىر پاينىڭ باھاسى 500 لىۋرې ئىدى. 1719-يىلى 8-ئاينىڭ 1-كۈنى، پاي باھاسى 2750 لىۋرېغا يەتتى. 30-ئاۋغۇستقىچە، پاينىڭ باھاسى 4100 لىۋرې بولۇپ، 9-ئاينىڭ 4-كۈنى، 5000 لىۋرېغا يەتتى. 12-ئاينىڭ 2-كۈنى، مىسسىسىپى پاي چېكىنىڭ باھاسى 10،000 لىۋرې ئ‍ۆتكىلىدىن ئۆتتى. باي بولۇش ھاياجىنى پارىژ كوچىلىرىنى بىر ئالدى. كىشىلەر مىسسىسىپى پاي چېكىنى سېتىۋېلىش ئۈچۈن بارلىق مال-مۈلۈكلىرىنى سېتىپ، زور مىقداردا قەرز ئالدى. ھەممەيلەن باي بولۇشنىڭ ئاسان يولىنى بايقىغانلىقىغا ئىشىنەتتى.

39-رەسىم. 1660-يىلى مانخاتتان ئارىلىنىڭ بۈرجىكىدىكى يېڭى ئامىستېردام مۇستەملىكە رايۇنى. بۇ ئولتۇراق رايوننىڭ قوغداش تېمى قالدۇقلىرى ئۈستىگە بۈگۈنكى دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق كوچا – ۋال كوچىسى سېلىنغان.

بىر نەچچە كۈندىن كېيىن ۋەھىمە باشلاندى. بەزى چوڭ بايلار پاي باھاسىنىڭ ئەمەلىيەتكە ماس كەلمەيدىغانلىقىنى ۋە سىجىل ئەمەسلىكىنى ئاڭقاردى. ئۇلار باھاسى ئەڭ يۇقىرى ۋاقىتتا پاي چەكلىرىنى سېتىۋېتىش كېرەكلىكىنى پەرەز قىلىشتى. پاي سانىنىڭ يۇقىرىلىشىغا ئەگىشىپ، پاي باھاسى تۆۋەنلەيتتى. باشقا مەبلەغ سالغۇچىلار باھانىڭ تۆۋەنلەۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، پايلىرىنى تىزراق سېتىۋەتمەكچى بولدى. پاي باھاسى تېخىمۇ تۆۋەنلەپ، قار كۆچكۈنى ھاسىل قىلدى. باھانى مۇقىملاشتۇرۇش ئۈچۈن  فرانسىيە مەركىزى بانكىسى جون لاۋنىڭ كۆرسەتمىسى بۇيىچە مىسسىسىپىنىڭ پېيىنى سېتىۋالدى، ئەمما پايلارنى پۈتۈنلەي سېتىۋالالمىدى. ئاخىرىدا بانكىدا نەخ پۇل تۈگىگەن ئىدى. بۇ ئىش يۈز بەرگەندە، جون لاۋغا ئوخشاشلار باشقا پايلارنى سېتىۋېلىش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ پۇل باستى. بۇ ئەھۋال پۈتكۈل فرانسىيە پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى كۆپۈك ئىچىگە قويغان. ھەتتا بۇ مالىيە مىنىستىرىنىڭ چارىسى بىر نەچچە كۈنگىمۇ بەرداشلىق بېرەلمىگەن. مىسسىسىپى پاي چېكىنىڭ باھاسى 10 مىڭ لىۋرېدىن 1000 لىۋرېغا چۈشۈپ، ئاندىن پۈتۈنلەي ۋەيران بولغان، نەتىجىدە پاي چېكى قىممىتىنى پۈتۈنلەي يۇقاتقان. ئىش بۇ يەرگە كەلگەندە، مەركىزىي بانكا ۋە خان جەمەتى خەزىنىسى غايەت زور مىقداردىكى قىممىتى يوق پايغا ئىگە بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ پۇلى تۈگەپ كەتكەن ئىدى. چوڭ بايلار ئاساسەن زىيان تارتمىغان، ئۇلار پېيىنى ۋاقتىدا سېتىۋەتكەن ئىدى. كىچىك مەبلەغ سالغۇچىلار ھەممە نەرسىسىنى يوقىتىپ قويغان، نۇرغۇنلىرى ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان ئىدى.

مىسسىسىپى كىرزىسى تارىختىكى ئەڭ زور پۇل-مۇئامىلە كرىزىسىنىڭ بىرى ئىدى. فرانسىيە خان جەمەتى بۇ كىرزىسنىڭ زەربىسىدىن تولۇق ئەسلىگە كېلەلمىدى. مىسسىسىپى شىركىتىنىڭ سىياسىي كۈچتىن پايدىلىنىپ پاي باھاسىنى كونترول قىلىشى ۋە سېتىۋېلىش قىزغىنلىقىنى ئاشۇرۇش ئۇسۇلى ئاممىنىڭ فرانسىيە بانكا سىستېمىسىغا ۋە فرانسىيە پادىشاھىنىڭ مالىيە پاراسىتىگە بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىشىغا سەۋەپ بولدى. لۇئىXV ئىناۋەتلىك قەرز توپلاشنىڭ تېخىمۇ قىيىنلىقىنى ھېس قىلدى. بۇ چەتئەلدىكى فرانسىيە ئىمپېرىيە بايلىقلىرىنىڭ ئەنگىلىيەنىڭ قولىغا چۈشۈپ كېتىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەبلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالدى. ئەنگىلىيەلىكلەر ئاسان ۋە تۆۋەن ئۆسۈم بىلەن قەرز ئالالايتتى، بىراق فرانسىيەلىكلەر قەرز ئېلىشتا قىيىنچىلىققا دۇچ كېلەتتى، ھەمدە يۇقىرى ئۆسۈم تۆلەشكە مەجبۇر ئىدى. كۈنسېرى ئېشىۋاتقان قەرزىگە مەبلەغ توپلاش ئۈچۈن، فرانسىيە پادىشاھى تېخىمۇ يۇقىرى ئۆسۈم بىلەن تېخىمۇ كۆپ قەرز ئالدى. ئاخىرىدا، 1780-يىللاردا، بوۋىسى ۋاپات بولغاندا تەختكە چىققان لۇئىXVI  دۆلەتنىڭ يىللىق خامچوتىنىڭ يېرىمىنىڭ قەرز پۇلنىڭ ئۆسۈمىگە كېتىدىغانلىقىنى، ئۆزىنىڭ ۋەيران بولۇشقا قاراپ يۈزلەنگەنلىكىنى ھېس قىلدى. ئىختىيارسىز ھالدا، 1789-يىلى، لۇئىXVI كرىزىسنىڭ ھەل قىلىش چارىسىنى تېپىش ئۈچۈن، بىر يېرىم ئەسىرگە يېقىن لازىم قىلىنمىغان فرانسىيە پارلامېنت يىغىنىنى چاقىردى. بۇنىڭ بىلەن فرانسىيە ئىنقىلابى باشلاندى.

فرانسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ چەتئەلدىكى ئىگىدارچىلىقى يىمىرىلىۋاتقاندا، ئەنگىلىيە ئىمپېرىيىسى تېزلىكتە كېڭىيىۋاتاتتى. ئىلگىرىكى گوللاندىيە ئىمپېرىيىسىگە ئوخشاش، ئەنگىلىيە ئىمپېرىيىسى لوندون ئاكسىيە بازىرىنى ئاساس قىلغان خۇسۇسىي پاي چېكى شىركەتلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلدى ۋە باشقۇرۇلدى. شىمالىي ئامېرىكىدىكى تۇنجى ئىنگلىز ئولتۇراق رايونى 17-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا لوندون شىركىتى، پىلىموس شىركىتى، دورچېستېر شىركىتى ۋە ماسساچۇسېتس شىركىتى قاتارلىق پايچېكى شىركەتلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئىدى.

ھىندىستان چوڭ قۇرۇقلۇقىمۇ بېرتانىيە دۆلىتى تەرىپىدىن ئەمەس، بەلكى بېرتانىيەنىڭ شەرقىي ھىندىستان شىركىتىنىڭ ياللانما ئارمىيىسى تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلدى. بۇ شىركەت ھەتتا VOC دىن ئېشىپ كەتتى. شىركەتنىڭ باش شىتابى لوندوننىڭ لېدېنخال كوچىسىدا بولسىمۇ، تەخمىنەن بىر ئەسىر ۋاقىتتا ھىندىستاندىن ئىبارەت كۈچلۈك ئىمپېرىيەنى باشقۇرۇپ، 350،000 ئەسكەردىن تەركىب تاپقان غايەت زور ھەربىي كۈچنى ساقلاپ، بېرتانىيە خان جەمەتىنىڭ قوراللىق كۈچلىرىدىن خېلىلا ئېشىپ كەتتى. 1858-يىلى بېرتانىيە پادىشاھى شىركەتنىڭ شەخسىي ئارمىيىسى بىلەن بىرلىكتە ھىندىستاننى دۆلەت ئىلكىگە كىرگۈزدى. ناپالېئون بېرتانىيەلىكلەرنى مەسخىرە قىلىپ، دۇكاندارلار دۆلىتى دەپ ئاتىغان ئىدى. شۇنداقتىمۇ بۇ دۇكاندارلار دۆلىتى ناپالېئوننى مەغلۇب قىلدى، ھەمدە مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىمپىرىيەگە ئايلاندى.

كاپىتالنىڭ ئىسمى بىلەن

ھىندونېزىيە گوللاندىيە پادىشاھى تەرىپىدىن(1800) ۋە ھىندىستان بېرتانىيە تەرىپىدىن(1858) دۆلەتلەشتۈرۈلىشى كاپىتالىزم ۋە ئىمپېرىيەنى ئاخىرلاشتۇرالمىدى. ئەكسىچە، بۇلار ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش 19-ئەسىردە تېخىمۇ كۈچەيدى ۋە پايچېكى شىركەتلىرىنىڭ شەخسىي مۇستەملىكە قۇرۇشى ۋە باشقۇرۇشىنىڭ ھاجىتى قالمىدى. پايچەك غوجىدارلىرى ۋە ھەسسىدارلىرى لوندون، ئامىستېردام ۋە پارىژدا تۇرۇپلا تىزگىن تارتالايتتى، ھىندىنوزىيە ۋە ھىندىستاننىڭ ئۆزلىرىنىڭ مەنپەئەتىنى قوغدايدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى. ماركىس ۋە باشقا ئىجتىمائىي تەنقىدچىلەرنىڭ چېكىنىشىگە ئەگىشىپ، غەرب ھۆكۈمەتلىرى كاپىتالىستىك ئىشچىلار ئويۇشمىسىغا ئايلاندى.

ھۆكۈمەتلەرنىڭ كاپىتالىستلار ئۈچۈن خىزمەت قىلغانلىقىنىڭ ئەڭ مەشھۇر مىسالى بېرتانىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن(1840-42) بىرىنچى ئەپيۇن ئۇرۇشى ئىدى. 19-ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا بېرتانىيەنىڭ شەرقىي ھىندىستان شىركىتى ۋە نۇرغۇن بېرتانىيە سودىگەرلىرى زەھەرلىك چېكىملىك، بولۇپمۇ ئەپيۇننى خىتايغا ئېكسپورت قىلىش ئارقىلىق پۇل تاپتى. مىليونلىغان خىتايلار زەھەرگە خۇمار بولۇپ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتە دۆلىتىنى ئاجىزلاشتۇردى. 1830-يىللارنىڭ ئاخىرىدا، خىتاي ھۆكۈمىتى زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكىنى چەكلىدى، ئەمما بېرتانىيەنىڭ زەھەرلىك چېكىملىك سودىگەرلىرى بۇ قانۇننى كۆزگە ئىلمىدى. خىتاي دائىرىلىرى زەھەرلىك چېكىملىك كارگولىرىنى مۇسادىرە قىلىشقا ۋە يوقىتىشقا باشلىدى. زەھەرلىك چېكىملىك كاتتىباشلىرىنىڭ ۋېستمىنىستېر(Westminster) ۋە دوۋنىڭ(Downing) كوچىلىرى بىلەن قويۇق مۇناسىۋىتى بار ئىدى. ئەمەلىيەتتە نۇرغۇن پارلامېنت ئەزالىرى ۋە كابىنېت مىنىستىرلىرىنىڭ زەھەرلىك چېكىملىك شىركەتلىرىدە پېيى بار ئىدى، شۇڭا ئۇلار ھۆكۈمەتكە بېسىم قىلدى.

1840-يىلى بېرتانىيە «ئەركىن سودا» نامىدا خىتايغا جەڭ ئېلان قىلدى. بۇ جەڭ بېرتانىيەگە نىسپەتەن ئىككى چامدام مېڭىپ قويغاندەك بىر ئىش ئىدى. ئۆزىگە بەك ئىشىنىدىغان خىتايلار بېرتانىيەنىڭ پار پاراخوتى، ئېغىر زەمبىرەك، راكېتا ۋە تېز ئوت مىلتىقى قاتارلىق يېڭى قوراللىرىغا ھەرگىز تەڭ كېلەلمەيتتى. كېيىن ئىمزالانغان تىنچلىق شەرتنامىسىگە ئاساسەن، خىتاي بېرتانىيەلىك زەھەرلىك چېكىملىك سودىگەرلىرىنىڭ پائالىيىتىنى چەكلىمەسلىككە ۋە خىتاي ساقچىلىرى كەلتۈرۈپ چىقارغان زىياننى تۆلەشكە قوشۇلدى. ئۇنىڭدىن باشقا، بېرتانىيە خوڭكوڭنى ئىشلىتىش ھوقۇقىنى تەلەپ قىلدى ۋە بۇ ئىمتىيازغا ئېرىشتى، ئۇلار خوڭكوڭنى زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكىنىڭ بىخەتەر بازىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە باشلىدى (خوڭكوڭ 1997-يىلغىچە بېرتانىيەنىڭ قولىدا قالدى). 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا، تەخمىنەن 40 مىليون خىتاي، يەنى دۆلەت نوپۇسىنىڭ ئوندىن بىرى ئەپيۈنغا خۇمار بولۇپ قالغان ئىدى.^[3]

مىسىرمۇ بېرتانىيە كاپىتالىزىمنىڭ قولىدا قىينالدى. 19-ئەسىردە، فرانسىيە ۋە  بېرتانىيەلىك مەبلەغ سالغۇچىلار مىسىر ھۆكۈمرانلىرىغا غايەت زور قەرز بىرىپ، ئالدى بىلەن سۇۋەيىش قانىلىنى قۇردى، كېيىن مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمىغان كارخانىلارنى يۆلىدى. بۇنىڭ بىلەن مىسىرنىڭ قەرزى شىددەت بىلەن ئاشتى، ياۋروپادىكى قەرز ھەقدارلىرى مىسىرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئ‍ارىلىشىشقا باشلىدى. 1881-يىلى مىسىر مىللەتچىلىرى بۇ ئىشلاردىن جاق تويدى ۋە ئىسيان كۆتۈردى. ئۇلار بارلىق چەتئەل قەرزىنى ئۆزئالدىغا بىكار قىلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. ئايال پادىشاھ ۋىكتورىيە بۇنىڭدىن مەمنۇن بولمىدى. ئۇ بىر يىلدىن كېيىن ئەسكەر ۋە دېڭىز ئارمىيىسىنى نىل دەرياسىغا ئەۋەتتى ۋە مىسىر ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغىچە بېرتانىيەنىڭ بېقىندىلىقىدا قالدى.

يۇقىرىقىلار مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان بىردىنبىر ئۇرۇش ئەمەس. ئەمەلىيەتتە، ئۇرۇشنىڭ ئۆزى ئەپيۇنغا ئوخشاش تاۋارغا ئايلىنىشى مۇمكىن. 1821-يىلى گرېتسىيەلىكلەر ئوسمان ئىمپېرىيىسىگە قارشى ئىسيان كۆتۈردى. قوزغىلاڭ بېرتانىيەدىكى لىبېرال ۋە رومانتىك كىشىلەر  ئارىسىدا زور دەرىجىدە ھېسداشلىق قوزغىدى، ھەتتا شائىر لورد بايرون گرېتسىيەگە بېرىپ توپىلاڭچىلار بىلەن بىللە ئۇرۇش قىلدى. ئەمما لوندوندىكى مەبلەغ سالغۇچىلار ئۇرۇش ياراتقان پۇرسەتنى كۆرۈپ يەتتى. ئۇلار قوزغىلاڭچى رەھبەرلەرگە لوندون ئاكسىيە بازىرىدا سودا خاراكتېرلىك گرېتسىيە توپىلاڭ زايومى تارقىتىشنى ئوتتۇرىغا قويدى. گرېتسىيەلىكلەر مۇستەقىل بولالىسا زايومنى ئۆسۈمى بىلەن قايتۇرۇشقا ۋەدە بەردى. شەخسىي مەبلەغ سالغۇچىلار پايدا ئېلىش ياكى گرېتسىيەگە ھېسداشلىق قىلىش ياكى بەزىلەر ھەر ئىككى مەقسەت ئۈچۈن زايۇم سېتىۋالدى. گرىتسىيەنىڭ جەڭ مەيدانىدىكى ھەربىي مۇۋەپپەقىيتى ۋە مەغلۇبىيتى تېزلىكتە لوندون ئاكسىيە بازىرىدا ئۆز كۈچىنى كۆرسىتىپ، گرېتسىيە قوزغىلاڭ زايومىنىڭ قىممىتى ئۆرلىدى. بىراق، تۈركلەر بارا-بارا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىدى. قوزغىلاڭچىلارنىڭ مەغلۇبىيىتى قاش بىلەن كىرپىكنىڭ ئارىسىدا قالدى، زايوم ئىگىلىرى مەبلىغىنى يوقىتىش قىسمىتىگە دۇچ كەلدى. زايومچىلارنىڭ مەنپەئەتى دۆلەتنىڭ مەنپەئەتى ئىدى، شۇڭا بېرتانىيەلىكلەر خەلقئارالىق پاراخوت ئەترىتى تەشكىللەپ، 1827-يىلى ناۋارىنو ئۇرۇشىدا ئوسمان ئىمپىرىيەسىنىڭ ئاساسلىق فىلوتىنى چۆكتۈردى. نەچچە ئەسىرلىك بويسۇنۇشتىن كېيىن، گرېتسىيە ئاخىرى ئەركىنلىككە ئېرىشتى. لېكىن بۇ ئەركىنلىك گىرىتسىيەنىڭ تۆلەشكە قۇربى يەتمەيدىغان زورمىقداردىكى قەرز بەدىلىگە قولغا كەلگەن ئىدى. نەتىجىدە، گرېتسىيە ئىقتىسادى بېرتانىيەلىكلەرنىڭ ئىلكىگە ئۆتتى.

مەبلەغ بىلەن سىياسەت ئوتتۇرىسىدىكى كۈچلۈك مۇناسىۋەت كرەدىت بازىرىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى. ئىقتىسادتىكى كرېدىت مىقدارى يېڭى نېفىتلىكنىڭ بايقىلىشى ياكى يېڭى ماشىنىنىڭ كەشىپ قىلىنىشى قاتارلىق ئىقتىسادىي ئامىللار بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى ھاكىمىيەتنىڭ ئۆزگىرىشى ياكى تېخىمۇ چوڭ تاشقى سىياسەت يۈرگۈزۈش قاتارلىق سىياسىي پائالىيەت ئامىللىرى تەرىپىدىنمۇ بەلگىلىنەتتى. ناۋارىنو ئۇرۇشىدىن كېيىن، بېرتانىيە كاپىتالىستلىرى خەتەرلىك چەتئەل سودىسىغا مەبلەغ سېلىشقا تېخىمۇ ئاشىق بولدى. ئەگەر چەتئەللىك قەرزدارلار قەرز قايتۇرۇشنى رەت قىلسا، پادىشاھ ئارمىيىسى پۇلنى قايتۇرۇپ كىلەلەيتتى.

مۇشۇ سەۋەبتىن، بۈگۈنكى كۈندە بىر دۆلەتنىڭ كرەدىت دەرىجىسىگە ھۆكۈم قىلغاندا، ئىقتىسادىي سىستېمىنىڭ ساغلاملىقى تەبىئىي بايلىقىدىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. كرەدىت دەرىجىسى بىر دۆلەتنىڭ قەرز تۆلەش ئېھتىماللىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. كرەدىت دەرىجىسى نوقۇل ئىقتىسادىي سانلىق مەلۇماتتىن باشقا، سىياسىي، ئىجتىمائىي ھەتتا مەدەنىيەت ئامىللىرىنىمۇ ھېساپقا ئالغان بولىدۇ. ئەگەر بىر دۆلەت نېفىتكە باي بولسىمۇ، ھاكىممۇتلەق ھۆكۈمەت، يەرلىك ئۇرۇش ۋە چىرىك ئەدلىيە سىستېمىسىگە گىرىپتار بولغان بولسا ئادەتتە تۆۋەن كرەدىت دەرىجىسىگە چۈشىدۇ. نەتىجىدە، نېفىت بايلىقىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش ئۈچۈن كېرەكلىك مەبلەغ توپلىيالمىغاچقا، بۇ خىل دۆلەتلەر بىر قەدەر نامرات بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. تەبىئىي بايلىقى كەمچىل، ئەمما تىنچ، ئادىل ئەدلىيە سىستېمىسى ۋە ئەركىن ھۆكۈمىتى بولغان دۆلەتلەر يۇقىرى كرەدىت دەرىجىسىگە ئېرىشىشى مۇمكىن. نەتىجىدە، بۇ خىل دۆلەتلەر ياخشى مائارىپ سىستېمىسى، يۇقىرى تېخنىكىلىق كەسىپلەرنى تەرەققىي قىلدۇرىدىغان ئەرزان كاپىتالغا ئېرىشىدۇ.

ئەركىن بازار گۇماشتىلىرى

كاپىتال بىلەن سىياسەت بىر-بىرىگە شۇنداق تەسىر كۆرسىتىدۇكى، ئۇلارنىڭ مۇناسىۋىتى ئىقتىسادشۇناسلار، سىياسىئونلار ۋە ئاۋام تەرىپىدىن قىزغىن مۇنازىرە قىلىنىدۇ. ھېرىسمەن كاپىتالىستلار مەبلەغنىڭ سىياسەتكە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى، ئەمما سىياسەتنىڭ مەبلەغكە تەسىر قىلىشىغا يول قويماسلىقى توغرىسدا مۇنازىرىلىشىدۇ. ئۇلار مۇنداق قارايدۇ: ھۆكۈمەتلەر بازارغا ئارىلاشقاندا، سىياسىي مەنپەئەت ئۇلارنىڭ نامۇۋاپىق مەبلەغ سېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، نەتىجىدە ئىقتىسادنىڭ ئېشىش سۈرئىتى ئاستا بولىدۇ. مەسىلەن، ھۆكۈمەت سانائەتچىلەردىن ئېغىر باج ئېلىشى ۋە باجدىن تاپقان پۇلنى سايلىغۇچىلارنىڭ ياقتۇرۇشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئىشسىزلىق تەمىناتى سۈپىتىدە ئىشلىتىشى مۇمكىن. نۇرغۇن كارخانىچىلارنىڭ نەزىرىدە، ھۆكۈمەت پۇلنى كارخانىچىلارغا قالدۇرۇپ قويسا، تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ. ئۇلار بۇ پۇلنى ئىشلىتىپ، يېڭى زاۋۇتلارنى ئېچىپ، ئىشسىزلارنى ياللىيالايدۇ.

بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئەڭ ئاقىلانە ئىقتىسادىي سىياسەت بولسا سىياسەتنى ئىقتىسادتىن يىراقلاشتۇرۇش، باج ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ئارلىشىشىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش ۋە بازارنىڭ ئەركىن راۋاجلىنىشىغا يول قويۇشتۇر. خۇسۇسىي مەبلەغ سالغۇچىلار سىياسىي كۆز قاراشنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىماسلىقى كېرەك، ئۇلار پۇلنى ئەڭ كۆپ پايدا ئالالايدىغان يەرگە مەبلەغ سالىدۇ، شۇڭا ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىغا كاپالەتلىك قىلىشنىڭ يولى – ھەممە ئادەمگە، جۈملىدىن سانائەتچى ۋە ئىشچى-خىزمەتچىلەرگە نەپ يەتكۈزىدىغان يول ھۆكۈمەتنىڭ ئىمكانقەدەر ئىقتىسادقا ئاز ئارىلىشىشىدۇر. بۇ ئەركىن بازار تەلىماتى بۈگۈنكى كۈندىكى كاپىتالىستىك ئەقىدىدە ئەڭ كۆپ ئۇچرايدۇ ۋە تەسىرى چوڭقۇر. ئەركىن بازارنىڭ قىزغىن تەشەببۇسچىلىرى چەتئەلدىكى ھەربىي ھازىرلىقلار بىلەن دۆلەت ئىچىدىكى پاراۋانلىق پروگراممىلىرىنى ئوخشاش قىزغىنلىق بىلەن تەنقىدلەيدۇ. ئۇلار ھۆكۈمەت زەن(Zen) بۇددا ئۇستازلىرىغا ئ‍وخشاش ھېچ ئىش قىلمىسۇن دېگەن تەكلىپلەرنى بېرىدۇ.

ئەمما يۇقىرىقى قاراش چېكىدىن ئاشقاندا، ئەركىن بازارغا ئىشىنىش گويا سانتا كلاۋۇسقا ئىشەنگەنگە ئوخشاش ساددىلىق بولىدۇ. سىياسىي تەرەپپازلىقتىن خالىي بازار يوق. ئەڭ مۇھىم ئىقتىسادىي بايلىق كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچتۇر، بۇ ئىشەنچ توختىماستىن ئوغرى قويمىچىلارنىڭ تەھدىتىگە ئۇچرايدۇ. بازارلار ئۆزلىرىنى ئالدامچىلىق، ئوغرىلىق ۋە زوراۋانلىقتىن قوغدىيالمايدۇ. شۇڭا سىياسىي سىستېمىنىڭ ۋەزىپىسى ئالدامچىلىققا قارشى قانۇن تۈزۈش،  ساقچى، ئەدلىيە، سوت سىتېمىسى قۇرۇش ۋە بۇ ئارقىلىق ئىشەنچكە كاپالەتلىك قىلىشتۇر. پادىشاھلار ئۆز ۋەزىپىسىنى ئورۇندىيالمىسا ۋە بازارنى مۇۋاپىق تەڭشىيەلمىسە، ئىشەنچنى يوقىتىپ، كرەدىتنىڭ تۆۋەنلىشىنى ۋە ئىقتىسادىي چۆكۈشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ ساۋاق 1719-يىلدىكى مىسسىسىپى كىرزىسى ۋە ئۇنى ئۇنتۇپ قالغانلارغا ئامېرىكىنىڭ 2007-يىلدىكى تۇرالغۇ ئۆي كىرزىسى ۋە بۇ كىرىزىستىن كىلىپ چىققان كرەدىت قىسلىقى ۋە ئىقتىسادىي چىكىنىشنى ئەسلىتىدۇ.

كاپىتالىزىمنىڭ دوزىخى

پۈتۈنلەي ئەركىن قىلىۋېتىلگەن بازارانىڭ خەتەرلىك بولۇشىنىڭ نىگىزلىك سەۋەبى بار. ئادام سىمىس مۇزدوزغا قۇشۇمچە قىممەتنى ئىشلىتىپ تېخىمۇ كۆپ ياردەمچى قوبۇل قىلىشنى ئۆگەتتى. پايدا ئىشلەپچىقىرىشنى كېڭەيتىش ۋە تېخىمۇ كۆپ خىزمەتچى قوبۇل قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان بولغاچقا ئۆزەمچىل تويماسلىق ھەممەيلەنگە پايدىلىق.

شۇنداقتىمۇ ئاياغ زاۋۇتىنىڭ ئاچكۆز خوجايىنى مائاشنى ئازايتىپ، خىزمەت ۋاقتىنى ئۇزارتىپ پايدىسىنى ئاشۇرسا قانداق بولىدۇ؟ ئۆلچەملىك جاۋاب شۇكى، ئەركىن بازار خىزمەتچىلەرنى قوغدايدۇ. ئەگەر ئاياغ زاۋۇتى خۇجايىنى ئىشچىلارغا ئاز مائاش بېرىپ كۆپ ئىشلەشنى تەلەپ قىلسا، ئەڭ ياخشى خىزمەتچىلەر تەبىئىي ھالدا ئۇنى تاشلاپ رىقابەتچىسىىنىڭ زاۋۇتىغا بېرىپ ئىشلەيدۇ. زالىم خۇجايىنغا ئەڭ ناچار خىزمەتچىلەر ئېشىپ قالىدۇ ياكى ھېچقانداق ئىشچى قالمايدۇ. بۇ چاغدا زالىم خۇجايىن خىزمەتچى مەسىلىسىنى ھەل قىلىشى ياكى تىجارەتنى توختىتىشى كېرەك. شۇڭلاشقا، ئۇنىڭ ئاچكۆزلىكى خىزمەتچىلىرىگە ياخشى مۇئامىلە قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ.

يۇقىرىقى گەپ نەزەرىيە جەھەتتىن سۇ كىرمەيدىغاندەك ئاڭلىنىدۇ، ئەمەلىيەتتە سۇ ھەممە يېرىدىن ئۆتۈپ كىتىدۇ. پۈتۈنلەي ئەركىن بازاردا، پادىشاھلار ۋە پوپلارنىڭ نازارىتى بولمىسا نەپسانىيەتچى كاپىتالىستلار بازارنى مونوپول قىلالايدۇ ياكى ئىشچىلىرىغا قارشى تىل بىرىكتۈرەلەيدۇ. ئەگەر بىر دۆلەتتىكى بارلىق ئاياغ زاۋۇتلىرىنى كونترول قىلىدىغان بىرلا شىركەت بولسا ياكى بارلىق زاۋۇت خوجايىنلىرى بىرلا ۋاقىتتا ئىش ھەققىنى تۆۋەنلىتىشنى پىلانلىۋالسا، ئۇنداقتا ئىشچىلار خىزمەت ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق ئۆزىنى ھەرگىز قوغدىيالمايدۇ.

تېخىمۇ چاتاق يېرى، ئاچكۆز خوجايىنلار قەرزگە بوغۇلۇش ياكى قۇل قىلىش ئارقىلىق ئىشچىلارنىڭ ھەرىكەت ئەركىنلىكىنى چەكلەپ قويۇشى مۇمكىن. ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە خىرىستىيان ياۋروپاسىدا قۇللۇق ئاساسەن نامەلۇم ھادىسە ئىدى. دەسلەپكى زامانىۋى دەۋردە، ياۋروپا كاپىتالىزىمىنىڭ باش كۆتۈرۈشى بىلەن ئاتلانتىك ئوكيان قۇل سودىسىنىڭ كۈچىيىشى ماس قەدەمدە ماڭدى. قۇل سودىسىدىن ئىبارەت بۇ ئاپەتكە زالىم پادىشاھلار ياكى ئىرقچى ئىدىئولوگلار ئەمەس، چەكلىمىسىز بازار كۈچلىرى مەسئۇل ئىدى.

ياۋروپالىقلار ئامېرىكىنى بويسۇندۇرغاندا، ئالتۇن-كۈمۈش كانلىرىنى ئېچىپ، شېكەر، تاماكا ۋە پاختا ئېكىنزارلىقلىرىنى قۇرۇپ چىققان. بۇ كان ۋە ئېكىنزارلىقلار ئامېرىكىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئېكسپورتىنىڭ ئاساسى بولۇپ قالغان. بولۇپمۇ شېكەر تېرىلغۇسى ئالاھىدە مۇھىم ئورۇندا تۇراتتى. ئوتتۇرا ئەسىردە، شېكەر ياۋروپادا كەم ئۇچرايدىغان مەئىشەت ئىدى، ئوتتۇرا شەرقتىن ناھايتى يۇقىرى باھادا ئىمپورت قىلىناتتى ھەمدە مەززىلىك تائاملار ۋە يىلان مېيى دورىلىرىنىڭ مەخپىي رىتسىپى سۈپىتىدە ئىشلىتىلەتتى. ئامېرىكىدا چوڭ شېكەر ئېكىنزارلىقلىرى قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئىشلەپچىقىرىلىشى كۈنسېرى ئېشىۋاتقان شېكەر ياۋروپاغا كېلىشكە باشلىدى. بۇنىڭ بىلەن ياۋروپادا باھا تۆۋەنلەپ، شېكەرگە بولغان ئىھتىياج ئاشتى. ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەر تورت، پېچىنە، شاكىلات، كەمپۈت، كاكائو، قەھۋە ۋە چاي قاتارلىق تاتلىق ئىچىملىكلەرنى كۆپلەپ ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق شېكەر ئېھتىياجىنى قاندۇردى. بۇنىڭ بىلەن ئوتتۇرىچە بىر ئىنگىلىزنىڭ يىللىق قەنت ئىستىمال مىقدارى 17-ئەسىرنىڭ بېشىدىكى نۆلدىن 19-ئەسىرنىڭ بېشىدا سەككىز كىلوگىرامغا يەتتى.

ھالبۇكى، شېكەر قومۇشى ئۆستۈرۈپ، شېكەر چىقىرىش كۆپ كۈچ تەلەپ قىلىدىغان ئىش ئىدى. بەزگەك كېسىلىگە گىرىپتار قىلىدىغان ئىسسىق بەلۋاغدىكى قۇياش نۇرى ئاستىدا شېكەر ئېتىزلىرىدا ئۇزۇن ۋاقىت ئىشلەشنى خالايدىغانلار ناھايىتى ئاز ئىدى. توختاملىق ئەمگەكچىلەرنىڭ تەننەرخى يۇقىرى بولغاچقا، غايەت زور ئىستىمالنى قاندۇرۇپ بولالمايتتى. شۇڭلاشقا، بازارغا سەزگۈر، پايدا ۋە ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىغا ھېرىسمەن ياۋروپالىق ئېكىنزار ئىگىلىرى قۇل سودىسىغا قەدەم باستى.

16-ئەسىردىن 19-ئەسىرگىچە، تەخمىنەن 10 مىليون ئافرىقىلىق قۇل ئامېرىكىغا ئىمپورت قىلىنغان ۋە تەخمىنەن %70ى شېكەر ئېكىنزارلىقىدا ئىشلىگەن. ئەمگەك شارائىتى ئىچىنىشلىق ئىدى. بۇنىڭ بىلەن كۆپىنچە قۇللار قىسقا ۋە ئازاپلىق تۇرمۇش كەچۈردى، مىليونلىغان قۇللار قارشىلىق ئۇرۇشلىرىدا ياكى ئىچكى ئافرىقىدىن ئامېرىكا قىرغاقلىرىغا قىلىنغان ئۇزۇن سەپەر جەريانىدا قازا قىلدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى ياۋروپالىقلارنىڭ تاتلىق چاي ۋە كەمپۈتلەردىن ھۇزۇرلىنىشى ۋە شېكەر خۇجايىنلىرىنىڭ زور پايدا ئېلىشى ئۈچۈن ئىدى.

قۇل سودىسى ھېچقانداق دۆلەت ياكى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن كونترول قىلىنمىدى. ئۇ تەمىنلەش ۋە ئېھتىياج قانۇنىيىتى بويىچە ئەركىن بازار تەشكىللىگەن ۋە مەبلەغ تەمىنلىگەن ئىقتىسادىي ئىگىلىك ئىدى. شەخسىي قۇل سودا شىركەتلىرى ئامىستېردام ، لوندون ۋە پارىژ ئاكسىيە بازىرىدا پاي چېكىنى ساتاتتى. مەبلەغ سالىدىغان يەر ئىزدەۋاتقان ياۋروپالىق ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيەلەر قۇل سودىسى قىلىدىغان شىركەتلەرنىڭ پايلىرىنى سېتىۋالدى. شىركەتلەر پاي چېكى ساتقان پۇللارغا تايىنىپ، پاراخوت سېتىۋېلىپ، ماتروس ۋە ئەسكەر ياللاپ، ئافرىقىدىكى قۇللارنى ئامېرىكىغا توشۇدى. ئۇلارنى ئېكىنزارلىق ئىگىلىرىگە سېتىپ، ساتقان پۇلىغا شېكەر، كاكائو، قەھۋە، تاماكا، پاختا ۋە رۇم ھارىقى قاتارلىق مەھسۇلاتلارنى سېتىۋالاتتى. ئاندىن ياۋروپاغا قايتىپ، شېكەر ۋە پاختىلىرىنى ياخشى باھادا ساتاتتى، ئاندىن ئافرىقىغا قاراپ يولغا چىقىپ يەنە بىر قېتىملىق ئايلانما سودىسىنى باشلايتتى. پايچىكلار بۇ خىل ئورۇنلاشتۇرۇشتىن ئىنتايىن رازى ئىدى. 18-ئەسىردە، قۇل سودىسىغا سېلىنغان مەبلەغنىڭ كىرىمى يىلىغا %6 ئەتراپىدا ئىدى. بۈگۈنكى ھەر قانداق زامانىۋى ئىقتىساد مەسلىھەتچسى يىلىغا %6 پايدا ئالغىلى بولىدىغان ئىشنىڭ ئىنتايىن ياخشى سودا ئىكەنلىكىنى ناھايتى تېزلا ئېتىراپ قىلىدۇ.

قۇل سودىسى ئەركىن بازار كاپىتالىزىمىنىڭ مەلھىمىدىكى چىۋىن ئىدى. ئۇ پايدىنىڭ ئادىل ئۇسۇلدا بولۇشىغا ياكى ئادىل تەقسىملىنىشىگە كاپالەتلىك قىلالمايتتى. ئەكسىچە، پايدا ۋە ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرۇشقا بولغان ھېرىسمەنلىك كىشىلەرنى يۇلىنى توسايدىغان ھەر قانداق پۇتلىكاشاڭنى سۈپۈرۈپ تاشلايدىغان قارىغۇلۇقنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئىقتىسادنىڭ ئ‍ېشىشى كارامەت ياخشى ئىش دەپ قارالغاندا ۋە ئەخلاقىي چەكلىمىگە ئۇچرىمىغاندا، ئېىشىش ئاسانلا ئاپەت كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. خىرىستىيان دىنى ۋە ناتسىزىمغا ئوخشاش بەزى ئ‍دىئولوگىيەلەر ئۆچمەنلىك سەۋەبىدىن مىليونلىغان ئادەملەرنى ئۆلتۈردى. كاپىتالىزم ئاچكۆزلۈك ۋە سوغۇق پەرۋاسىزلىق بىلەن مىليونلىغان ئادەملەرنىڭ جېنىغا زامىن بولدى. ئاتلانتىك ئوكيان قۇل سودىسى ئافرىقىلىقلارغا قارشى ئىرقىي ئۆچمەنلىكتىن كېلىپ چىققان ئەمەس. پاي سېتىۋالغان شەخىسلەر، پاينى سېتىپ بەرگەن ۋاسىتىچىلەر ۋە قۇل سودا شىركەتلىرىنىڭ باشقۇرغۇچىلىرى ئافرىقىلىقلارنىڭ ھاياتى ھەققىدە ئاساسەن ئويلانمىدى. شېكەر ئىكىنزارلىقىنىڭ ساھىبلىرىمۇ ئۇلارنى ھېچ ئويلاپ قويمىدى. نۇرغۇن خوجايىنلار ئېكىنزارلىقتىن يىراق ياشايتتى، ئۇلار تەلەپ قىلىدىغان بىردىنبىر ئۇچۇر پايدا ۋە زىياننىڭ رەتلىك دەپتىرى ئىدى.

شۇنى ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەككى، ئاتلانتىك ئوكيان قۇل سودىسى ئىقتىساد نىشان قىلىنغان گۇناھلار ئىچىدىكى بىردىنبىر ئالاھىدە ھادىسە ئەمەس. ئالدىنقى بابتا مۇلاھىزە قىلىنغان بېنگال چوڭ قەھەتچىلىكى مۇشۇنىڭغا ئوخشاش مەقسەتتىن كېلىپ چىققان. ئەنگىلىيە شەرقىي ھىندىستان شىركىتى 10 مىليون بېنگاللىقنىڭ تۇرمۇشىغا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ پايدىسىغا بەكرەك كۆڭۈل بۆلگەن. VOCنىڭ ھىندونېزىيەدىكى ھەربىي پائالىيەتلىرىگە بالىلىرىنى ياخشى كۆرىدىغان، خەير-ساخاۋەت قىلىدىغان، ئېسىل مۇزىكا ۋە گۈزەل سەنئەتتىن ھۇزۇرلىنىدىغان، ئەمما جاۋا، سۇماترا ۋە مالاككا ئاھالىلىرىنىڭ ئازاب-ئوقۇبەتلىرىگە پىسەنت قىلمايدىغان گوللاندىيە ئاھالىلىرى مەبلەغ سالغان. دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىمۇ زامانىۋى ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىغا ئائىت نۇرغۇن جىنايەت ۋە قانۇنسىزلىقلار ھەمراھ بولدى.

19-ئەسىر كاپىتالىزىمنىڭ ئەخلاقىغا ھېچقانداق ياخشىلىنىش ئېلىپ كېلەلمىدى. ياۋروپانى قاپلىغان سانائەت ئىنقىلابى بانكىرلارنى ۋە كاپىتال ئىگىلىرىنى بېيىتتى، ئەمما مىليونلىغان ئىشچى-خىزمەتچىلەرنى يوقسۇل كۈنگە قويدى. ياۋروپانىڭ مۇستەملىكىچىلىكىدە ئىشلار تېخىمۇ ناچار ئىدى. 1876-يىلى، بېلگىيە پادىشاھى لېئوپولد ئىككىنچى(King Leopold II) ئوتتۇرا ئافرىقىنى ئىكىسپېدىيە قىلىدىغان ۋە كونگو دەرياسى بويىدىكى قۇل سودىسىغا قارشى تۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ھۆكۈمەتسىز ئىنسانپەرۋەرلىك تەشكىلاتى قۇردى. بۇ تەشكىلات يەرلىك ئاھالىلەرنىڭ تۇرمۇشىنى ياخشىلايدىغان يول سېلىش، مەكتەپ ۋە دوختۇرخانا قۇرۇش قاتارلىق ئىشلارغا مەسئۇل ئىدى. 1885-يىلى ياۋروپالىق كۈچلەر بۇ تەشكىلاتنىڭ كونگو ئويمانلىقىدىكى 2 مىليون 300 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدىغان زېمىننى كونترول قىلىشىغا قوشۇلدى. بېلگىيەنىڭ كۆلىمىنىڭ يەتمىش بەش ھەسسىسىگە توغرا كېلىدىغان بۇ زېمىن شۇنىڭدىن كېيىن كونگو ئەركىن دۆلىتى دەپ ئاتالدى. ھېچكىم زېمىنىنىڭ 20-30 مىليون ئاھالىسىدىن بۇ ئىشقا قانداق قارايدىغانلىقىنى سورىمىدى.

قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئىنسانپەرۋەرلىك تەشكىلاتىنىڭ مەقسىتى سودىغا ئايلاندى، تەشكىلاتنىڭ ھەقىقىي مەقسىتى ئىقتىسادنىڭ ئېشىشى ۋە پايدا ئېلىش ئىدى. مەكتەپلەر ۋە دوختۇرخانىلار ئۇنتۇلۇپ كەتتى. كونگو ئويمانلىقى كان ۋە ئېكىنزارلىق بىلەن تولدۇرۇلدى ۋە يەرلىك ئاممىنى رەھىمسىزلەرچە ئېكىسپىلاتاتسىيە قىلىدىغان بېلگىيە ئەمەلدارلىرى تەرىپىدىن باشقۇرۇلدى. كونگونىڭ كاۋچۇك سانائىتى ئالاھىدە داڭق چىقاردى. كاۋچۇك ناھايىتى تېزلا سانائەتتىكى ئاساسلىق مەھسۇلاتقا ئايلاندى، كاۋچۇك ئېكسپورتى كونگونىڭ ئەڭ مۇھىم كىرىم مەنبەسىگە ئايلاندى. كاۋچۇك يىغىدىغان ئافرىقىلىق كەنت ئاھالىلىرىدىن تېخىمۇ يۇقىرى نورما بىلەن كاۋچۇك يىغىش تەلەپ قىلىندى. نورمىسىنى تاپشۇرالمىغانلار «ھورۇنلۇقى» ئۈچۈن رەھىمسىزلەرچە جازالاندى. ئۇلارنىڭ قوللىرى كېسىلەتتى، ئاندا-ساندا پۈتۈن مەھەللە قىرغىن قىلىناتتى. ئەڭ مۆتىدىل مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا، 1885-يىلدىن 1908-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ئىقتىسادنىڭ ئېشىشى ۋە پايدا قوغلىشىش 6 مىليون شەخسنىڭ جېنىغا زامىن بولغان (بۇ سان كونگو نوپۇسىنىڭ كەم دېگەندە %20نى ئىگىلەيتتى). بەزى مۆلچەرلەردە 10 مىليون ئادەم ئۆلگەن دېيىلىدۇ.^[4]

1908-يىلدىن كېيىن، بولۇپمۇ 1945-يىلدىن كېيىن كاپىتالىستىك ئاچكۆزلۈك كوممۇنىزمنىڭ ۋەھىمىسى سەۋەبىدىن سەل پەل تىزگىنلەندى. شۇنداقتىمۇ بۈگۈنكى كۈندە باراۋەرسىزلىك يەنىلا ئەۋج ئالغان. 2014-يىلدىكى ئىقتىسادىي تورت 1500-يىلدىكى تورتتىن خېلىلا چوڭ بولسىمۇ، تورت تەكشى تەقسىملەنمىگەنلىكتىن نۇرغۇن ئافرىقىلىق دېھقانلار ۋە ھىندونېزىيە ئىشچىلىرى 500 يىل ئىلگىرىكى ئەجدادلىرىغا قارىغاندا ئاز يېمەكلىك بىلەن جاپالىق بىر كۈن ئىشلىگەندىن كېيىن ئائىلىسىگە قايتىدۇ. دېھقانچىلىق ئىنقىلابىغا ئوخشاش، زامانىۋى ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىمۇ چوڭ ئالدامچىلىق بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. ئىنسانلار ۋە دۇنيا ئىقتىسادى داۋاملىق تەرەققىي قىلىشى مۇمكىن، ئەمما يەنە نۇرغۇن كىشىلەر ئاچلىق ۋە پېقىرلىقتا ياشاۋاتىدۇ.

كاپىتالىزمنىڭ بۇ خىل تەنقىدلەرگە قارىتا ئىككى جاۋابى بار. بىرىنچىسى، كاپىتالىزم كاپىتالىستتىن باشقا ھېچكىم ماڭدۇرالمايدىغان دۇنيانى بارلىققا كەلتۈردى. دۇنيانى باشقىچە باشقۇرۇشتىكى بىردىنبىر ئەستايىدىل ئۇرۇنۇش – كوممۇنىزم بولۇپ بارلىق ئىشلاردا تېخىمۇ ناچار بولۇپ، ھېچكىمنىڭ ئۇنى قايتا سىناپ بېقىشقا رايى يوق ئىدى. مىلادىدىن بۇرۇنقى 8500-يىلىدا كىشىلەر دېھقانچىلىق ئىنقىلابىغا قارشى ئاچچىق قان يىغلىيالايتتى، ئەمما دېھقانچىلىقتىن ۋاز كېچىشكە كىچىكىپ قالغان ئىدى. ئوخشاشلا، بىز كاپىتالىزىمنى ياقتۇرماسلىقىمىز مۇمكىن، ئەمما ئۇنىڭسىز ياشىيالمايمىز.

ئىككىنچى جاۋاب: بىز تېخىمۇ كۆپ سەۋرچانلىققا موھتاج، كاپىتالىستلار ۋەدە قىلغان جەننەتكە ئاز قالدى. دەرۋەقە، ئاتلانتىك ئوكيان قۇل سودىسى ۋە ياۋروپالىق ئىشچىلارنى ئېكىسپىلاتتاسسىيە قىلىش قاتارلىق خاتالىقلار سادىر بولدى. ئەمما بىز ساۋاقنى ئۆگەندۇق، ئەگەر سەل ئۇزۇنراق ساقلاپ تورتنىڭ ئازراق چوڭىيىشىغا يول قويساق، كۆپچىلىكنىڭ ھەممىسى تېخىمۇ تاتلىق بولغان بىر پارچە تورتقا ئىگە بولىدۇ. غەنىيمەتنى بۆلۈش ھەرگىزمۇ باراۋەر بولمايدۇ، ئەمما بۇ غەنىيمەت ھەممە كىشىلەرنى، ئاياللارنى، بالىلارنى رازى قىلىشقا يېتىدۇ، ھەتتا كونگودىكى كىشىلەرمۇ سىرتتا قالمايدۇ.

يۇقىرىقى چۈشەنچىگە قارىتا ھەقىقەتەن بەزى ئىجابىي ئالامەتلەرمۇ بارلىققا كەلدى. ئوزۇن ئۆمۈر كۆرۈش، بالىلارنىڭ ئەي بولۇش نىسبىتى ۋە ئىستىمال مىقدارى قاتارلىق نوقۇل ماددى ئۆلچەملەر بىلەن باھالىغاندىمۇ، ئىنسانلار نوپۇسىنىڭ شىددەت بىلەن ئېشىشىغا قارىماي، 2014-يىلدىكى كىشىلەرنىڭ ئوتتۇرىچە تۇرمۇش سەۋىيىسى 1914-يىلدىكىگە قارىغاندا كۆرۈنەرلىك يۇقىرى كۆتۈرۈلگەن.

شۇنداقتىمۇ ئىقتىسادىي تورت مەڭگۈ يوغىنامدۇ؟ ھەر بىر تورت پارچىسى خام ئەشيا ۋە ئېنېرگىيە تەلەپ قىلىدۇ. ھالاكەت پەيغەمبەرلىرى خومو ساپيېنسنىڭ يەر شارىنىڭ خام ئەشياسى ۋە ئېنېرگىيىسىنىڭ ھامان تۈگەيدىغانلىقىدىن ئاگاھلاندۇرىدۇ. ئېنېرگىيە تۈگىسە نېمە ئىشلار بىزنى كۈتۈپ تۇرار؟

[1] Maddison, World Economy, vol. 1, 261, 264; ‘Gross National Income Per Capita 2009, Atlas Method and PPP’, the World Bank, accessed 10 December 2010, http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNIPC.pdf.

[2] The mathematics of my bakery example are not as accurate as they could be. Since banks are allowed to loan $10 for every dollar they keep in their possession, of every million dollars deposited in the bank, the bank can loan out to entrepreneurs only about $909,000 while keeping $91,000 in its vaults. But to make life easier for the readers I preferred to work with round numbers. Besides, banks do not always follow the rules.

[3] Carl Trocki, Opium, Empire and the Global Political Economy (New York: Routledge, 1999), 91.

[4] Georges Nzongola-Ntalaja, The Congo from Leopold to Kabila: A People’s History (London: Zed Books, 2002), 22.

16. The Capitalist Creed

MONEY HAS BEEN ESSENTIAL BOTH FOR building empires and for promoting science. But is money the ultimate goal of these undertakings, or perhaps just a dangerous necessity?

It is not easy to grasp the true role of economics in modern history. Whole volumes have been written about how money founded states and ruined them, opened new horizons and enslaved millions, moved the wheels of industry and drove hundreds of species into extinction. Yet to understand modern economic history, you really need to understand just a single word. The word is growth. For better or worse, in sickness and in health, the modern economy has been growing like a hormone-soused teenager. It eats up everything it can find and puts on inches faster than you can count.

For most of history the economy stayed much the same size. Yes, global production increased, but this was due mostly to demographic expansion and the settlement of new lands. Per capita production remained static. But all that changed in the modern age. In 1500, global production of goods and services was equal to about $250 billion; today it hovers around $60 trillion. More importantly, in 1500, annual per capita production averaged $550, while today every man, woman and child produces, on the average, $8,800 a year.! What accounts for this stupendous growth?

Economics is a notoriously complicated subject. To make things easier, let’s imagine a simple example.

Samuel Greedy, a shrewd financier, founds a bank in El Dorado, California.

A. A. Stone, an up-and-coming contractor in El Dorado, finishes his first big job, receiving payment in cash to the tune of $1 million. He deposits this sum in Mr Greedy’s bank. The bank now has $1 million in capital.

In the meantime, Jane McDoughnut, an experienced but impecunious El Dorado chef, thinks she sees a business opportunity — there’s no really good bakery in her part of town. But she doesn’t have enough money of her own to buy a proper facility complete with industrial ovens, sinks, knives and pots. She goes to the bank, presents her business plan to Greedy, and persuades him that it’s a worthwhile investment. He issues her a $1 million loan, by crediting her account in the bank with that sum.

McDoughnut now hires Stone, the contractor, to build and furnish her bakery. His price is $1,000,000.

When she pays him, with a cheque drawn on her account, Stone deposits it in his account in the Greedy bank.

So how much money does Stone have in his bank account? Right, $2 million.

How much money, cash, is actually located in the bank’s safe? Yes, $1 million.

It doesn’t stop there. As contractors are wont to do, two months into the job Stone informs McDoughnut that, due to unforeseen problems and expenses, the bill for constructing the bakery will actually be $2 million. Mrs McDoughnut is not pleased, but she can hardly stop the job in the middle. So she pays another visit to the bank, convinces Mr Greedy to give her an additional loan, and he puts another $1 million in her account. She transfers the money to the contractor’s account.

How much money does Stone have in his account now? He’s got $3 million.

But how much money is actually sitting in the bank? Still just $1 million. In fact, the same $1 million that’s been in the bank all along.

Current US banking law permits the bank to repeat this exercise seven more times. The contractor would eventually have $10 million in his account, even though the bank still has but $1 million in its vaults. Banks are allowed to loan $10 for every dollar they actually possess, which means that 90 per cent of all the money in our bank accounts is not covered by actual coins and notes.2 If all of the account holders at Barclays Bank suddenly demand their money, Barclays will promptly collapse (unless the government steps in to save it). The same is true of Lloyds, Deutsche Bank, Citibank, and all other banks in the world.

It sounds like a giant Ponzi scheme, doesn’t it? But if it’s a fraud, then the entire modern economy is a fraud. The fact is, it’s not a deception, but rather a tribute to the amazing abilities of the human imagination. What enables banks — and the entire economy -— to survive and flourish is our trust in the future. This trust is the sole backing for most of the money in the world.

In the bakery example, the discrepancy between the contractor’s account statement and the amount of money actually in the bank is Mrs McDoughnut’s bakery. Mr Greedy has put the bank’s money into the asset, trusting that one day it would be profitable. The bakery hasn’t baked a loaf of bread yet, but McDoughnut and Greedy anticipate that a year hence it will be selling thousands of loaves, rolls, cakes and cookies each day, at a handsome profit. Mrs McDoughnut will then be able to repay her loan, with interest. If at that point Mr Stone decides to withdraw his savings, Greedy will be able to come up with the cash. The entire enterprise is thus founded on trust in an imaginary future — the trust that the entrepreneur and the banker have in the bakery of their dreams, along with the contractor’s trust in the future solvency of the bank.

We’ve already seen that money is an astounding thing because it can represent myriad different objects and convert anything into almost anything else. However, before the modern era this ability was limited. In most cases, money could represent and convert only things that actually existed in the present. This imposed a severe limitation on growth, since it made it very hard to finance new enterprises.

Consider our bakery again. Could McDoughnut get it built if money could represent only tangible objects? No. In the present, she has a lot of dreams, but no tangible resources. The only way she could get her bakery built would be to find a contractor willing to work today and receive payment in a few years’ time, if and when the bakery starts making money. Alas, such contractors are rare breeds. So our entrepreneur is in a bind. Without a bakery, she can’t bake cakes. Without cakes, she can’t make money. Without money, she can’t hire a contractor. Without a contractor, she has no bakery.

Humankind was trapped in this predicament for thousands of years. As a result, economies remained frozen. The way out of the trap was discovered only in the modern era, with the appearance of a new system based on trust in the future. In it, people agreed to represent imaginary goods — goods that do not exist in the present — with a special kind of money they called ‘credit’. Credit enables us to build the present at the expense of the future. It’s founded on the assumption that our future resources are sure to be far more abundant than our present resources. A host of new and wonderful opportunities open up if we can build things in the present using future income.

If credit is such a wonderful thing, why did nobody think of it earlier? Of course they did. Credit arrangements of one kind or another have existed in all known human cultures, going back at least to ancient Sumer. The problem in previous eras was not that no one had the idea or knew how to use it. It was that people seldom wanted to extend much credit because they didn’t trust that the future would be better than the present. They generally believed that times past had been better than their own times and that the future would be worse, or at best much the same. To put that in economic terms, they believed that the total amount of wealth was limited, if not dwindling. People therefore considered it a bad bet to assume that they personally, or their kingdom, or the entire world, would be producing more wealth ten years down the line. Business looked like a zero-sum game. Of course, the profits of one particular bakery might rise, but only at the expense of the bakery next door. Venice might flourish, but only by impoverishing Genoa. The king of England might enrich himself, but only by robbing the king of France. You could cut the pie in many different ways, but it never got any bigger.

That’s why many cultures concluded that making bundles of money was sinful. As Jesus said, ‘It is easier for a camel to pass through the eye of a needle than for a rich man to enter into the kingdom of God’ (Matthew 19:24). If the pie is static, and I have a big part of it, then I must have taken somebody else’s slice. The rich were obliged to do penance for their evil deeds by giving some of their surplus wealth to charity.

The Entrepreneur’s Dilemma

If the global pie stayed the same size, there was no margin for credit. Credit is the difference between today’s pie and tomorrows pie. If the pie stays the same, why extend credit? It would be an unacceptable risk unless you believed that the baker or king asking for your money might be able to steal a slice from a competitor. So it was hard to get a loan in the premodern world, and when you got one it was usually small, short- term, and subject to high interest rates. Upstart entrepreneurs thus found it difficult to open new bakeries and great kings who wanted to build palaces or wage wars had no choice but to raise the necessary funds through high taxes and tariffs.

The Magic Circle of the Modern Economy

That was fine for kings (as long as their subjects remained docile), but a scullery maid who had a great idea for a bakery and wanted to move up in the world generally could only dream of wealth while scrubbing down the royal kitchens floors.

It was lose-lose. Because credit was limited, people had trouble financing new businesses. Because there were few new businesses, the economy did not grow. Because it did not grow, people assumed it never would, and those who had capital were wary of extending credit. The expectation of stagnation fulfilled itself.

A Growing Pie

Then came the Scientific Revolution and the idea of progress. The idea of progress is built on the notion that if we admit our ignorance and invest resources in research, things can improve. This idea was soon translated into economic terms. Whoever believes in progress believes that geographical discoveries, technological inventions and organisational developments can increase the sum total of human production, trade and wealth. New trade routes in the Atlantic could flourish without ruining old routes in the Indian Ocean. New goods could be produced without reducing the production of old ones. For instance, one could open a new bakery specialising in chocolate cakes and croissants without causing bakeries specialising in bread to go bust. Everybody would simply develop new tastes and eat more. I can be wealthy without your becoming poor; I can be obese without your dying of hunger. The entire global pie can grow.

Over the last 500 years the idea of progress convinced people to put more and more trust in the future. This trust created credit; credit brought real economic growth; and growth strengthened the trust in the future and opened the way for even more credit. It didn’t happen overnight — the economy behaved more like a roller coaster than a balloon. But over the long run, with the bumps evened out, the general direction was unmistakable. Today, there is so much credit in the world that governments, business corporations and private individuals easily obtain large, long-term and low-interest loans that far exceed current income.

The Economic History of the World in a Nutshell

The belief in the growing global pie eventually turned revolutionary. In 1776 the Scottish economist Adam Smith published The Wealth of Nations, probably the most important economics manifesto of all time. In the eighth chapter of its first volume, Smith made the following novel argument: when a landlord, a weaver, or a shoemaker has greater profits than he needs to maintain his own family, he uses the surplus to employ more assistants, in order to further increase his profits. The more profits he has, the more assistants he can employ. It follows that an increase in the profits of private entrepreneurs is the basis for the increase in collective wealth and prosperity.

This may not strike you as very original, because we all live in a capitalist world that takes Smith’s argument for granted. We hear variations on this theme every day in the news. Yet Smith’s claim that the selfish human urge to increase private profits is the basis for collective wealth is one of the most revolutionary ideas in human history — revolutionary not just from an economic perspective, but even more so from a moral and political perspective. What Smith says is, in fact, that greed is good, and that by becoming richer I benefit everybody, not just myself. Egoism is altruism.

Smith taught people to think about the economy as a ‘win-win situation’, in which my profits are also your profits. Not only can we both enjoy a bigger slice of pie at the same time, but the increase in your slice depends upon the increase in my slice. If Iam poor, you too will be poor since I cannot buy your products or services. If I am rich, you too will be enriched since you can now sell me something. Smith denied the traditional contradiction between wealth and morality, and threw open the gates of heaven for the rich. Being rich meant being moral. In Smiths story, people become rich not by despoiling their neighbours, but by increasing the overall size of the pie. And when the pie grows, everyone benefits. The rich are accordingly the most useful and benevolent people in society, because they turn the wheels of growth for everyone’s advantage.

All this depends, however, on the rich using their profits to open new factories and hire new employees, rather than wasting them on non- productive activities. Smith therefore repeated like a mantra the maxim that ‘When profits increase, the landlord or weaver will employ more assistants’ and not ‘When profits increase, Scrooge will hoard his money in a chest and take it out only to count his coins.’ A crucial part of the modern capitalist economy was the emergence of a new ethic, according to which profits ought to be reinvested in production. This brings about more profits, which are again reinvested in production, which brings more profits, et cetera ad infinitum. Investments can be made in many ways: enlarging the factory, conducting scientific research, developing new products. Yet all these investments must somehow increase production and translate into larger profits. In the new capitalist creed, the first and most sacred commandment is: ‘The profits of production must be reinvested in increasing production.’

That’s why capitalism is called ‘capitalism’. Capitalism distinguishes ‘capital’ from mere ‘wealth’. Capital consists of money, goods and resources that are invested in production. Wealth, on the other hand, is buried in the ground or wasted on unproductive activities. A pharaoh who pours resources into a non-productive pyramid is not a capitalist. A pirate who loots a Spanish treasure fleet and buries a chest full of glittering coins on the beach of some Caribbean island is not a capitalist. But a hard-working factory hand who reinvests part of his income in the stock market is.

The idea that ‘The profits of production must be reinvested in increasing production’ sounds trivial. Yet it was alien to most people throughout history. In premodern times, people believed that production was more or less constant. So why reinvest your profits if production won’t increase by much, no matter what you do? Thus medieval noblemen espoused an ethic of generosity and conspicuous consumption. They spent their revenues on tournaments, banquets, palaces and wars, and on charity and monumental cathedrals. Few tried to reinvest profits in increasing their manors’ output, developing better kinds of wheat, or looking for new markets.

In the modern era, the nobility has been overtaken by a new elite whose members are true believers in the capitalist creed. The new capitalist elite is made up not of dukes and marquises, but of board chairmen, stock traders and industrialists. These magnates are far richer than the medieval nobility, but they are far less interested in extravagant consumption, and they spend a much smaller part of their profits on non-productive activities.

Medieval noblemen wore colourful robes of gold and silk, and devoted much of their time to attending banquets, carnivals and glamorous tournaments. In comparison, modern CEOs don dreary uniforms called suits that afford them all the panache of a flock of crows, and they have little time for festivities. The typical venture capitalist rushes from one business meeting to another, trying to figure out where to invest his capital and following the ups and downs of the stocks and bonds he owns. True, his suits might be Versace and he might get to travel in a private jet, but these expenses are nothing compared to what he invests in increasing human production.

It’s not just Versace-clad business moguls who invest to increase productivity. Ordinary folk and government agencies think along similar lines. How many dinner conversations in modest neighbourhoods sooner or later bog down in interminable debate about whether it is better to invest one’s savings in the stock market, bonds or _ property? Governments too strive to invest their tax revenues in productive enterprises that will increase future income — for example, building a new port could make it easier for factories to export their products, enabling them to make more taxable income, thereby increasing the government’s future revenues. Another government might prefer to invest in education, on the grounds that educated people form the basis for the lucrative high-tech industries, which pay lots of taxes without needing extensive port facilities.

Capitalism began as a theory about how the economy functions. It was both descriptive and prescriptive — it offered an account of how money worked and promoted the idea that reinvesting profits in production leads to fast economic growth. But capitalism gradually became far more than just an economic doctrine. It now encompasses an ethic — a set of teachings about how people should behave, educate their children and even think. Its principal tenet is that economic growth is the supreme good, or at least a proxy for the supreme good, because justice, freedom and even happiness all depend on economic growth. Ask a capitalist how to bring justice and political freedom to a place like Zimbabwe or Afghanistan, and you are likely to get a lecture on how economic affluence and a thriving middle class are essential for stable democratic institutions, and about the need therefore to inculcate Afghan tribesmen in the values of free enterprise, thrift and self-reliance.

This new religion has had a decisive influence on the development of modern science, too. Scientific research is usually funded by either governments or private businesses. When capitalist governments and businesses consider investing in a particular scientific project, the first questions are usually, ‘Will this project enable us to increase production and profits? Will it produce economic growth?’ A project that can’t clear these hurdles has little chance of finding a sponsor. No history of modern science can leave capitalism out of the picture.

Conversely, the history of capitalism is unintelligible without taking science into account. Capitalisms belief in perpetual economic growth flies in the face of almost everything we know about the universe. A society of wolves would be extremely foolish to believe that the supply of sheep would keep on growing indefinitely. The human economy has nevertheless managed to grow exponentially throughout the modern era, thanks only to the fact that scientists come up with another discovery or gadget every few years — such as the continent of America, the internal combustion engine, or genetically engineered sheep. Banks and governments print money, but ultimately, it is the scientists who foot the bill.

Over the last few years, banks and governments have been frenziedly printing money. Everybody is terrified that the current economic crisis may stop the growth of the economy. So they are creating trillions of dollars, euros and yen out of thin air, pumping cheap credit into the system, and hoping that the scientists, technicians and engineers will manage to come up with something really big, before the bubble bursts. Everything depends on the people in the labs. New discoveries in fields such as biotechnology and nanotechnology could create entire new industries, whose profits could back the trillions of make-believe money that the banks and governments have created since 2008. If the labs do not fulfil these expectations before the bubble bursts, we are heading towards very rough times.

Columbus Searches for an Investor

Capitalism played a decisive role not only in the rise of modern science, but also in the emergence of European imperialism. And it was European imperialism that created the capitalist credit system in the first place. Of course, credit was not invented in modern Europe. It existed in almost all agricultural societies, and in the early modern period the emergence of European capitalism was closely linked to economic developments in Asia. Remember, too, that until the late eighteenth century, Asia was the world’s economic powerhouse, meaning that Europeans had far less capital at their disposal than the Chinese, Muslims or Indians.

However, in the sociopolitical systems of China, India and the Muslim world, credit played only a secondary role. Merchants and bankers in the markets of Istanbul, Isfahan, Delhi and Beijing may have thought along capitalist lines, but the kings and generals in the palaces and forts tended to despise merchants and mercantile thinking. Most non- European empires of the early modern era were established by great conquerors such as Nurhaci and Nader Shah, or by bureaucratic and military elites as in the Qing and Ottoman empires. Financing wars through taxes and plunder (without making fine distinctions between the two), they owed little to credit systems, and they cared even less about the interests of bankers and investors.

In Europe, on the other hand, kings and generals gradually adopted the mercantile way of thinking, until merchants and bankers became the ruling elite. The European conquest of the world was increasingly financed through credit rather than taxes, and was increasingly directed by capitalists whose main ambition was to receive maximum returns on their investments. The empires built by bankers and merchants in frock coats and top hats defeated the empires built by kings and noblemen in gold clothes and shining armour. The mercantile empires were simply much shrewder in financing their conquests. Nobody wants to pay taxes, but everyone is happy to invest.

In 1484 Christopher Columbus approached the king of Portugal with the proposal that he finance a fleet that would sail westward to find a new trade route to East Asia. Such explorations were a very risky and costly business. A lot of money was needed in order to build ships, buy supplies, and pay sailors and soldiers — and there was no guarantee that the investment would yield a return. The king of Portugal declined.

Like a present-day start-up entrepreneur, Columbus did not give up. He pitched his idea to other potential investors in Italy, France, England, and again in Portugal. Each time he was rejected. He then tried his luck with Ferdinand and Isabella, rulers of newly united Spain. He took on some experienced lobbyists, and with their help he managed to convince Queen Isabella to invest. As every school-child knows, Isabella hit the jackpot. Columbus’ discoveries enabled the Spaniards to conquer America, where they established gold and silver mines as well as sugar and tobacco plantations that enriched the Spanish kings, bankers and merchants beyond their wildest dreams.

A hundred years later, princes and bankers were willing to extend far more credit to Columbus’ successors, and they had more capital at their disposal, thanks to the treasures reaped from America. Equally important, princes and bankers had far more trust in the potential of exploration, and were more willing to part with their money. This was the magic circle of imperial capitalism: credit financed new discoveries; discoveries led to colonies; colonies provided profits; profits built trust; and trust translated into more credit. Nurhaci and Nader Shah ran out of fuel after a few thousand kilometres. Capitalist entrepreneurs only increased their financial momentum from conquest to conquest.

But these expeditions remained chancy affairs, so credit markets nevertheless remained quite cautious. Many expeditions returned to Europe empty-handed, having discovered nothing of value. The English, for instance, wasted a lot of capital in fruitless attempts to discover a north-western passage to Asia through the Arctic. Many other expeditions didn’t return at all. Ships hit icebergs, foundered in tropical storms, or fell victim to pirates. In order to increase the number of potential investors and reduce the risk they incurred, Europeans turned to limited liability joint-stock companies. Instead of a single investor betting all his money on a single rickety ship, the joint-stock company collected money from a large number of investors, each risking only a small portion of his capital. The risks were thereby curtailed, but no cap was placed on the profits. Even a small investment in the right ship could turn you into a millionaire.

Decade by decade, western Europe witnessed the development of a sophisticated financial system that could raise large amounts of credit on short notice and put it at the disposal of private entrepreneurs and governments. This system could finance explorations and conquests far more efficiently than any kingdom or empire. The new-found power of credit can be seen in the bitter struggle between Spain and the Netherlands. In the sixteenth century, Spain was the most powerful state in Europe, holding sway over a vast global empire. It ruled much of Europe, huge chunks of North and South America, the Philippine Islands, and a string of bases along the coasts of Africa and Asia. Every year, fleets heavy with American and Asian treasures returned to the ports of Seville and Cadiz. The Netherlands was a small and windy swamp, devoid of natural resources, a small corner of the king of Spain’s dominions.

In 1568 the Dutch, who were mainly Protestant, revolted against their Catholic Spanish overlord. At first the rebels seemed to play the role of Don Quixote, courageously tilting at invincible windmills. Yet within eighty years the Dutch had not only secured their independence from Spain, but had managed to replace the Spaniards and their Portuguese allies as masters of the ocean highways, build a global Dutch empire, and become the richest state in Europe.

The secret of Dutch success was credit. The Dutch burghers, who had little taste for combat on land, hired mercenary armies to fight the Spanish for them. The Dutch themselves meanwhile took to the sea in ever-larger fleets. Mercenary armies and cannon-brandishing fleets cost a fortune, but the Dutch were able to finance their military expeditions more easily than the mighty Spanish Empire because they secured the trust of the burgeoning European financial system at a time when the Spanish king was carelessly eroding its trust in him. Financiers extended the Dutch enough credit to set up armies and fleets, and these armies and fleets gave the Dutch control of world trade routes, which in turn yielded handsome profits. The profits allowed the Dutch to repay the loans, which strengthened the trust of the financiers. Amsterdam was fast becoming not only one of the most important ports of Europe, but also the continent’s financial Mecca.

How exactly did the Dutch win the trust of the financial system? Firstly, they were sticklers about repaying their loans on time and in full, making the extension of credit less risky for lenders. Secondly, their country’s judicial system enjoyed independence and protected private rights — in particular private property rights. Capital trickles away from dictatorial states that fail to defend private individuals and their property. Instead, it flows into states upholding the rule of law and private property.

Imagine that you are the son of a solid family of German financiers. Your father sees an opportunity to expand the business by opening branches in major European cities. He sends you to Amsterdam and your younger brother to Madrid, giving you each 10,000 gold coins to invest. Your brother lends his start-up capital at interest to the king of Spain, who needs it to raise an army to fight the king of France. You decide to lend yours to a Dutch merchant, who wants to invest in scrubland on the southern end of a desolate island called Manhattan, certain that property values there will skyrocket as the Hudson River turns into a major trade artery. Both loans are to be repaid within a year.

The year passes. The Dutch merchant sells the land he’s bought at a handsome markup and repays your money with the interest he promised. Your father is pleased. But your little brother in Madrid is getting nervous. The war with France ended well for the king of Spain, but he has now embroiled himself in a conflict with the Turks. He needs every penny to finance the new war, and thinks this is far more important than repaying old debts. Your brother sends letters to the palace and asks friends with connections at court to intercede, but to no avail. Not only has your brother not earned the promised interest — he’s lost the principal. Your father is not pleased.

Now, to make matters worse, the king sends a treasury official to your brother to tell him, in no uncertain terms, that he expects to receive another loan of the same size, forthwith. Your brother has no money to lend. He writes home to Dad, trying to persuade him that this time the king will come through. The paterfamilias has a soft spot for his youngest, and agrees with a heavy heart. Another 10,000 gold coins disappear into the Spanish treasury, never to be seen again. Meanwhile in Amsterdam, things are looking bright. You make more and more loans to enterprising Dutch merchants, who repay them promptly and in full. But your luck does not hold indefinitely. One of your usual clients has a hunch that wooden clogs are going to be the next fashion craze in Paris, and asks you for a loan to set up a footwear emporium in the French capital. You lend him the money, but unfortunately the clogs don’t catch on with the French ladies, and the disgruntled merchant refuses to repay the loan.

Your father is furious, and tells both of you it is time to unleash the lawyers. Your brother files suit in Madrid against the Spanish monarch, while you file suit in Amsterdam against the erstwhile wooden-shoe wizard. In Spain, the law courts are subservient to the king — the judges serve at his pleasure and fear punishment if they do not do his will. In the Netherlands, the courts are a separate branch of government, not dependent on the country’s burghers and princes. The court in Madrid throws out your brother’s suit, while the court in Amsterdam finds in your favour and puts a lien on the clog-merchant’s assets to force him to pay up. Your father has learned his lesson. Better to do business with merchants than with kings, and better to do it in Holland than in Madrid.

And your brother’s travails are not over. The king of Spain desperately needs more money to pay his army. He’s sure that your father has cash to spare. So he brings trumped-up treason charges against your brother. If he doesn’t come up with 20,000 gold coins forthwith, he’ll get cast into a dungeon and rot there until he dies.

Your father has had enough. He pays the ransom for his beloved son, but swears never to do business in Spain again. He closes his Madrid branch and relocates your brother to Rotterdam. Two branches in Holland now look like a really good idea. He hears that even Spanish capitalists are smuggling their fortunes out of their country. They, too, realise that if they want to keep their money and use it to gain more wealth, they are better off investing it where the rule of law prevails and where private property is respected — in the Netherlands, for example.

In such ways did the king of Spain squander the trust of investors at the same time that Dutch merchants gained their confidence. And it was the Dutch merchants — not the Dutch state —- who built the Dutch Empire. The king of Spain kept on trying to finance and maintain his conquests by raising unpopular taxes from a disgruntled populace. The Dutch merchants financed conquest by getting loans, and increasingly also by selling shares in their companies that entitled their holders to receive a portion of the company’s profits. Cautious investors who would never have given their money to the king of Spain, and who would have thought twice before extending credit to the Dutch government, happily invested fortunes in the Dutch joint-stock companies that were the mainstay of the new empire.

If you thought a company was going to make a big profit but it had already sold all its shares, you could buy some from people who owned them, probably for a higher price than they originally paid. If you bought shares and later discovered that the company was in dire straits, you could try to unload your stock for a lower price. The resulting trade in company shares led to the establishment in most major European cities of stock exchanges, places where the shares of companies were traded.

The most famous Dutch joint-stock company, the Vereenigde Oostindische Compagnie, or VOC for short, was chartered in 1602, just as the Dutch were throwing off Spanish rule and the boom of Spanish artillery could still be heard not far from Amsterdam’s ramparts. VOC used the money it raised from selling shares to build ships, send them to Asia, and bring back Chinese, Indian and Indonesian goods. It also financed military actions taken by company ships against competitors and pirates. Eventually VOC money financed the conquest of Indonesia.

Indonesia is the world’s biggest archipelago. Its thousands upon thousands of islands were ruled in the early seventeenth century by hundreds of kingdoms, principalities, sultanates and tribes. When VOC merchants first arrived in Indonesia in 1603, their aims were strictly commercial. However, in order to secure their commercial interests and maximise the profits of the shareholders, VOC merchants began to fight against local potentates who charged inflated tariffs, as well as against European competitors. VOC armed its merchant ships with cannons; it recruited European, Japanese, Indian and Indonesian mercenaries; and it built forts and conducted full-scale battles and sieges. This enterprise may sound a little strange to us, but in the early modern age it was common for private companies to hire not only soldiers, but also generals and admirals, cannons and ships, and even entire off-the-shelf armies. The international community took this for granted and didn’t raise an eyebrow when a private company established an empire.

Island after island fell to VOC mercenaries and a large part of Indonesia became a VOC colony. VOC ruled Indonesia for close to 200 years. Only in 1800 did the Dutch state assume control of Indonesia, making it a Dutch national colony for the following 150 years. Today some people warn that twenty-first-century corporations are accumulating too much power. Early modern history shows just how far that can go if businesses are allowed to pursue their self-interest unchecked.

While VOC operated in the Indian Ocean, the Dutch West Indies Company, or WIC, plied the Atlantic. In order to control trade on the important Hudson River, WIC built a settlement called New Amsterdam on an island at the river’s mouth. The colony was threatened by Indians and repeatedly attacked by the British, who eventually captured it in 1664. The British changed its name to New York. The remains of the wall built by WIC to defend its colony against Indians and British are today paved over by the world’s most famous street — Wall Street.

As the seventeenth century wound to an end, complacency and costly continental wars caused the Dutch to lose not only New York, but also their place as Europe’s financial and imperial engine. The vacancy was hotly contested by France and Britain. At first France seemed to be in a far stronger position. It was bigger than Britain, richer, more populous, and it possessed a larger and more experienced army. Yet Britain managed to win the trust of the financial system whereas France proved itself unworthy. The behaviour of the French crown was particularly notorious during what was called the Mississippi Bubble, the largest financial crisis of eighteenth-century Europe. That story also begins with an empire-building joint-stock company.

In 1717 the Mississippi Company, chartered in France, set out to colonise the lower Mississippi valley, establishing the city of New Orleans in the process. To finance its ambitious plans, the company, which had good connections at the court of King Louis XV, sold shares on the Paris stock exchange. John Law, the company’s director, was also the governor of the central bank of France. Furthermore, the king had appointed him controller-general of finances, an office roughly equivalent to that of a modern finance minister. In 1717 the lower Mississippi valley offered few attractions besides swamps and alligators, yet the Mississippi Company spread tales of fabulous riches and boundless opportunities. French aristocrats, businessmen and the stolid members of the urban bourgeoisie fell for these fantasies, and Mississippi share prices skyrocketed. Initially, shares were offered at 500 livres apiece. On 1 August 1719, shares traded at 2,750 livres. By 30 August, they were worth 4,100 livres, and on 4 September, they reached 5,000 livres. On 2 December the price of a Mississippi share crossed the threshold of 10,000 livres. Euphoria swept the streets of Paris. People sold all their possessions and took huge loans in order to buy Mississippi shares. Everybody believed they’d discovered the easy way to riches.

39. New Amsterdam in 1660, at the tip of Manhattan Island. The settlement’s protective wall is today paved over by Wall Street.

A few days later, the panic began. Some speculators realised that the share prices were totally unrealistic and unsustainable. They figured that they had better sell while stock prices were at their peak. As the supply of shares available rose, their price declined. When other investors saw the price going down, they also wanted to get out quick. The stock price plummeted further, setting off an avalanche. In order to stabilise prices, the central bank of France – at the direction of its governor, John Law — bought up Mississippi shares, but it could not do so for ever. Eventually it ran out of money. When this happened, the controller-general of finances, the same John Law, authorised the printing of more money in order to buy additional shares. This placed the entire French financial system inside the bubble. And not even this financial wizardry could save the day. The price of Mississippi shares dropped from 10,000 livres back to 1,000 livres, and then collapsed completely, and the shares lost every sou of their worth. By now, the central bank and the royal treasury owned a huge amount of worthless stock and had no money. The big speculators emerged largely unscathed —- they had sold in time. Small investors lost everything, and many committed suicide.

The Mississippi Bubble was one of history’s most spectacular financial crashes. The royal French financial system never recuperated fully from the blow. The way in which the Mississippi Company used its political clout to manipulate share prices and fuel the buying frenzy caused the public to lose faith in the French banking system and in the financial wisdom of the French king. Louis XV found it more and more difficult to raise credit. This became one of the chief reasons that the overseas French Empire fell into British hands. While the British could borrow money easily and at low interest rates, France had difficulties securing loans, and had to pay high interest on them. In order to finance his growing debts, the king of France borrowed more and more money at higher and higher interest rates. Eventually, in the 1780s, Louis XVI, who had ascended to the throne on his grandfather’s death, realised that half his annual budget was tied to servicing the interest on his loans, and that he was heading towards bankruptcy. Reluctantly, in 1789, Louis XVI convened the Estates General, the French parliament that had not met for a century and a half, in order to find a solution to the crisis. Thus began the French Revolution.

While the French overseas empire was crumbling, the British Empire was expanding rapidly. Like the Dutch Empire before it, the British Empire was established and run largely by private joint-stock companies based in the London stock exchange. The first English settlements in North America were established in the early seventeenth century by joint-stock companies such as the London Company, the Plymouth Company, the Dorchester Company and the Massachusetts Company.

The Indian subcontinent too was conquered not by the British state, but by the mercenary army of the British East India Company. This company outperformed even the VOC. From its headquarters in Leadenhall Street, London, it ruled a mighty Indian empire for about a century, maintaining a huge military force of up to 350,000 soldiers, considerably outnumbering the armed forces of the British monarchy. Only in 1858 did the British crown nationalise India along with the company’s private army. Napoleon made fun of the British, calling them a nation of shopkeepers. Yet these shopkeepers defeated Napoleon himself, and their empire was the largest the world has ever seen.

In the Name of Capital

The nationalisation of Indonesia by the Dutch crown (1800) and of India by the British crown (1858) hardly ended the embrace of capitalism and empire. On the contrary, the connection only grew stronger during the nineteenth century. Joint-stock companies no longer needed to establish and govern private colonies — their managers and large shareholders now pulled the strings of power in London, Amsterdam and Paris, and they could count on the state to look after their interests. As Marx and other social critics quipped, Western governments were becoming a capitalist trade union.

The most notorious example of how governments did the bidding of big money was the First Opium War, fought between Britain and China (1840-42). In the first half of the nineteenth century, the British East India Company and sundry British business people made fortunes by exporting drugs, particularly opium, to China. Millions of Chinese became addicts, debilitating the country both economically and socially. In the late 1830s the Chinese government issued a ban on drug trafficking, but British drug merchants simply ignored the law. Chinese authorities began to confiscate and destroy drug cargos. The drug cartels had close connections in Westminster and Downing Street – many MPs and Cabinet ministers in fact held stock in the drug companies — so they pressured the government to take action.

In 1840 Britain duly declared war on China in the name of ‘free trade’. It was a walkover. The overconfident Chinese were no match for Britain’s new wonder weapons — steamboats, heavy artillery, rockets and rapid-fire rifles. Under the subsequent peace treaty, China agreed not to constrain the activities of British drug merchants and to compensate them for damages inflicted by the Chinese police. Furthermore, the British demanded and received control of Hong Kong, which they proceeded to use as a secure base for drug trafficking (Hong Kong remained in British hands until 1997). In the late nineteenth century, about 40 million Chinese, a tenth of the country’s population, were opium addicts.3

Egypt, too, learned to respect the long arm of British capitalism. During the nineteenth century, French and British investors lent huge sums to the rulers of Egypt, first in order to finance the Suez Canal project, and later to fund far less successful enterprises. Egyptian debt swelled, and European creditors increasingly meddled in Egyptian affairs. In 1881 Egyptian nationalists had had enough and rebelled. They declared a unilateral abrogation of all foreign debt. Queen Victoria was not amused. A year later she dispatched her army and navy to the Nile and Egypt remained a British protectorate until after World War Two.

These were hardly the only wars fought in the interests of investors. In fact, war itself could become a commodity, just like opium. In 1821 the Greeks rebelled against the Ottoman Empire. The uprising aroused great sympathy in liberal and romantic circles in Britain – Lord Byron, the poet, even went to Greece to fight alongside the insurgents. But London financiers saw an opportunity as well. They proposed to the rebel leaders the issue of tradable Greek Rebellion Bonds on the London stock exchange. The Greeks would promise to repay the bonds, plus interest, if and when they won their independence. Private investors bought bonds to make a profit, or out of sympathy for the Greek cause, or both. The value of Greek Rebellion Bonds rose and fell on the London stock exchange in tempo with military successes and failures on the battlefields of Hellas. The Turks gradually gained the upper hand. With a rebel defeat imminent, the bondholders faced the prospect of losing their trousers. The bondholders’ interest was the national interest, so the British organised an international fleet that, in 1827, sank the main Ottoman flotilla in the Battle of Navarino. After centuries of subjugation, Greece was finally free. But freedom came with a huge debt that the new country had no way of repaying. The Greek economy was mortgaged to British creditors for decades to come.

The bear hug between capital and politics has had far-reaching implications for the credit market. The amount of credit in an economy is determined not only by purely economic factors such as the discovery of a new oil field or the invention of a new machine, but also by political events such as regime changes or more ambitious foreign policies. After the Battle of Navarino, British capitalists were more willing to invest their money in risky overseas deals. They had seen that if a foreign debtor refused to repay loans, Her Majesty’s army would get their money back.

This is why today a country’s credit rating is far more important to its economic well-being than are its natural resources. Credit ratings indicate the probability that a country will pay its debts. In addition to purely economic data, they take into account political, social and even cultural factors. An oil-rich country cursed with a despotic government, endemic warfare and a corrupt judicial system will usually receive a low credit rating. As a result, it is likely to remain relatively poor since it will not be able to raise the necessary capital to make the most of its oil bounty. A country devoid of natural resources, but which enjoys peace, a fair judicial system and a free government is likely to receive a high credit rating. As such, it may be able to raise enough cheap capital to support a good education system and foster a flourishing high-tech industry.

The Cult of the Free Market

Capital and politics influence each other to such an extent that their relations are hotly debated by economists, politicians and the general public alike. Ardent capitalists tend to argue that capital should be free to influence politics, but politics should not be allowed to influence capital. They argue that when governments interfere in the markets, political interests cause them to make unwise investments that result in slower growth. For example, a government may impose heavy taxation on industrialists and use the money to give lavish unemployment benefits, which are popular with voters. In the view of many business people, it would be far better if the government left the money with them. They would use it, they claim, to open new factories and hire the unemployed.

In this view, the wisest economic policy is to keep politics out of the economy, reduce taxation and government regulation to a minimum, and allow market forces free rein to take their course. Private investors, unencumbered by political considerations, will invest their money where they can get the most profit, so the way to ensure the most economic growth — which will benefit everyone, industrialists and workers — is for the government to do as little as possible. This free-market doctrine is today the most common and influential variant of the capitalist creed. The most enthusiastic advocates of the free market criticise military adventures abroad with as much zeal as welfare programmes at home. They offer governments the same advice that Zen masters offer initiates: just do nothing.

But in its extreme form, belief in the free market is as naive as belief in Santa Claus. There simply is no such thing as a market free of all political bias. The most important economic resource is trust in the future, and this resource is constantly threatened by thieves and charlatans. Markets by themselves offer no protection against fraud, theft and violence. It is the job of political systems to ensure trust by legislating sanctions against cheats and to establish and support police forces, courts and jails which will enforce the law. When kings fail to do their jobs and regulate the markets properly, it leads to loss of trust, dwindling credit and economic depression. That was the lesson taught by the Mississippi Bubble of 1719, and anyone who forgot it was reminded by the US housing bubble of 2007, and the ensuing credit crunch and recession.

The Capitalist Hell

There is an even more fundamental reason why it’s dangerous to give markets a completely free rein. Adam Smith taught that the shoemaker would use his surplus to employ more assistants. This implies that egoistic greed is beneficial for all, since profits are utilised to expand production and hire more employees.

Yet what happens if the greedy shoemaker increases his profits by paying employees less and increasing their work hours? The standard answer is that the free market would protect the employees. If our shoemaker pays too little and demands too much, the best employees would naturally abandon him and go to work for his competitors. The tyrant shoemaker would find himself left with the worst labourers, or with no labourers at all. He would have to mend his ways or go out of business. His own greed would compel him to treat his employees well.

This sounds bulletproof in theory, but in practice the bullets get through all too easily. In a completely free market, unsupervised by kings and priests, avaricious capitalists can establish monopolies or collude against their workforces. If there is a single corporation controlling all shoe factories in a country, or if all factory owners conspire to reduce wages simultaneously, then the labourers are no longer able to protect themselves by switching jobs.

Even worse, greedy bosses might curtail the workers’ freedom of movement through debt peonage or slavery. At the end of the Middle Ages, slavery was almost unknown in Christian Europe. During the early modern period, the rise of European capitalism went hand in hand with the rise of the Atlantic slave trade. Unrestrained market forces, rather than tyrannical kings or racist ideologues, were responsible for this calamity.

When the Europeans conquered America, they opened gold and silver mines and established sugar, tobacco and cotton plantations. These mines and plantations became the mainstay of American production and export. The sugar plantations were particularly important. In the Middle Ages, sugar was a rare luxury in Europe. It was imported from the Middle East at prohibitive prices and used sparingly as a secret ingredient in delicacies and snake-oil medicines. After large sugar plantations were established in America, ever-increasing amounts of sugar began to reach Europe. The price of sugar dropped and Europe developed an insatiable sweet tooth. Entrepreneurs met this need by producing huge quantities of sweets: cakes, cookies, chocolate, candy, and sweetened beverages such as cocoa, coffee and tea. The annual sugar intake of the average Englishman rose from near zero in the early seventeenth century to around eight kilograms in the early nineteenth century.

However, growing cane and extracting its sugar was a labour-intensive business. Few people wanted to work long hours in malaria-infested sugar fields under a tropical sun. Contract labourers would have produced a commodity too expensive for mass consumption. Sensitive to market forces, and greedy for profits and economic growth, European plantation owners switched to slaves.

From the sixteenth to the nineteenth centuries, about 10 million African slaves were imported to America. About 70 per cent of them worked on the sugar plantations. Labour conditions were abominable. Most slaves lived a short and miserable life, and millions more died during wars waged to capture slaves or during the long voyage from inner Africa to the shores of America. All this so that Europeans could enjoy their sweet tea and candy — and sugar barons could enjoy huge profits.

The slave trade was not controlled by any state or government. It was a purely economic enterprise, organised and financed by the free market according to the laws of supply and demand. Private slave-trading companies sold shares on the Amsterdam, London and Paris stock exchanges. Middle-class Europeans looking for a good investment bought these shares. Relying on this money, the companies bought ships, hired sailors and soldiers, purchased slaves in Africa, and transported them to America. There they sold the slaves to the plantation owners, using the proceeds to purchase plantation products such as sugar, cocoa, coffee, tobacco, cotton and rum. They returned to Europe, sold the sugar and cotton for a good price, and then sailed to Africa to begin another round. The shareholders were very pleased with this arrangement. Throughout the eighteenth century the yield on slave-trade investments was about 6 per cent a year -— they were extremely profitable, as any modern consultant would be quick to admit.

This is the fly in the ointment of free-market capitalism. It cannot ensure that profits are gained in a fair way, or distributed in a fair manner. On the contrary, the craving to increase profits and production blinds people to anything that might stand in the way. When growth becomes a supreme good, unrestricted by any other ethical considerations, it can easily lead to catastrophe. Some religions, such as Christianity and Nazism, have killed millions out of burning hatred. Capitalism has killed millions out of cold indifference coupled with greed. The Atlantic slave trade did not stem from racist hatred towards Africans. The individuals who bought the shares, the brokers who sold them, and the managers of the slave-trade companies rarely thought about the Africans. Nor did the owners of the sugar plantations. Many owners lived far from their plantations, and the only information they demanded were neat ledgers of profits and losses.

It is important to remember that the Atlantic slave trade was not a single aberration in an otherwise spotless record. The Great Bengal Famine, discussed in the previous chapter, was caused by a similar dynamic — the British East India Company cared more about its profits than about the lives of 10 million Bengalis. VOC’s military campaigns in Indonesia were financed by upstanding Dutch burghers who loved their children, gave to charity, and enjoyed good music and fine art, but had no regard for the suffering of the inhabitants of Java, Sumatra and Malacca. Countless other crimes and misdemeanours accompanied the growth of the modern economy in other parts of the planet.

The nineteenth century brought no improvement in the ethics of capitalism. The Industrial Revolution that swept through Europe enriched the bankers and capital-owners, but condemned millions of workers to a life of abject poverty. In the European colonies things were even worse. In 1876, King Leopold II of Belgium set up a nongovernmental humanitarian organisation with the declared aim of exploring Central Africa and fighting the slave trade along the Congo River. It was also charged with improving conditions for the inhabitants of the region by building roads, schools and hospitals. In 1885 the European powers agreed to give this organisation control of 2.3 million square kilometres in the Congo basin. This territory, seventy-five times the size of Belgium, was henceforth known as the Congo Free State. Nobody asked the opinion of the territory’s 20-30 million inhabitants. Within a short time the humanitarian organisation became a business enterprise whose real aim was growth and profit. The schools and hospitals were forgotten, and the Congo basin was instead filled with mines and plantations, run by mostly Belgian officials who ruthlessly exploited the local population. The rubber industry was particularly notorious. Rubber was fast becoming an industrial staple, and rubber export was the Congo’s most important source of income. The African villagers who collected the rubber were required to provide higher and higher quotas. Those who failed to deliver their quota were punished brutally for their ‘laziness’. Their arms were chopped off and occasionally entire villages were massacred. According to the most moderate estimates, between 1885 and 1908 the pursuit of growth and profits cost the lives of 6 million individuals (at least 20 per cent of the Congo’s population). Some estimates reach up to 10 million deaths.‘

After 1908, and especially after 1945, capitalist greed was somewhat reined in, not least due to the fear of Communism. Yet inequities are still rampant. The economic pie of 2014 is far larger than the pie of 1500, but it is distributed so unevenly that many African peasants and Indonesian labourers return home after a hard day’s work with less food than did their ancestors 500 years ago. Much like the Agricultural Revolution, so too the growth of the modern economy might turn out to be a colossal fraud. The human species and the global economy may well keep growing, but many more individuals may live in hunger and want.

Capitalism has two answers to this criticism. First, capitalism has created a world that nobody but a capitalist is capable of running. The only serious attempt to manage the world differently – Communism — was so much worse in almost every conceivable way that nobody has the stomach to try again. In 8500 sc one could cry bitter tears over the Agricultural Revolution, but it was too late to give up agriculture. Similarly, we may not like capitalism, but we cannot live without it.

The second answer is that we just need more patience — paradise, the capitalists promise, is right around the corner. True, mistakes have been made, such as the Atlantic slave trade and the exploitation of the European working class. But we have learned our lesson, and if we just wait a little longer and allow the pie to grow a little bigger, everybody will receive a fatter slice. The division of spoils will never be equitable, but there will be enough to satisfy every man, woman and child — even in the Congo.

There are, indeed, some positive signs. At least when we use purely material criteria —- such as life expectancy, child mortality and calorie intake -— the standard of living of the average human in 2014 is significantly higher than it was in 1914, despite the exponential growth in the number of humans.

Yet can the economic pie grow indefinitely? Every pie requires raw materials and energy. Prophets of doom warn that sooner or later Homo sapiens will exhaust the raw materials and energy of planet Earth. And what will happen then?