ئون توققۇزىنچى باب شۇنىڭدىن كىيىن ئۇلار بەختلىك ياشاپتۇ

19-باب شۇنىڭدىن كىيىن ئۇلار بەختلىك ياشاپتۇ

بۇ 500 يىل كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بىر يۈرۈش ئىنقىلابلارغا شاھىت بولدى. يەرشارى تارىخىي ۋە ئېكولوگىيىلىك بىرلىكنى ئەمەلگە ئاشۇردى. ئىقتىساد شىددەت بىلەن ئاشتى، ئىنسانىيەت بۈگۈن چۆچەكلەردىكىدەك بايلىقلارغا ئېرىشتى. پەن ۋە سانائەت ئىنقىلابى ئىنسانىيەتكە ئادەتتىن تاشقىرى كۈچ ۋە چەكسىز قوللىنىلىشچان ئىنېرگىيە ئاتا قىلدى. خۇددى سىياسەت، كۈندىلىك تۇرمۇش ۋە ئىنسان پىسخىكىسىغا ئوخشاش، ئىجتىمائىي تەرتىپمۇ پۈتۈنلەي يېڭىلاندى.

بىراق، بىز تېخىمۇ خۇشال بولالىدۇقمۇ؟ بۇ بەش ئەسىردە توپلانغان بايلىق بىزگە يىڭىچە رازىمەنلىك ئاتا قىلدىمۇ؟ تۈگىمەس ئېنېرگىيە مەنبەلىرىنى بايقاش بىزگە پۈتمەس بەختنىڭ ئىشىكىنى ئاچتىمۇ؟ ئارقىمىزغا نەزەر سالساق، بىلىش ئىنقىلابىدىن كىيىنكى داۋالغۇلۇق 70 مىڭ يىل دۇنيانى تېخىمۇ ياخشى ماكانغا ئايلاندۇردىمۇ؟  ئىزى شامالسىز ئايدا قالغان مەرھۇم نېيل ئارمستروڭ 30 مىڭ يىل ئىلگىرى چاۋىت ئۆڭكۈرىگە ئالقىنىنى پاتۇرۇپ قويغان نامسىز ئوۋچىلارغا قارىغاندا بەختلىكمۇ؟ ئەگەر ئۇنداق بولمىسا، دېھقانچىلىق، شەھەر، يېزىقچىلىق، پۇل، ئىمپېرىيە، پەن ۋە سانائەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ نېمە ھاجىتى؟

تارىخچىلار بۇنداق سوئاللارنى ناھايىتى ئاز سورايدۇ. ئۇلار ئۇرۇك ۋە بابىلۇندىكى پۇقرالارغا سېلىشتۇرغاندا قەدىمكى يىغمىچى ۋە توپلىغۇچى ئەجدادلارنىڭ خۇشال ياشىغان ياكى ياشىمىغانلىقىنى، ئىسلامنىڭ قەد كۆتۈرۈشىنىڭ مىسىرلىقلارنى مەمنۇن قىلغان ياكى قىلمىغانلىقىنى، ئافرىقىدىكى ياۋروپا ئىمپېرىيىسىنىڭ يىمىرىلىشىنىڭ سانسىزلىغان كىشىلەرنىڭ خۇشاللىقىغا تەسىر كۆرسەتكەن ياكى كۆرسەتمىگەنلىكىنى سورىمايدۇ. ئەمما بۇلار تارىختىن سورايدىغان ئەڭ مۇھىم سوئاللاردۇر. ھازىرقى ئىدىئولوگىيە ۋە سىياسىي پروگراممىلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىنسانلارنىڭ بەخت-سائادىتىنىڭ ھەقىقىي مەنبەسىنى ئويلىشىپ كەتمەيدۇ. مىللەتچىلەر سىياسىي تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنىڭ خۇشاللىقىمىز ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدۇ. كوممۇنىستلار پرولېتارىياتنىڭ مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا ھەممەيلەننىڭ بەختلىك بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. كاپىتالىستلار ئىقتىسادنى ئاشۇرىدىغان، باياشاتچىلىق يارىتىدىغان، كىشىلەرگە ئۆزىگە تايىنىش ۋە ئىگىلىك تىكلەشنى ئۆگىتىدىغان ئەركىن بازارنىڭ زور تۈركۈمدىكى كىشىلەرنىڭ خۇشاللىقىغا كاپالەتلىك قىلالايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.

ئەگەر ئەستايىدىل قىلىنغان تەتقىقاتلار يۇقىرىقى چۈشەنچىلەرنى رەت قىلسا، قانداق بولار؟ ئەگەر ئىقتىسادنىڭ ئېشىشى ۋە ئۆزىگە تايىنىش كىشىلەرنى تېخىمۇ خۇشال قىلالمىسا، كاپىتالىزىمنىڭ نېمە پايدىسى بار؟ ئەگەر ئىمپېرىيە پۇقرالىرى مۇستەقىل دۆلەت پۇقرالىرىدىن بەختلىك ياشىغان بولسا، مەسىلەن، گانالىقلار بېرتانىيە مۇستەملىكىسىدە ئۆز دىكتاتۇر ھۆكۈمرانلىقىغا قارىغاندا بەختلىك ياشىغان بولسا بۇنىڭغا نېمە دەيمىز؟ مۇستەملىكسىزلەشتۈرۈش جەريانى ۋە مىللەتنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنىڭ قىممىتى ھەققىدە نېمە دىيەلەيمىز؟

بۇلارنىڭ ھەممىسى پەرەز قىلىنغان مۇمكىنچىلىكلەردۇر، چۈنكى ھازىرغىچە تارىخچىلار بۇنداق سۇئاللارغا جاۋاب بېرىشنى دېمەيلا قويايلى، بۇ سوئاللارنى سوراشتىنمۇ ئۆزىنى قاچۇردى. تارىخچىلار سىياسەت، جەمئىيەت، ئىقتىساد، كېسەللىكلەر، جىنس ، جىنسىيەت، يېمەك-ئىچمەك، كىيىم-كېچەك قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلدى. لىكىن بۇلارنىڭ ئىنسانلارنىڭ خۇشاللىقىغا قانداق تەسىر قىلىدىغانلىقى ھەققىدە توختىلىپ باقمىدى.

بەختنىڭ تارىخى ھەققىدە ئىزدەنگەنلەر كۆپ بولمىدى. شۇڭا ئالىملار ۋە ئاۋامنىڭ بۇ ھەقتىكى چۈشەنچىلىرى غۇۋا. بىراق، ئورتاق تونۇش شۇكى: ئىنسان ئىقتىدارى تارىختىن بېرى كۈچلىنىپ باردى. ئىنسانلار ئومۇمەن ئىلاجىنىڭ بېرىچە ئازاپلىرىنى ئازايتىپ، ئارزۇلىرىنى قاندۇرۇپ كەلدى، بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، بىز چوقۇم ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئەجدادلىرىمىزدىن بەكرەك خۇشال بولۇشىمىز كېرەك ئىدى، ئۇلارمۇ ئۆزلىرىدىن بۇرۇن تاش قورال دەۋرىدە ياشىغان ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلاردىن بەكرەك خۇشال بولۇشى كېرەك ئىدى.

ئەمما بۇ خىل چۈشەنچە قايىل قىلارلىق ئەمەس. يۇقارقىلاردىن مەلۇمكى، يېڭى قابىلىيەت، ھەرىكەت ۋە ماھارەتنىڭ چوقۇم ياخشى تۇرمۇشقا ئېرىشتۈرۈشى ناتايىن. دېھقانچىلىق ئىنقىلابى مەزگىلىدە ئىنسانلار تېرىقچىلىقنى ئۆگەندى، ئۇلارنىڭ موھىتنى ئىھتىياجىغا ماشلاشتۇرىدىغان كوللىكتىپ ئىقتىدارى ئاشتى، ئەمما شەخسلەر بىقۇۋۇل كۈنگە قالدى. دېھقانلار ئوزۇقلۇق قىممىتى تۆۋەن، تۈرى كۆپ بولمىغان يېمەكلىكلەرنى يېيىش ئۈچۈن ئوزۇق-تۈلۈك توپلىغۇچىلارغا قارىغاندا تېخىمۇ تىرىشىشى كېرەك ئىدى. ئۇلار كېسەللىك ۋە ئېزىلىشكە دۇچ كەلدى. ئوخشاشلا، ياۋروپا ئىمپېرىيەلىرىنىڭ كېڭىيىشى ئىدىيە، تېخنىكا ۋە زىرائەتلەرنى ئاشۇرۇپ ۋە يېڭى سودا يوللىرىنى ئېچىش ئارقىلىق ئىنسانىيەتنىڭ كوللىكتىپ ئىقتىدارىنى قۇۋۋەتلەندۈردى. لىكىن، بۇ مىليونلىغان ئافرىقىلىقلار، يەرلىك ئامېرىكىلىقلار ۋە ئاۋسترالىيەلىكلەرگە بەخت ئېلىپ كىلەلمىدى. ئىنسانلارنىڭ ئىقتىدارىنى خاتا ئىشلىتىش خاھىشى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، كىشلەر قانچە قۇدرەتلىك بولسا شۇنچە بەختلىك بولىدۇ دىگەنگە ئىشىنىش ساددىلىقتەك قىلىدۇ.

بۇ قاراشقا ئۆكتىچىلەر پۈتۈنلەي قارشى پوزىتسىيەدە. ئۇلار ئىنسانلارنىڭ ئىقتىدارى بىلەن بەختنىڭ تەتۈر تاناسىپلىق مۇناسىۋەتتە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇلار مۇنداق قارايدۇ: ئىقتىدار چېرىكلەشتۈرىدۇ، ئىنسانىيەت قانچىكى كۆپ ئىقتىدارغا ئىگە بولغانسېرى بىزنىڭ ھەقىقىي ئېھتىياجىمىزغا ماس كەلمەيدىغان ھېسىياتسىز سوغۇق مېخانىكىلىق دۇنيانى بارلىققا كەلتۈرىدۇ. تەدرىجى تەرەققىيات جىسمىمىزنى ۋە روھىمىزنى ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق تۇرمۇشىغا ماسلاشتۇرغان ئىدى. ئاۋۋال دېھقانچىلىققا، ئاندىن سانائەتكە ئۆتۈش بىزنى تەبىئىتىمىز ۋە ئىرسى ئىستىكىمىزنى ئىپادىلىيەلمەيدىغان سۈنئى ھاياتقا مەھكۇم قىلدى. مەسىلەن، شەھەردىكى ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيىنىڭ راھەتبەخىش تۇرمۇشىدا ھېچقانداق نەرسە ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا چوڭ ھايۋانلارنى ئوۋلاشتا باشتىن كەچۈرىدىغان ھاياجان ۋە ھوزۇرنى بېرەلمەيتتى. ھەر بىر يېڭى كەشپىيات جەننەتۇل رىزۋان  بىلەن بولغان ئارىلىقىمىزنى يىراقلاشتۇرىۋەتتى.

ئەمما ھەرقانداق كەشپىياتتىن شۈبھىلىنىش ھەرقانداق ئىلغارلىققا ئىشىنىشتەكلا قاتماللىقتۇر. بەلكىم بىز ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار بىلەن بولغان پىسخىكىلىق مۇناسىۋەتنى ئۈزگەن بولىشىمىز مۇمكىن، ئەمما بۇ بەك ئەپسۇسلىنىپ كەتكۈدەك ئىشمۇ ئەمەس. مەسىلەن، يېقىنقى ئىككى ئەسىردە زامانىۋى دورىگەرلىك بالىلارنىڭ ئۆلۈش نىسبىتىنى %33 تىن %5كە تۆۋەنلەتتى. بۇ ئ‍ۆزگىرىشنىڭ ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇپ قالغان بالىلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرى ۋە دوستلىرىنىڭمۇ خۇشاللىقىغا  خۇشاللىق قوشقانلىقىدىن گۇمانلىنىدىغانلار بارمۇ؟

قاراشلارمۇ ئۆزگىرىپ تۇرغان. ئۇلارچە، پەن ئىنقىلابىغىچە ئىقتىدار بىلەن بەخت ئوڭ تاناسسىپ بولغان ئەمەس. ئوتتۇرا ئەسىردىكى دېھقانلار ھەقىقەتەن ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلاردىن بەكرەك ئېچىنىشلىق تۇرمۇش كەچۈرگەن بولۇشى مۇمكىن. ئەمما يېقىنقى بىر قانچە ئەسىردە ئىنسانلار ئۆزىنىڭ ئىقتىدارىنى تېخىمۇ ئاقىلانە ئىشلىتىشنى ئۆگەندى. زامانىۋى تېببىي ئىلىمنىڭ غەلىبىسى پەقەت بۇنىڭ بىر مىسالى، خالاس. مەسىلەن، زوراۋانلىقنىڭ تىك سىزىق بويىچە تۆۋەنلىشى، دۇنياۋى ئۇرۇشلارنىڭ يوقىلىشى ۋە كەڭ كۆلەملىك ئاچارچىلىقنىڭ تۈگىتىلىشىدەك مىسلى كۆرۈلمىگەن مۇۋەپپەقىيەتلەرمۇ بار ئەلۋەتتە.

ۋاھالەنكى يۇقىرىقى قاراش تولىمۇ ئاددىيلاشتۇرۇلغان. بىرىنچىدىن، بۇ قاراش ئۈمىدۋارلىق بىلەن تولغان يىللارنىڭ ناھايىتى كىچىك ئەۋرىشكىسىگە ئاساسلانغان. ئىنسانلارنىڭ كۆپىنچىسى زامانىۋى تېببىي ئىلىمنىڭ مېۋىسىدىن 1850-يىلدىن كىيىن ھوزۇرلىنىشقا باشلىغان، بالىلارنىڭ ئۆلۈش نىسبىتىنىڭ زور دەرىجىدە تۆۋەنلىشى 20-ئەسىردىكى ھادىسىدۇر. قەھەتچىلىك 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە ئىنسانىيەتنىڭ كۆپ قىسمىنى ۋەيران قىلىۋەتكەن. 1958-، 1961-يىللىرىدىكى كوممۇنىست خىتاينىڭ چوڭ سەكرەپ ئىلگىرلەش مەزگىلىدە تەخمىنەن 10 مىليوندىن 50 مىليونغىچە ئادەم ئاچلىقتىن ئۆلۈپ كەتكەن. 1945-يىلدىن كېيىن خەلقئارالىق ئۇرۇشلار ئازلاشقا باشلىغان، بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى يادرو قورالىنىڭ يوقىتىش خاراكتىرلىك يېڭى تەھدىت شەكىللەندۈرگەنلىكىدىن ئىدى. شۇڭلاشقا، گەرچە يېقىنقى نەچچە ئون يىل ئىنسانىيەتنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن ئالتۇن دەۋرى بولسىمۇ، ئەمما بۇنىڭ تارىخ ئېقىمىدىكى تۈپ ئۆزگىرىشكە ۋەكىللىك قىلىدىغان-قىلمايدىغانلىقى ياكى تەلەينىڭ كۆلەڭگۈسى ئىكەنلىكى نامەلۇم. زامانىۋىلىققا ھۆكۈم قىلغاندا، يىگىرمە بىرىنچى ئەسىردىكى ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيە سىنىپىغا تەۋە غەربلىكلەرنىڭلا كۆز قارىشىنى ئاساس قىلىش ئالدىراقسانلىقتۇر. بىز 19-ئەسىردىكى ۋېلىش كۆمۈر كان ئىشچىلىرىنىڭ، خىتاينىڭ ئەپيۇنكەشلىرىنىڭ ياكى تاسمانىيەنىڭ يەرلىك كىشىلىرىنىڭ كۆز قارىشىنىمۇ ئۇنتۇپ قالماسلىقىمىز كېرەك. بىز ئۈچۈن ئەڭ ئاخىرقى تاسمانىيەلىك ترۇگانىنى ھومېر سىمپسونغا ئوخشاشلا مۇھىمدۇر.

ئىككىنچىدىن، ئالدىنقى يېرىم ئەسىردىكى قىسقا ۋاقىتلىق گۈللىنىش كەلگۈسىدىكى ئاپەتكە ئۇرۇق سالغانلىق بولۇشى مۇمكىن. يېقىنقى نەچچە ئون يىلدا بىز نۇرغۇن يىڭى ئۇسۇللار بىلەن يەرشارىمىزنىڭ ئېكولوگىيىلىك تەڭپۇڭلۇقىنى قالايمىقانلاشتۇرۇۋاتىمىز، بۇنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان ئاقىۋېتى تېخىمۇ قورقۇنچلۇق. نۇرغۇن پاكىتلار بىزنىڭ پەرۋاسىزلاچە ئىستېمال قىزغىنلىقىمىزنىڭ ئىنسانلارنىڭ گۈللىنىشىنىڭ ئاساسىنى ۋەيران قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىۋاتىدۇ.

دىمەك، بىز باشقا بارلىق ھايۋانلارنىڭ تەقدىرىگە سەل قاراپ تۇرۇپ، زامانىۋى ئىنسانلارنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن مۇۋەپپەقىيەتلىرى بىلەن ئۆز-ئۆزىمىزنى قۇتلىيالايمىز. بىزنى كېسەللىك ۋە ئاچارچىلىقتىن ساقلايدىغان كەڭ ماددىي بايلىقلارنىڭ كۆپىنچىسى تەجرىبىخانا مايمۇنى، سۈت كالىسى ۋە توشۇش تاسمىسىدىكى توخۇلارنىڭ ھاياتى بەدىلىگە كەلگەن. يېقىنقى ئىككى ئەسىردە مىڭلىغان مىليۇنلىغان ھايۋانلار سانائەت ئېكسپىلاتاتسىيە تۈزۈمىگە دۇچ كەلدى، بۇ خىل رەھىمسىز ئېكسپىلاتاتسىيەلەر يەر شارىنىڭ يىلنامىسىدا يوق ئىدى. ئەگەر بىز ھايۋان ھوقۇقى پائالىيەتچىلىرى تەلەپ قىلىۋاتقان نەرسىنىڭ ئوندىن بىرىنى قوبۇل قىلساق، ئۇنداقتا زامانىۋى سانائەتلەشكەن دېھقانچىلىق بولسا تارىختىكى ئەڭ چوڭ جىنايەت بولۇشى مۇمكىن. دۇنيادىكى بەختنى باھالىغاندا، پەقەت يۇقىرى قاتلامدىكىلەرنىڭ، ياۋروپالىقلارنىڭ ياكى ئەرلەرنىڭ بەختىنىلا نەزەرگە ئېلىش خاتا. بەلكىم ئىنسانلارنىڭلا بەختىنى ئويلاشمۇ ئ‍وخشاشلا خاتا بولىشى مۇمكىن.

بەختنى ھېسابلاش

ھازىرغا قەدەر بەختنى ساغلاملىق، يېمەك-ئىچمەك ۋە بايلىق قاتارلىق ماددى ئامىللارنىڭ مەھسۇلىدەك مۇلاھىزە قىلدۇق. بۇنداق بولغاندا كىشىلەر باي ۋە ساغلام بولسا، ئۇنداقتا ئۇلار تېخىمۇ بەختلىك بولۇشى كېرەك. ئەمما راستىنلا شۇنداق بولامدۇ؟ پەيلاسوپلار، روھانىيلار ۋە شائىرلار نەچچە مىڭ يىل مابەينىدە بەختنىڭ ماھىيىتى ئۈستىدە توختالدى، نۇرغۇن كىشىلەر ئىجتىمائىي، ئەخلاقىي ۋە مەنىۋى ئامىللارنىڭ بەخىتكە ماددى شارائىتقا ئوخشاشلا زور تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بەلكىم زامانىۋى باي جەمئىيەتتىكى كىشىلەر گۈللەنگەن بولۇشىغا قارىماي يىتىمسىراش ۋە مەنىسىزلىكنىڭ ئازابىنى تارتىشى مۇمكىن. بەلكىم ئانچە باي بولمىغان ئەجدادلىرىمىز جامائەت، دىن ۋە تەبىئەتكە باغلىنىشتىن نۇرغۇن قانائەتلەرنى تاپقان بولىشى مۇمكىن.

يېقىنقى نەچچە ئون يىلدا، پىسخولوگلار ۋە بىئولوگلار ئىلمىي ئۇسۇللار بىلەن بەختنىڭ يىلتىزىنى تەتقىق قىلىشقا باشلىدى. بەخت دېگىنىمىز خۇشاللىق، پۇل، ئائىلە، ئېرسىيەت ياكى پەزىلەتمۇ؟ بەختنى بىلىشنىڭ بىرىنچى قەدىمى نېمىنىڭ ئۆلچەم قىلىنىدىغانلىقىنى ئېنىقلاشتۇر. بەختنىڭ ئومۇملاشقان  تەبىرى -سۇبيېكتىپ پاراغەتتۇر. بۇ قاراشقا ئاساسەن بەخت دىگەن مەن ھېس قىلغان نەرسە، تۇرمۇشۇمدىكى ۋاقىتلىق شاتلىق ياكى ئۇزۇن مۇددەتلىك قانائەتتۇر. ئەگەر ئۇ  ھېس بولسا، ئۇنى قانداق ئۆلچەشكە بولىدۇ؟ بۇنى پەقەت بىز كىشىلەردىن ئۆزلىرىنىڭ ھېسسىياتىنى سۆزلەپ بېرىشنى تەلەپ قىلىش ئارقىلىق بىلەلەيمىز. شۇڭا كىشىلەرنىڭ قانچىلىك خۇشال ئىكەنلىكىنى باھالىماقچى بولغان پىسخولوگ ياكى بىئولوگلار كىشىلەرنى سۇئاللارغا جاۋاب بەرگۈزۈپ ئاندىن نەتىجىسىنى سىتاتىستىكىلايدۇ.

تىپىك بولغان سۇبيېكتىپ پاراغەت ئانكىتى زىيارەت قىلىنغۇچىلاردىن مەن خۇشال، ھاياتنى ياشاشقا ئەرزىيدۇ دەپ قارايمەن، كەلگۈسىدىن ئۈمىدۋارمەن. ھايات گۈزەل،  دېگەندەك بايانلارغا نۆلدىن ئونغىچە دەرىجىگە ئايرىپ نومۇر قويۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئاندىن تەتقىقاتچىلار بارلىق جاۋابلارنى يىغىپ، زىيارەت قىلىنغۇچىنىڭ سۇبيېكتىپ پاراغېتىنىڭ ئومۇمىي سەۋىيىسىنى ھېسابلاپ چىقىدۇ.

ئانكىت بەختنى ھەر خىل ئوبيېكتىپ ئامىللار بىلەن باغلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. مەلۇم بىر تەتقىقات يىلىغا 100،000 دوللار كىرىم قىلىدىغان مىڭ ئادەمنى 50 مىڭ دوللار كىرىم قىلىدىغان مىڭ ئادەم بىلەن سېلىشتۇرۇشى مۇمكىن. ئەگەر تەتقىقاتتا بىرىنچى گۇرۇپپىنىڭ ئوتتۇرىچە سۇبيېكتىپ بەخىت سەۋىيەسى 8.7 ۋە كېيىنكى گۇرۇپپىنىڭ 7.3 چىقسا، تەتقىقاتچىلار بايلىق بىلەن سۇبيېكتىپ پاراغەتنىڭ ئىجابىي باغلىنىشى بار دەپ يەكۈن چىقىرىشى مۇمكىن. بۇ تەتقىقات نەتىجىسىنى ئاددىي تىل بىلەن ئېيتقاندا، پۇل بەخت ئېلىپ كېلىدۇ. ئوخشاش ئۇسۇل بىلەن دېموكراتىك دۆلەتلەردە ياشايدىغان كىشىلەرنىڭ دىكتاتۇر تۈزۈمدە ياشايدىغان كىشىلەردىن خۇشال ياكى ئەمەسلىكىنى، توي قىلغانلارنىڭ بويتاق، ئاجرىشىپ كەتكەن ياكى تۇل قالغانلاردىن بەختلىك ياكى ئەمەسلىكىنى تەكشۈرگىلى بولىدۇ.

بۇ خىل تەتقىقاتلار ئۆتمۈشتىكى كىشىلەرنىڭ بايلىق، سىياسىي ئەركىنلىك ۋە ئاجرىشىش نىسبىتىنى تەكشۈرمەكچى بولغان تارىخچىلارنى ئاساس بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئەگەر دېموكراتىك دۆلەتلەردىكى كىشىلەر دىكتاتۇر دۆلەتلەردىكى كىشىلەردىنمۇ بەكرەك خۇشال بولىدىغان بولسا، توي قىلغانلار ئاجراشقانلاردىنمۇ خۇشال بولسا، ئۇنداقتا بىر تارىخچىنىڭ يېقىنقى نەچچە ئون يىلدىكى دېموكراتىيىلىشىش مۇساپىسىنىڭ ئىنسانىيەتنىڭ بەخت-سائادىتىگە تۆھپە قوشقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا ئاساسى بار بولغان بولىدۇ. بۇنداق بولغاندا كۈنسىرى ئېشىۋاتقان ئاجرىشىش نىسبىتى كىشىلەرنىڭ بەخىتسىزلىشىپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

بۇ خىل تەپەككۇر ئۇسۇلى نۇقسانسىز ئەمەس، ئەمما تېخىمۇ ياخشى تەپەككۇر ۋە تەتقىقات ئۇسۇلى ئوتتۇرىغا چىققۇچە، بايقىغانلىرىمىزنى ئويلىشىپ بېقىشقا ئەرزىيدۇ.

بىر قىزىقارلىق خۇلاسە شۇكى، پۇل پەقەت مەلۇم بىر نۇقتىغا قەدەر ھەقىقەتەن خۇشاللىق ئېلىپ كېلىدۇ. ئەمما بۇ مەلۇم نۇقتىدىن  ھالقىپ كەتكەندىن كىيىن پۇلنىڭ ئانچە ئەھمىيىتى بولمايدۇ. ئىقتىسادىي قاتلامدا تۆۋەن ئورۇندا ياشايدىغان كىشىلەرگە نىسبەتەن، تېخىمۇ كۆپ پۇل تېخىمۇ زور بەختتىن دېرەك بېرىدۇ. ئەگەر سىز ئامېرىكىلىق تۇل ئانا بولۇپ، ئۆي تازىلاپ يىلدا 12000 دوللار تاپقان بولسىڭىز ھەمدە لاتارىيەدە تۇيۇقسىز 500 مىڭ دوللار مۇكاپات چىققان بولسا، بەلكىم سىزنىڭ سۇبيېكتىپ تۇرمۇشىڭىز كۆرۈنەرلىك ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك يۈكسىلىشنى باشتىن كەچۈرۈشى مۇمكىن. بۇنداق بولغاندا تېخىمۇ كۆپ قەرزگە بوغۇلماي تۇرۇپ بالىلىرىڭىزنى باقالايسىز ۋە كىيندۈرەلەيسىز. ئەكسىچە ئەگەر سىز يىلدا 250 مىڭ دوللار كىرىم قىلىدىغان يۇقىرى دەرىجىلىك باشقۇرغۇچى بولسىڭىز ھەمدە لاتارىيەدە 1 مىليون دوللار مۇكاپات چىققان بولسا ياكى شىركەت مۇدىرىيىتىڭىز تۇيۇقسىز مائاشىڭىزنى بىر قات ئ‍ۆستۈرۈشنى قارار قىلسا، بۇلاردىن كېلىدىغان سوبىيكتىپ خۇشاللىقىڭىز پەقەت بىر نەچچە ھەپتە داۋاملىشىشى مۇمكىن. تەجرىبە نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا، ئۇزۇن نوقتىدىن قارىغاندا يۇقىرىقىدەك ئۆزگىرىشلەر ھېسسىياتىڭىزغا چوڭ تەسىر كۆرسەتمەيدۇ. بىر ماشىنا سېتىۋېلىشىڭىز، بىر كۆركەم ئۆيگە كۆچۈپ كىرىشىڭىز، سۇ ئورنىغا شەربەت ئىچىشكە ئادەتلىنىشىڭىز مۇمكىن، ئەمما ئۇزۇن ئۆتمەي بۇلارنىڭ ھەممىسى ئادەتتىكى ۋە ھېچقانداق ئالاھىدىكىلى يوق ئىشقا ئايلىنىدۇ.

يەنە بىر قىزىقارلىق بايقاش شۇكى، كېسەللىك كىشىنىڭ بەخت تۇيغۇسىنى پەقەت قىسقا مۇددەتلا ئازايتىدۇ. كېسەل كىشىنىڭ ئەھۋالى ئۈزلۈكسىز ناچارلىشىپ كەتمىسە ياكى كېسەللىك داۋاملىشىپ، ئادەمنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان باشقا ئاغرىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقارمىسا كىشىلەر يەنە ئەسلىدىكىدەك خۇشال ياشاۋېرىدۇ. مەسىلەن، دىئابىت كېسىلى قاتارلىق سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر بىلەن دىئاگنوز قويۇلغان كىشىلەر ئادەتتە بىر مەزگىل چۈشكۈنلىشىدۇ، ئەمما كېسەللىك ئېغىرلىشىپ كەتمىسە بۇنداق كىشىلەر ئ‍ۆزىنىڭ يېڭى ھالىتىگە ماسلىشىپ، ساغلام كىشىلەردەك ياخشى ياشاۋېرىدۇ. لۇسى بىلەن لۇكنىڭ ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيەگە تەۋە قوشكېزەك ئىكەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلايلى، ئۇلار سۇبيېكتىپ پاراغەت تەتقىقاتىغا قاتنىشىشقا قوشۇلدى. پىسخولوگىيە تەجرىبىخانىسىدىن قايتىش يولىدا لۇسىنىڭ ماشىنىسى ئاپتوبۇسقا سوقۇلۇپ، سۆڭىكى بىر نەچچە يەردىن سۇندى ۋە پۇتى مەڭگۈلۈك ئاقسايدىغان بولۇپ قالدى. قۇتقۇزۇش ئەترىتىدىكىلەر ئۇنىڭ پۇتىنى كېسىۋاتقاندا تويۇقسىز تېلېفون سايراپ كەتتى ۋە لۇك ئۆزىنىڭ لاتارىيەدە 10،000،000 دوللارلىق مۇكاپاتقا ئېرىشكەنلىكىنى ئۇقتۇردى. ئىككى يىلدىن كېيىن لۇسى ئاقساپ ماڭىدۇ، لۇك تېخىمۇ باي بولىدۇ، ئەمما پىسخولوگلار ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈشكە كەلگەندە، ھەر ئىككىلىسى ئاشۇ تەقدىرىنى ئۆزگەرتكەن كۈنى ئەتىگەندە بەرگەن جاۋابىنى يەنە تەكرارلىشى مۇمكىن.

ئائىلە ۋە جامائەت بىزنىڭ بەخت تۇيغۇمىزغا پۇل ۋە سالامەتلىككە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ تەسىر كۆرسىتىدىغاندەك قىلىدۇ. ئائىلىسى كۈچلۈك ۋە ئىجىل-ئىناق، شۇنداقلا ئۆز-ئارا ياردەم قىلىدىغان جامائەت بىلەن بىللە ياشايدىغان كىشىلەر ئائىلىسى ئىقتىدارسىز، ئەزەلدىن بىرەر جامائ‍ەتكە تەۋە بولمىغان (ياكى ئەزەلدىن جامائەتنى ئىزدىمىگەن) كىشىلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ بەختلىك بولىدۇ. بۇ نوقتىدا نىكاھ ئالاھىدە موھىمدۇر. قايتا-قايتا تەتقىقاتلار ياخشى نىكاھ بىلەن سۇبيېكتىپ بەخت-سائادەتنىڭ، ناچار نىكاھ بىلەن بەختسىزلىكنىڭ ئوتتۇرىسىدا ناھايىتى قويۇق باغلىنىش بارلىقىنى بايقىدى. كىشىنىڭ ئىقتىسادىي، ھەتتا جىسمانىي شارائىتنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر بۇ تەتقىقات نەتىجىسىنىڭ توغرىلىقى ئىسپاتلانغان. كېسىلى بار، ئەمما ئامراق جۆرىسى، ساداقەتمەن ئائىلىسى ۋە ئىللىق جامائەت بىلەن بىللە ياشايدىغان بىر كىشى ئىقتىسادى قىيىنلىشىپ، كېسىلى ۋە ئازابى ئېغىرلىشىپلا كەتمىسە يىتىم قالغان مىليونېرلاردىن ئۆزىنى ياخشى ھېس قىلىدۇ.

يېقىنقى ئىككى ئەسىر ماددىي شارائىتنىڭ غايەت زور دەرىجىدە ياخشىلانغان دەۋرى بولسىمۇ، ئائىلە ۋە جەمئىيەتنىڭ يىمىرىلىشىنىڭ باشلىنىش نوقتىسى بولۇپ قالدى. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، ، ئادەتتىكى كىشىلەر بۈگۈنكى كۈندە 1800-يىلدىكى كىشىلەرگە قارىغاندا بەخىتسىز بولۇشى مۇمكىن. بىز بەك قەدىرلەيدىغان ئەركىنلىكمۇ بىزنىڭ خۇشاللىقىمىزنى ئازايتىۋەتكەن بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى، بىز جۈپتىمىز، دوستلىرىمىز ۋە قوشنىلىرىمىزنى تاللىيالايمىز، ئەمما ئۇلار بىزدىن ئايرىم ياشاشنىمۇ تاللىيالايدۇ. زامانىۋى جەمئىيەتتە، ھەممە ئادەم مىسلى كۆرۈلمىگەن ئەركىنلىككە ئىگە بولۇپ، قانداق ياشاشنى قارار قىلالايدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىزنىڭ جامائەتتىن سۆز ئېچىشىمىز تېخىمۇ تەسكە توختايدىغان بولدى. شۇڭا بىز كۈنسېرى يوقاپ كېتىۋاتقان مەھەللە ۋە ئائىلىلەر دۇنياسىدا تەنھا ياشاۋاتىمىز.

ئەمما ھەممىدىن مۇھىم بايقاش شۇكى، بەخت ھەقىقەتەن بايلىق، ساغلاملىق ھەتتا جامائەت قاتارلىق ئوبيېكتىپ شارائىتىغا باغلىق ئەمەس. بەلكى ئۇ ئوبيېكتىپ شارائىت بىلەن سۇبيېكتىپ ئارزۇ ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئەگەر سىز كالا ھارۋىسىنى ئارزۇ قىلىپ ئۇنىڭغا ئېرىشسىڭىز تۇرمۇشىڭىزدىن رازىمەنلىك ھېس قىلىسىز. ئەگەر سىز پۈتۈنلەي يېڭى تىپتىكى فاررارى ماشىنىنى ئارزۇ قىلىپ ئەمما نىمكەش فىيات ماشىنىغا ئېرىشسىڭىز، ئۆزىڭىزنى خۇشاللىقتىن مەھرۇم قالغاندەك ھېس قىلىسىز. بۇ نېمە ئۈچۈن لاتارىيەگە ئېرىشىش بىلەن قاتناش ۋەقەسىگە يولۇقۇشنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ كىشىلەرنىڭ خۇشاللىقىغا ئانچە بەك تەسىر كۆرسىتىپ كەتمەيدىغانلىقىنىڭ سەۋەبىدۇر. ئىشلار ياخشىلانغاندا، ئارزۇلار كۆپىيىدۇ، نەتىجىدە ھەتتا ئوبيېكتىپ شارائىتتىكى زۆرۈر ئۆزگىرىشلەرمۇ بىزنى نارازى قىلىدۇ. ئىشلار ناچارلاشقاندا، ئارزۇلار ئازىيىدۇ، نەتىجىدە ھەتتا ئېغىر كېسەل بولۇپ قالسىڭىزمۇ بۇرۇنقىدەك خۇشال بولالايسىز.

سىز بەلكىم بۇلارنى بىلىش ئ‍ۈچۈن بىز پىسخولوگلار ۋە ئۇلارنىڭ ئانكىتلىرىغا ئېھتىياجىمىز يوق دېيىشىڭىز مۇمكىن. پەيغەمبەرلەر، شائىرلار ۋە پەيلاسوپلار نەچچە مىڭ يىللار بۇرۇن ئۆزىڭىزدە بار بولغان نەرسىدىن قانائەت ھېس قىلىشنىڭ سىز ئېرىشمەكچى بولغان نەرسىدىن كۆپ موھىم ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەن. شۇنداقتىمۇ، نۇرغۇن سان-سېفىر ۋە دىئاگراممىلارنىڭ تۈرتكىسىدە زامانىۋى تەتقىقاتنىڭ قەدىمكى كىشىلەرگە ئوخشاش يەكۈن چىقىرىشى خۇشاللىنارلىق ئىش.

بەختنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلىش ئۈچۈن ئىنسانلارنىڭ ئارزۇسىنى چۈشىنىش ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. ئەگەر بەخت بايلىق، ساغلاملىق ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت قاتارلىق ئوبيېكتىپ شارائىتقا تايانغان بولسا، ئۇنىڭ تارىخىنى تەكشۈرۈش بىر قەدەر ئاسان بولغان بولاتتى. ئۇنىڭ سۇبيېكتىپ ئارزۇغا باغلىق ئىكەنلىكىنى بايقاش تارىخچىلارنىڭ ۋەزىپىسىنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرۇۋەتكەن. بىزدەك زامانىۋىي كىشىلەرنىڭ قولىدا دائىم تىنىچلاندۇرۇش ۋە ئاغرىق توختىتىش دورىسى بولسىمۇ، بىزنىڭ ئاسانلىق ۋە راھەتكە بولغان ئىنتىلىشىمىز، قولايسىزلىق ۋە بىئارامچىلىقلارغا بەرداشلىق بېرەلمەسلىكىمىز بىزنى ئەجدادلىرىمىزدىنمۇ بەكرەك ئازاب-ئوقۇبەت تارتىشقا دۇچار قىلغان بولۇشى مۇمكىن.

بۇ خىل تەپەككۇر ئۇسۇلىنى قوبۇل قىلىش تەس. مەسىلە بىزنىڭ پىسخىكىمىزغا چوڭقۇر سىڭگەن تەپەككۇر خاتالىقىدۇر. بىز ھازىر باشقىلارنىڭ قانچىلىك خۇشال ئىكەنلىكىنى ياكى ئىلگىرىكى كىشىلەرنىڭ قانچىلىك خۇشال ئىكەنلىكىنى پەرەز قىلىشقا ياكى تەسەۋۋۇر قىلىشقا ئۇرۇنغان ۋاقتىمىزدا، مۇقەررەر ھالدا ئۆزىمىزنى ئۇلارنىڭ ئورنىغا قويۇپ تەسەۋۋۇر قىلىمىز. ئەمما بۇنداق قىلىش كارغا كەلمەيدۇ، چۈنكى بۇ خىل تەپەككۇر بىزنىڭ ئارزۇيىمىزنى باشقىلارنىڭ ماددىي شارائىتىغا چېتىپ قويىدۇ. مەسىلەن، زامانىۋى باي جەمئىيەتلەردە ھەر كۈنى يۇيۇنۇپ كىيىم ئالماشتۇرۇش ئادەتكە ئايلانغان. ئوتتۇرا ئەسىردىكى دېھقانلار نەچچە ئاي يۇيۇنماي يۈرەتتى، كىيىملىرىنى ئەزەلدىن ئالماشتۇرمايتتى. ئۇلاردەك مەينەت ۋە سېسىق ياشاشنى ئويلاشنىڭ ئۆزى بىز ئۈچۈن يىرگىنچلىك ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقتىمۇ ئوتتۇرا ئەسىردىكى دېھقانلار بۇنداق ئىشلارنى كۆڭلىگە ئېلىپ يۈرمەيتتى. ئۇلار ئۇزۇن ۋاقىت يۇيۇلمىغان كۆڭلەكنىڭ تەر پۇرىقىغا كۆنۈپ كەتكەن ئىدى. بۇ ئۇلارنىڭ كىيىم ئالماشتۇرۇشنى ئويلىغانلىقى، ئەمما كىيىم سېتىۋالالمىغانلىقىدىن ئەمەس، بەلكى ئېرىشمەكچى بولغان نەرسىسىنىڭ ئاللىقاچان تۇرمۇشىدا بولغانلىقىدا ئىدى. شۇڭا ئۇلار كىيگۈدەك كىيىم-كېچىكى بولسىلا تۇرمۇشتىن رازى ئىدى.

بۇنداق ئويلاش ھەيران قالارلىق ئەمەس. شىمپەنزەلەرمۇ ناھايىتى ئاز يۇيۇنىدۇ ۋە كىيىملىرىنى ھەرگىز ئالماشتۇرمايدۇ. ئەرمەك ئىتلىرىمىز ۋە مۈشۈكلىرىمىزنىڭ كۈندە يۇيۇنمايدىغانلىقى ۋە كىيىم ئالماشتۇرمايدىغانلىقىدىن بىزار بولۇپمۇ كەتمەيمىز. ئەرمەك ھايۋانلىرىمىزنى ئوخشاشلا سىلاپ، قۇچاقلاپ سۆيۈپ تۇرىمىز. باي جەمئىيەتتىمۇ كىچىك بالىلار دائىم يۇيۇنۇشنى ياقتۇرمايدۇ، بۇ جەلپكار ئادەتنى قوبۇل قىلدۇرۇش ئۈچۈن بالىلارغا نەچچە يىللىق تەربىيە ۋە ئاتا-ئانىلارنىڭ ئادەتلەندۈرىشى كېتىدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئارزۇ بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردۇر.

ئەگەر بەخت ئارزۇ تەرىپىدىن بەلگىلىنىدىغان بولسا، ئۇنداقتا جەمئىيىتىمىزنىڭ ئىككى تۈۋرۈكى بولغان ئاممىۋى تاراتقۇلار ۋە ئېلان كەسپى ئويلىمىغان يەردىن يەرشارىدىكى كىشىلەرنىڭ قانائەت تۇيغۇسىنى يوق قىلىپ بەخىتسىز قىلىۋېتىشى مۇمكىن. ئەگەر سىز 5000 يىل ئىلگىرى كىچىك بىر يېزىدا ياشايدىغان ئون سەككىز ياشلىق ياش بولسىڭىز، بەلكىم ئۆزىڭىزنى كىلىشكەنمەن دەپ ئويلىشىڭىز مۇمكىن، چۈنكى مەھەللىڭىزدە پەقەت ئەللىك ئەر كىشى بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى يا قېرى، يا تارتۇق ۋە قورۇق ياكى كىچىك بالىلار. ئەمما سىز بۈگۈنكى دەۋردە بىر ئۆسمۈر بولسىڭىز، ئۆزىڭىزنىڭ تۇرقىدىن قانائەت ھېس قىلماسلىقىڭىز مۇمكىن. مەكتەپتىكى باشقا بالىلار بەك سەت بولغان تەقدىردىمۇ، ئۆزىڭىزنى ئۇلارغا سېلىشتۇرمايسىز، بەلكى تېلېۋىزور، فېيسبۇك ۋە يوغان ئېلان تاختىلىرىدا كۈن بويى كۆرىدىغان كىنو چولپانلىرى، تەنھەرىكەتچىلەر ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى مودېللارغا سېلىشتۇرىسىز.

شۇڭا ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرىدىكى نارازىلىق نامراتلىق، كېسەللىك، چىرىكلىك ۋە سىياسىي زۇلۇم سەۋبىدىنلا ئەمەس، بەلكى بىرىنچى دۇنيا ئۆلچىمىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلىقتىن كېلىپ چىققان بولۇشى مۇمكىن. ئادەتتىكى مىسىرلىقلارنىڭ ھوسنىي مۇبارەك دەۋرىدە ئاچارچىلىق، ۋابا ياكى زوراۋانلىق سەۋەبىدىن ئۆلۈپ كېتىش ئېھتىماللىقى رامسى(Ramses II) ياكى كلېئوپاترا(Cleopatra) دەۋرىدىكىگە قارىغاندا كۆپ تۆۋەن ئىدى. تارىختا نۇرغۇن مىسىرلىقلارنىڭ ماددىي ئەھۋالى ئەزەلدىن ھازىرقىدەك ياخشى بولۇپ باقمىغان. بۇ گەپكە ئاساسەن سىز ئۇلارنى 2011-يىلى كوچىلاردا ئۇسسۇل ئويناپ، ئاللاغا بەختى ئۈچۈن دۇئا قىلىپ يۈرۈشى كېرەك، دەپ ئويلايسىز. ئەكسىچە ئۇلار 2011-يىلى غەزەپ بىلەن ئورنىدىن تۇرۇپ، مۇبارەكنى ئاغدۇرۇپ تاشلىدى. ئۇلار ئۆزىنى پىرئەۋن دەۋرىدىكى ئەجدادلىرى بىلەن ئەمەس، بەلكى باي غەرپ ئەللىرىدىكى زامانداشلىرى بىلەن سېلىشتۇراتتى.

ئەھۋال مۇشۇنداق بولسا، ئۆلمەسلىكمۇ قانائەتسىزلىك كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. ئىلىم-پەن بارلىق كېسەللىكلەرنى داۋالاش، قېرىشقا ئۈنۈملۈك قارشى تۇرۇش ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈش خاراكتېرلىك داۋالاش ئۇسۇللىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى، دەپ پەرەز قىلايلى. بارلىق ئېھتىماللىقلار كىشىلەر ئارىسىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە غەزەپ ۋە تەشۋىش يۇقۇمىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

يۇقارقى پەرەز قىلىنغان يېڭى مۆجىزىلىك داۋالاشقا قۇربى يەتمەيدىغان مۇتلەق كۆپ ساندىكى كىشىلەر غەزەپكە تولىدۇ. تارىختىن بۇيان، كەمبەغەللەر ۋە ئېزىلگەنلەر ھېچ بولمىغاندا ئۆلۈمنىڭ بايلار ۋە كۈچلۈكلەرگىمۇ ئوخشاش ئېكەنلىكىنى ئويلاپ ئۆزىگە تەسەللىي بېرەتتى. ھالبۇكى مۆجىزىلىك داۋالاش بىلەن بايلار مەڭگۈ ياش ۋە گۈزەل تۇرالىسا، كەمبەغەللەر ئۆزىنىڭ ئۆلۈپ كېتىدىغانلىقىدەك چۈشەنچىدىن ئەلۋەتتە بىئارامچىلىق ھېس قىلىدۇ.

45-رەسىم. پۇتبول چولپىنى كىرىستىيانو رونالدو ئۆزىنىڭ ئىچ كىيىم ئوبرازىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئىلگىرىكى دەۋرلەردە گۈزەللىك ئۆلچىمىنى يېنىڭىزدىكى ئاز ساندىكى كىشىلەر بەلگىلەيتتى. بۈگۈنكى كۈندە تاراتقۇلار ۋە مودا سانائىتى پۈتۈنلەي ئەمەلىيەتكە ماس كەلمەيدىغان گۈزەللىك ئۆلچىمىنى سۇندى. ئۇلار يەرشارىدىكى ئەڭ گۈزەل كىشىلەرنى ئىزدەيدۇ، ئاندىن ئۇلارنى توختىماي كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىدۇ. نەتىجىدە بىزنىڭ تاشقى قىياپىتىمىزدىن ئانچە خۇشال ئەمەسلىكىمىز ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس.

ئەمما يېڭى داۋالاشقا قۇربى يىتىدىغان ئاز سانلىق كىشىلەرمۇ ئۇزۇن مۇددەت خۇشال بولالمايدۇ. ئۇلار ئەنسىرەيدىغان ئىشلار كۆپ بولىدۇ. گەرچە يېڭى داۋالاش ئۇسۇلى ھاياتلىق ۋە ياشلىقنى ئۇزارتالايدىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرەلمەيدۇ. يۈك ماشىنىسى بىلەن سوقۇشۇپ كەتمەي ياكى تېرورچىلارنىڭ زەربىسىگە ئۇچرىماي، يېقىنلىرىڭىز بىلەن مەڭگۈ ياشاشنى ئويلاش نېمىدېگەن قورقۇنچلۇق! نەزەرىيە جەھەتتىن ئۆلمەسلىكنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدىغان بۇنداق كىشىلەر ھەر قانداق خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىشنى خالىمايدۇ. ئەگەر ئۇلار جۆرىسى، بالىلىرى ياكى يېقىن دوستلىرىدىن ھەقىقەتەن ئايرىلسا، ئۇلارنىڭ ھېس قىلىدىغان ئازابىنى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ.

خېمىيەلىك بەخت

ئىجتىمائىي پەن تەتقىقاتچىلىرى سۇبيېكتىپ پاراغەت ھەققىدە ئانكىت تارقىتىپ، تەتقىقات نەتىجىسىنى بايلىق ۋە سىياسىي ئەركىنلىك قاتارلىق ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ئامىللار بىلەن باغلايدۇ. بىئولوگلارمۇ ئوخشاش ئانكىت ئىشلىتىدۇ، ئەمما كىشىلەرنىڭ بەرگەن جاۋابىنى بىئو-خىمىيىلىك ۋە گېن ئامىللىرى بىلەن باغلايدۇ. ئۇلارنىڭ تەتقىقات نەتىجىسى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ.

بىئولوگلار روھىي ۋە ھېسسىيات دۇنيايىمىز مىليون يىللىق تەرەققىيات ئارقىلىق شەكىللەنگەن بىئو-خىمىيىلىك مېخانىزم تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدۇ، دەپ قارايدۇ. باشقا بارلىق پىسخىكىلىق ھالەتلەرگە ئوخشاش، بىزنىڭ سۇبيېكتىپ پاراغەتىمىز مائاش، ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت ياكى سىياسىي ھوقۇق قاتارلىق تاشقى پارامېتىرلار تەرىپىدىن بەلگىلەنمەيدۇ. ئۇ نېرۋا، نېرون، سىناپس ۋە سېروتونىن، دوپامىن ۋە ئوكسىدسىن قاتارلىق ھەر خىل بىئو-خىمىيىلىك ماددىلارنىڭ مۇرەككەپ سىستېمىسى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ.

بىئولوگلارغا ئاساسلانغاندا لاتارىيە چىقىش، ئۆي سېتىۋېلىش، ئۆستۈرۈلۈش ھەتتا ھەقىقىي مۇھەببەت تېپىش ئارقىلىق ھېچكىم خۇشال بولمايدۇ. كىشىلەر پەقەت بەدىنىدە ھاسىل بولغان يېقىملىق تۇيغۇ سەۋبىدىن خۇشال بولىدۇ. لاتارىيە چىققان ياكى يېڭى مۇھەببەت تاپقان ۋە خۇشاللىقتىن سەكرەپ كەتكەن كىشى پۇل ياكى مۇھەببەتكە ھەقىقىي ئىنكاس قايتۇرمايدۇ. ئەكىسچە، ئۇ قېنى ئارقىلىق ئېقىۋاتقان ھەر خىل ھورمونلارنىڭ ۋە مېڭىسىنىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا لاپىلدىغان ئېلېكتر سىگنالىغا ئىنكاس قايتۇرىۋاتقان بولىدۇ.

تۇلىمۇ ئەپسۇسكى، يەرشارىدا جەننەت يارىتىدىغان ئۈمىدىمىز بولسىمۇ، بىزنىڭ ئىچكى بىئو-خىمىيىلىك سىستېمىمىز خۇشاللىق سەۋىيىسىنى بىر قەدەر تۇراقلىق تۇتۇش ئۈچۈن پروگراممىلانغاندەك قىلىدۇ. تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىدىكى تەبئىي تاللىنىش قانۇنى بەختنىڭ بىئو-خىمىيىلىك سىستېمىسىنى ئېچىپ بېرەلمەيدۇ. چۈنكى بىر جۈپ سەپرا، چاچقۇن ئاتا-ئانا گېنىنى بالىسىغا ئېرسىيەت قالدۇرسا ئۇلارنىڭ ئەۋلادىدا خۇشال ياشايدىغان ئەۋلادنىڭ چىقىشى مۇمكىنمۇ؟ بەخت ۋە بەختسىزلىك تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانىدا پەقەت ھايات قېلىش ۋە ئەۋلاد قالدۇرۇشقا ئىلھام بېرىش-بەرمەسلىك رولىنىلا ئوينايدۇ. تەدرىجىي تەرەققىيات بىزنى بەكمۇ ئازاپلانمايدىغان ياكى بەكمۇ خۇشال بولۇپ كەتمەيدىغان قىلىپ چاستوتىلىغان. ئۇ بىزنى يېقىملىق تۇيغۇلارنىڭ مەۋجۇت دەقىقىلىرىدىن ھۇزۇرلاندۇرىدۇ، ئەمما بۇ يىقىملىق تۇيغۇلار مەڭگۈ داۋاملاشمايدۇ. ھامان پەسكويغا چۈشۈپ، يېقىمسىز تۇيغۇلارغا ئورۇن بوشىتىدۇ.

مەسىلەن، تەدرىجى تەرەققىيات بەختنى مۇكاپات دەپ قارايدۇ، شۇڭا ئەرلەرنى تۇغۇمچان ئاياللار بىلەن جىنسىي مۇناسىۋەت قىلىش ئارقىلىق گېنىنى داۋام قىلدۇرۇشقا ئىلھام بېرىدۇ. ئەگەر جىنسىي مۇناسىۋەت ئۇنداق راھەت ئىش بولمىسا، ئاز ساندىكى ئەرلەرلا ئاۋارە بولغان بولاتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تەدرىجى تەرەققىيات بۇ يېقىملىق ھېسسىياتلارنىڭ تېزدىن پەسىيىشىگە كاپالەتكە ئىگە قىلغان. ئەگەر جىنسى ھاياجان مەڭگۈ داۋاملىشىدىغان بولسا، بەك خۇشال بولۇپ كەتكەن ئەرلەر يېمەكلىككە قىزىقماي ئاچلىقتىن ئۆلەتتى، ھەمدە گېنىنى داۋام قىلىش ئۈچۈن كۆپ تۇغالايدىغان ئايال ئىزدەپمۇ يۈرمەيتتى.

بەزى ئالىملار ئىنسانلارنىڭ بىئوخېمىيەسىنى تېمپېراتۇرانى تۇراقلىق تۇتىدىغان، ئىسسىق ياكى سوغۇق شامال پۈۋلەيدىغان ھاۋا تەڭشىگۈچكە سېلىشتۇرىدۇ. بەزى ئىشلار بەلكىم تېمپېراتۇرىنى بىر ئاز ئۆزگەرتىشى مۇمكىن، ئەمما ھاۋا تەڭشىگۈچ سىستېمىسى تېمپېراتۇرىنى ھەمىشە ئوخشاش بىر نۇقتىدا تۇتىدۇ.

بەزى ھاۋا تەڭشىگۈچ سىستېمىسى يىگىرمە بەش سېلسىيە گرادۇسقا تەڭشەلگەن، يەنە بەزىلىرى يىگىرمە گرادۇسقا تەڭشەلگەن. ئىنسانلارنىڭ بەختنى تەڭشەش سىستېمىسىمۇ ھاۋا تەڭشىگۈچكە ئوخشاش ئادەمگە قاراپ ئوخشىمايدۇ. بىردىن ئونغىچە نومۇر قويۇپ ئۆلچىگەندە، بەزى كىشىلەر تۇغۇلۇشىدىنلا كەيپىياتىنى ئالتىدىن ئون دەرىجىگىچە تۇتۇپ تۇرىدىغان بىيو-خېمىيەلىك سىستېما بىلەن تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ كەيپىياتى ئاخىرىدا سەككىز ئەتراپىدا مۇقىملىشىدۇ. بۇنداق ئادەم گەرچە يات چوڭ شەھەردە ياشىسىمۇ، بارلىق پۇلى ئاكسىيە بىرژىسىدا يۇقاپ كەتسىمۇ، دىئابىت كېسىلى دەپ دىئاگنوز قويۇلغان تەقدىردىمۇ خېلى خۇشال ياشىيالايدۇ. بەزى كىشىلەرنىڭ چاستۇتىسى ئۈچتىن يەتتىگىچە تەۋرىنىپ، بەشتە مۇقىملىشىدىغان غەمكىن بىئو-خىمىيىلىك سېستىمىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. بۇنداق ئادەملەر گەرچە ئىجىل-ئىناق جامائەتنىڭ قوللىشىدىن بەھرىمەن بولىۋاتقان، لاتارىيەدە مىليون دوللار ئۇتقان، ئولىمپىك تەنھەرىكەتچىسىدەك ساغلام بولغان تەقدىردىمۇ، چۈشكۈن ياشايدۇ. دەرۋەقە، قايغۇلۇق دوستىمىز ئەتىگەندە 50،000،000 دوللار مۇكاپاتقا ئېرىشكەن، چۈشكىچە ھەم ئەيدىز ۋە راكنىڭ داۋاسىنى بايقىغان، چۈشتىن كېيىن ئىسرائىلىيەلىكلەر بىلەن پەلەستىنلىكلەر ئوتتۇرىسىدا تىنچلىق ئورناتقان، كەچتە نەچچە يىل ئىلگىرى غايىب بولغان بالىسى بىلەن جەم بولغان تەقدىردىمۇ، يەنىلا يەتتە دەرىجىدىن يۇقىرى خۇشاللىقتىن بەھىرلىنەلمەيدۇ. قانداق ياخشى ئىشلار يۈز بېرىشىدىن قەتئىينەزەر ئۇنىڭ مېڭىسى ھاياجانلىنىش ئۈچۈن يارىتىلمىغان.

ئائىلىڭىزنى ۋە دوستلىرىڭزنى ئويلاڭ، سىز نېمە ئىش يۈز بېرىشىدىن قەتئىينەزەر، بىر قەدەر خۇشال تۇرالايدىغان بەزى كىشىلەرنى بىلىسىز. يەنە توققۇزى تەل تۇرۇقلۇق داۋاملىق نارازىلىق ئىچىدە ياشايدىغان كىشىلەرمۇ بار. بىز ئەگەر پەقەت خىزمەت ئورنىمىزنى ئۆزگەرتسەك، توي قىلساق، يېزىۋاتقان روماننى تاماملىيالىساق، يېڭى ماشىنا سېتىۋالالىساق ياكى قەرزنى قايتۇرۇپ بولالىساق، دۇنيادا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان كىشىلەرگە ئايلىنىمىز دەيدىغان قاراشقا ئىشىنىشكە مايىلمىز. شۇنداقتىمۇ بىز ئارزۇ قىلغان نەرسىگە ئېرىشكىنىمىزدە ھېچقانداق خوشال بولالمايمىز. ماشىنا سېتىۋېلىش ۋە رومان يېزىش بىئوخېمىيەمىزنى ئۆزگەرتمەيدۇ. بۇلار بىئوخېمىيەمىزنى قىسقا ۋاقىت ھەيران قالدۇرسىمۇ، ئەمما بەخت تۇيغۇمىز ناھايىتى تېزلا بېكىتىلگەن نۇقتىسىغا قايتىپ كېتىدۇ.

توي قىلغانلار بويتاقلارغا قارىغاندا تېخىمۇ خۇشال دەيدىغان پىسخىكا ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق تەتقىقات نەتىجىلىرىنى بىئولوگىيە قانداق چۈشەندۈرىدۇ؟ بىرىنچى، پىسخولوگىيە ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق تەتقىقاتى پەقەت سەۋەپ-نەتىجە ئارىسىدىكى باغلىنىشقا دىققەت قىلىدۇ، ئەمما سەۋەبنىڭ يۆنىلىشى تەتقىقاتچىلار پەرەز قىلغان بىلەن پۈتۈنلەي ئوخشىماسلىقى مۇمكىن. توي قىلغانلارنىڭ بويتاق ۋە ئاجراشقانلاردىن خۇشال ئىكەنلىكى راست، ئەمما بۇ ھەرگىزمۇ نىكاھنىڭ خۇشاللىق ئېلىپ كېلىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. ئەكىسچە، خۇشاللىق نىكاھقا سەۋەپچى بولغان بولۇشى مۇمكىن. ياكى تېخىمۇ توغرىراقىنى ئېيتقاندا، سېروتونىن، دوپامىن ۋە ئوكسىدسىن نىكاھنى رۇياپقا چىقىرىدۇ ۋە داۋاملاشتۇرىدۇ. خۇشخۇي بىئوخېمىيە بىلەن تۇغۇلغان كىشىلەر ئادەتتە خۇشال ۋە قانائەتچان بولىدۇ. بۇنداق كىشىلەر جۈپتىگە تېخىمۇ جەلپكار كۆرۈنىدۇ، نەتىجىدە ئۇلارنىڭ توي قىلىش پۇرسىتى تېخىمۇ چوڭ، ئاجرىشىش ئېھتىماللىقى تېخىمۇ تۆۋەن بولىدۇ، چۈنكى چۈشكۈن ۋە قانائەتسىزلەرگە قارىغاندا خۇشال ۋە قانائەتچان جۆرىسى بىلەن ياشاش تېخىمۇ ئاسان. نەتىجىدە، توي قىلغانلارنىڭ ئادەتتىكى بويتاقلارغا قارىغاندا خۇشال بولىدىغانلىقى راس، ئەمما بىئوخېمىيەسى قايغۇلۇق بولغان ئايال بىر ئەر بىلەن توي قىلغان تەقدىردىمۇ خۇشال بولۇپ كېتەلمەيدۇ.

ئۇنىڭدىن باشقا، كۆپىنچە بىئولوگلار تەلۋە ئەمەس. ئۇلار بەختنىڭ ئاساسلىقى بىئو-خىمىيىلىك ئامىل تەرىپىدىن بەلگىلىنىدىغانلىقىدا چىڭ تۇرسىمۇ، پىسخىكا ۋە ئ‍ىجتىمائى ئامىللارنىڭ بەختتە مەلۇم ھەسسى بارلىقىغا قوشۇلىدۇ. بىزنىڭ روھىي ھاۋا تەڭشىگۈچ سىستېمىمىز ئالدىن بېكىتىلگەن چەك ئىچىدە ئىگىز-پەس تەۋرىنىش ئەركىنلىكىگە ئىگە. بەخت ۋە قايغۇنىڭ بەدىنىمىزدە ئالدىن بەلگىلەنگەن چەكتىن ئېشىپ ياكى تۆۋەنلەپ كېتىشى ئاساسەن مۇمكىن بولمىسىمۇ، توي قىلىش ۋە ئاجرىشىش يۇقىرى ۋە تۆۋەن چەك ئارىسىدا بەلگىلىك تەسىرى بولىدۇ. ئوتتۇرىچە بەشىنجى دەرىجىلىك خۇشاللىق بىلەن تۇغۇلغان بىرەيلەن كوچىدا ھەرگىز چاڭ چىقىرىپ ئۇسسۇل ئوينىيالمايدۇ. ئەمما بەخىتلىك نىكاھ ئۇنى پات-پات يەتتىنجى  دەرىجىدە خۇشاللىقتىن بەھرىمەن قىلىشى، ئۈچىنچى دەرىجىدىكى ئۈمىدسىزلىكتىن ساقلىشى مۇمكىن.

ئەگەر بىز بەختنى بىئولوگىيەلىك نوقتىدىن قوبۇل قىلساق، ئۇنداقتا تارىخ ئەرزىمەس نەرسىگە ئايلىنىدۇ، چۈنكى كۆپىنچە تارىخىي ۋەقەلەر بىزنىڭ بىئوخېمىيەمىزگە تەسىر كۆرسىتەلمىگەن. تارىخىي ۋەقەلەر سېروتونىننىڭ ئاجرىلىپ چىقىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان تاشقى غىدىقلىنىشنى ئۆزگەرتەلەيدۇ، ئەمما ئۇ ھاسىل بولىدىغان سېروتونىن سەۋىيىسىنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ، شۇڭلاشقا كىشىلەرنى تېخىمۇ خۇشال قىلالمايدۇ.

ئوتتۇرا ئەسىردىكى فرانسىيەلىك دېھقاننى ھازىرقى پارىژلىق بانكىر بىلەن سېلىشتۇرايلى. بۇ دېھقان شۇ يەردىكى چوشقىلارغا قارايدىغان ئىسسىمايدىغان خام قىش ئۆيدە تۇرىدۇ، بانكىر بولسا ئەڭ يېڭى تېخنىكىلىق ئۈسكۈنىلەر سەپلەنگەن، گۈزەل مەنزىرىنى كۆرگىلى بولىدىغان ئېسىل ئۆيدە ياشايدۇ. بىز بىۋاسىتىلا بانكىرنىڭ دېھقانغا قارىغاندا تېخىمۇ خۇشال ئىكەنلىكىنى پەرەز قىلىمىز. لىكىن، كەپە ئۆي، ئىگىز بىنادىكى ئۆي ۋە گۈزەل مەنزىرىلىك ئۆي بىزنىڭ كەيپىياتىمىزنى ھەقىقىي بەلگىلىمەيدۇ. بىراق، سېروتونىن كەيپىياتىمىزنى بەلگىلىيەلەيدۇ. ئوتتۇرا ئەسىردىكى دېھقان لاي كېسەكلىك ئۆيىنى پۈتتۈرگەندە، مېڭە نېرۋا ھۈجەيرىسى سېروتونىن ئاجرىتىپ چىقىرىپ، ئۇنىڭ خۇشاللىقىنى 10-دەرىجىگە يەتكۈزگەن. 2014-يىلى بانكىر ئۆزىنىڭ ئېسىل بالىخانىلىق ئۆيىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قەرز پۇلىنى تۆلىگەندە، مېڭە نېرۋا ھۈجەيرىلىرىمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش سېروتونىن ئاجرىتىپ چىقارغان ۋە بانكىرنىڭ خۇشاللىقى دېھقانغا ئوخشاش سەۋىيەگە يەتكەن. بىراق، چوڭ بالىخانىلىق ئۆيىنىڭ كەپە ئۆيدىنمۇ راھەت ئىكەنلىكى چوڭ مېڭىگە ھېچقانداق تەسىر كۆرسىتەلمەيدۇ. بىردىنبىر تەسىر كۆرسىتىدىغىنى سېروتونىننىڭ 10-دەرىجىدە مەسلىسىدىن ئىبارەت. بۇنىڭدىن قارىغاندا، بانكىر ئۆزىنىڭ ئوتتۇرا ئەسىردىكى نامرات چوڭ بوۋىسىنىڭ بوۋىسىنىڭ دېھقان بوۋىسىدىن بەكرەك خۇشال بولالمايدۇ.

بۇ ھەقىيقەت شەخسىي تۇرمۇشقىلا ئەمەس، بەلكى چوڭ كوللىكتىپ پائالىيەتلەرگىمۇ ماس كېلىدۇ. مەسىلەن، فرانسىيە ئىنقىلابىنى مىسالغا ئالايلى. ئىنقىلابچىلار نۇرغۇن ئىشلار بىلەن ئالدىراش ئىدى. ئۇلار پادىشاھقا ئۆلۈم جازاسى، دېھقانلارغا يەر بەردى، ئىنسان ھوقۇق خىتابنامىسىنى جاكارلىدى، ئالىيجاناب ئىمتىيازلارنى بىكار قىلدى ۋە پۈتكۈل ياۋروپاغا قارشى ئۇرۇش قوزغىدى. شۇنداقتىمۇ بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى فرانسىيەنىڭ بىئوخېمىيەسىنى ئۆزگەرتمىدى. نەتىجىدە، ئىنقىلاب ئېلىپ كەلگەن بارلىق سىياسىي، ئىجتىمائىي، ئىدىيەۋى ۋە ئىقتىسادىي داۋالغۇشلارغا قارىماي، فرانسىيەلىكلەرنىڭ بەختى كۆپەيمىدى. گېن لاتارىيەسىدە خۇشخۇي بىئوخېمىيە بىلەن توغۇلغانلار ئىنقىلابتىن كىيىنمۇ ئىلگىرىكىگە ئوخشاشلا خۇشال ئىدى. قايغۇلۇق بىئو-خىمىيىلىك كىشىلەر ئىلگىرى لۇئى XVI ۋە مارى ئانتوينېتتې(Marie Antoinette)دىن ئاغرىنغانغا ئوخشاش روبېسپېر(Robespierre) ۋە ناپالېئوندىن ئاغرىنىپ يۈردى.

ئەھۋال شۇنداق تۇرسا، فرانسىيە ئىنقىلابىنىڭ نېمە پايدىسى بار؟ ئەگەر كىشىلەر تېخىمۇ خۇشال بولمىغان بولسا، ئۇنداقتا قالايمىقانچىلىق، قورقۇنچ، قان ۋە ئۇرۇشنىڭ نېمە ھاجىتى؟ پايدىسى بولمىسا، بىئولوگلار ئەزەلدىن باستىل تۈرمىسىگە بېسىپ كىرمىگەن بولاتتى. كىشىلەر سىياسىي ئىنقىلاب ياكى ئىجتىمائىي ئىسلاھاتلار ئىنسانلارنى خۇشال قىلىدۇ، دەپ ئويلايدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ بىئوخېمىيەسى ئۇلارنى قايتا-قايتا ئالدايدۇ.

ھەقىقىي ئەھمىيەتكە ئىگە پەقەت بىرلا تارىخى تەرەققىيات بار. بۈگۈنكى كۈندە، بەختنىڭ ئاچقۇچىنىڭ بىئو-خىمىيىلىك سىستېمىمىزنىڭ قولىدا ئىكەنلىكىنى ئاخىرى ھېس قىلدۇق. بىز ئەمدى ۋاقتىمىزنى سىياسەت، ئىجتىمائىي ئىسلاھات، ئىنقىلاب ۋە ئىدىئولوگىيەلەرگە ئىسراپ قىلىشتىن ساقلىنالايمىز ۋە بۇلارنىڭ ئورنىغا بىئوخېمىيەمىزنى كونترول قىلىشتىن ئىبارەت بىزنى ھەقىقىي خۇشال قىلالايدىغان بىردىنبىر ئىشقا مەركەزلىشەلەيمىز. ئەگەر بىز نەچچە مىليارد دوللار مەبلەغ سېلىپ مېڭىمىزنىڭ خىمىيىسىنى چۈشىنىپ، مۇۋاپىق داۋالاشنى تەرەققىي قىلدۇرساق، ئىنقىلاب قىلماي تۇرۇپمۇ كىشىلەرنى ئىلگىرىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن تېخىمۇ خۇشال قىلالايمىز. مەسىلەن، پروزاك(Prozac) ھاكىمىيەتنى ئۆزگەرتمەيدۇ، ئەمما سېروتونىن سەۋىيىسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئارقىلىق كىشىلەرنى چۈشكۈنلۈكتىن قۇتۇلدۇرالايدۇ.

بەخت ھەققىدىكى بىئولوگىيىلىك مۇنازىرىلەرنى « بەخت ئىچىمىزدىن باشلىنىدۇ» دېگەن يېڭى دەۋردىكى داڭلىق شۇئاردىن باشقىسى ياخشىراق تەسۋىرلەپ بېرەلمەيدۇ. پۇل، ئىجتىمائىي سالاھىيەت، ھۆسىن-تۆزەش ئوپراتسىيەسى، كۆركەم ئۆيلەر، يۇقىرى مەرتىۋىلەرنىڭ ھېچقايسىسى سىزگە خۇشاللىق ئېلىپ كېلەلمەيدۇ. مەڭگۈلۈك خۇشاللىق پەقەت سېروتونىن، دوپامىن ۋە ئوكسىدسىندىن كېلىدۇ.^[1]

ئالدوس خۇكلېي(Aldous Huxley)نىڭ خىيالى رومانى «باتۇر يېڭى دۇنيا» 1932-يىلى ئىقتىسادىي چوڭ كاساتچىلىقنىڭ يۇقىرى پەللىسىدە نەشر قىلىنغان. بۇ كىتاپتا بەخت ئەڭ ئالىي قىممەت ھېسابلانغان، سىياسەتنىڭ ئاساسى بولغان ساقچى ۋە سايلام بىلەتلىرىنىڭ ئورنىنى روھىي كېسەللىك دورىلىرى ئالغان. كىتاپتا ھەر كۈنى كىشىلەر «سوما» دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل دورا ئىستېمال قىلىدىغان بولۇپ، بۇ بىرىكمە دورا كىشىلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئىش ئۈنۈمىگە تەسىر يەتكۈزمەي ئۇلارنى خۇشال قىلغان. كىتاپتىكى پۈتكۈل يەرشارىنى باشقۇرىدىغان دۇنيا دۆلىتى ئۇرۇش، ئىنقىلاب، ئىش تاشلاش ياكى نامايىشلارنىڭ تەھدىتىگە ھەرگىز ئۇچرىمايدۇ، چۈنكى بارلىق كىشىلەر ئۆزىنىڭ ئەھۋالىدىن ئىنتايىن رازى ئىدى. خۇكلېينىڭ كەلگۈسىگە بولغان كۆز قارىشى جورج ئورۋېلنىڭ 1984 ناملىق رومانىدىن بەكرەك كىشىنى بىئارام قىلىدۇ. خۇكلېينىڭ دۇنياسى كۆپىنچە ئوقۇرمەنلەرگە نىسبەتەن غەلىتە كۆرۈنىدۇ، ئەمما بۇنىڭ سەۋەبىنى چۈشەندۈرۈش تەس. ھەممەيلەننىڭ ھەمىشە بەخت تۇيغۇسىدا بولۇشىنىڭ نېمە خاتالىقى بار؟

ھاياتنىڭ مەنىسى

خۇكلېينىڭ كىشىنى بىئارام قىلىدىغان دۇنياسى بەخت- ھوزۇر دىمەكتۇر دېگەن بىئولوگىيىلىك پەرەزگە ئاساسلانغان. خۇشال بولۇش بەدەننىڭ ھوزۇر سېزىمىنى باشتىن كەچۈرۈشتىن باشقا نەرسە ئەمەس. بىئوخېمىيەمىز تۇيغۇلارنىڭ ھەجىمى ۋە داۋاملىشىش ۋاقتىنى چەكلەيدىغان بولغاچقا، كىشىلەرنى ئۇزۇن مۇددەت ئىچىدە يۇقىرى خۇشاللىققا ئېرىشتۈرۈشنىڭ بىردىنبىر ئۇسۇلى ئۇلارنىڭ بىئو-خىمىيىلىك سىستېمىسىنى كونترول قىلىشتۇر.

بەختنىڭ ئېنىقلىمىسى بەزى ئالىملار تەرىپىدىن تالاش-تارتىش قىلىنغان. نوبېل ئىقتىساد مۇكاپاتىنىڭ ساھىبى دانىيال كاھنېمان(Daniel Kahneman) كىشىلەردىن تىپىك خىزمەت كۈنىنى ساناشنى تەلەپ قىلغان، ئۇ كىشىلەرنىڭ سەرگۈزەشتىلىرىنى تەھلىل قىلىپ، ئۇلارنىڭ ھەر بىر دەقىقىدىن قانچىلىك ھۇزۇرلانغان ياكى ھوزۇرلانمىغانلىقىنى باھالاپ چىققان. ئۇ كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ تۇرمۇش قارىشىدا زىددىيەتلىك نەرسىلەرنىڭ بارلىقىنى بايقىغان. بالا بېقىشنى مىسالغا ئالايلى. كاھنېمان خۇشاللىق ۋە جاپا-مۇشەققەتلىك دەقىقىلەرنى سانىغاندا، بالا بېقىشنىڭ بىر قەدەر كۆڭۈلسىز ئىش ئىكەنلىكىنى بايقىغان. كۆڭۈلسىز ئىشلار بالىلارنىڭ زاكىسىنى ئالماشتۇرۇش، قاچا يۇيۇش ۋە ئۇششۇق مىجەزىنى بىر تەرەپ قىلىش قاتارلىقلار ئىشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە بۇلارنى ھېچكىم ياقتۇرۇپ قىلمىغان. شۇنداقتىمۇ كۆپىنچە ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنىڭ ئاساسلىق خۇشاللىق مەنبەسى ئىكەنلىكىنى جاكارلىغان. بۇ كىشىلەرنىڭ ئۆزىگە نېمىنىڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى ھەقىقىي بىلمەيدىغانلىقىدىن دېرەك بېرەمدۇ؟

ئەلۋەتتە، يۇقىرىقىسى بىر خىل چۈشەندۈرۈش. يەنە بىر بايقاش شۇنى كۆرسەتتىكى، بەخت خۇشال دەقىيقىلەرنىڭ بىئارام پەيتلىرىدىن ئېشىپ كەتكەنلىكى ئەمەس، بەلكى بەخت ئادەمنىڭ ئۆز ھاياتىنى پۈتۈنلەي مەنىلىك ۋە قىممەتلىك كۆرۈشىدىن ئىبارەت. دىمەك، بەختنىڭ بىلىش ۋە ئەخلاقىي ئامىلى بار. قىممەت قاراشلىرىمىز بىزنى «بوۋاق دىكتاتورنىڭ جاپاكەش قۇلى» ياكى «يېڭى ھاياتنى سۆيگۈ بىلەن پەرۋىش قىلغۇچى»غا ئايلاندۇرىدۇ.^[2] نىتچې ئېيتقاندەك، ئەگەر نېمە ئۈچۈن ياشايدىغانلىقىڭىزنى بىلسىڭىز، سىز ھەرقانداق نەرسىگە بەرداشلىق بېرەلەيسىز. مەنىلىك ھايات ھەتتا قىيىنچىلىقلاردىمۇ قانائەت ھېس قىلىدۇ، ھالبۇكى مەنىسىز ھايات ھەرقانچە راھەت بولسىمۇ، قورقۇنچلۇق ئېغىر سىناقتۇر.

گەرچە ئوخشىمىغان مەدەنىيەتلەر ۋە دەۋردىكى كىشىلەر ھوزۇر ۋە ئازابلارنى ئوخشاش شەكىلدە ھېس قىلسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ كەچۈرمىشلىرىگە يۈكلىگەن مەنىلىرى كۆپ خىل بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر شۇنداق بولسا، بەخت تارىخى بىئولوگلار تەسەۋۋۇر قىلغاندىنمۇ داۋالغۇشلۇق بولۇشى مۇمكىن. بەختنى تۇرمۇشتىكى مەنە دەپ قارايدىغان چۈشەنچە زامانىۋى تۇرمۇشقا ئانچە ماس كەلمەيدۇ. ھاياتنى مىنۇت-سېكۇنتلاپ باھالىغاندا، ئوتتۇرا ئەسىردىكى كىشىلەر ھاياتىغا ئىنچىكىلىك بىلەن مۇئامىلە قىلمىغاندەك بېلىنىدۇ. لىكىن، ئەگەر ئۇلار ئاخىرەتتىكى مەڭگۈلۈك سائادەتكە ئىشەنگەن بولسا، ھاياتىنى دىنغا ئىتقاد قىلمايدىغان، ئاخىرەتلىك پىلانلىرى يوق، جاھالەتتىكى زامانىۋى كىشىلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ مەنىلىك ۋە قىممەتلىك دەپ ئويلىغان بولىشى مۇمكىن. ئوتتۇرا ئەسىردىكى كىشىلەردىن «سىز ھاياتىڭىزدىن رازىمۇ؟» دەپ سورالغاندا، ئۇلارنىڭ «سوبىكتىپ بەخت» ھەققىدىكى جاۋابى خېلى يۇقىرى نومۇرىغا ئېرىشىشى مۇمكىن.

ئۇنداقتا، ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئەجدادلىرىمىزنىڭ خۇشال بولۇشى ئۇلارنىڭ كوللىكتىپ ھالدا ئاخىرەتتىن ئىبارەت خاتا تۇيغۇدىن مەنە تاپقانلىقىدىنمۇ؟ دەرۋەقە، شۇنداق. ھېچكىم ئۇلارنىڭ تۇيغۇلىرىنى خاتا دېمىسە، ئۇلار نېمىشقا خۇشال بولمىغۇدەك؟ ئېيتالايمىزكى، نوقۇل ئىلمىي نۇقتىدىن قارىغاندا كىشىلىك ھاياتنىڭ ھېچقانداق مەنىسى يوق. ئىنسانلار تەدرىجى تەرەققىيات جەريانىنىڭ نىشانسىز ياكى مەقسەتسىز قارىغۇلارچە نەتىجىسى، خالاس. بىزنىڭ ھەرىكىتىمىز بەزى ئىلاھىي پىلاننىڭ بىر قىسمى ئەمەس، ئەگەر يەرشارى ئەتە ئەتىگەندە پارتىلاپ كەتسە، كائىنات بەلكىم بۇرۇنقىدەكلا ئايلىنىۋېرىشى مۇمكىن.  بىزنىڭ دېيەلەيدىغىنىمىز، ئىنسانلارنىڭ سۇبيېكتىپلىقىنى ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەك. شۇڭلاشقا كىشىلەرنىڭ ھاياتىغا يۈكلىگەن ھەر قانداق مەنىسى پەقەت خىيالى تۇيغۇ خالاس. ئوتتۇرا ئەسىردىكى كىشىلەرنىڭ ئاخىرەت ھاياتى ھەققىدىكى مەنىلىرى زامانىۋى ئىنسانلار بايقىغان ئىنسانپەرۋەر، مىللەتچى ۋە كاپىتالىستىك مەنىلەردىن قېلىشمىغۇدەك دەرىجىدە جەلپكار ئىدى. پەن تەتقىقاتچىسى ئىنسانلارنىڭ بىلىملىرىنى كۆپەيتكەنلىكى ئۈچۈن ھاياتىنى مەنىلىك دەپ قارىشى مۇمكىن. ئەسكەر ۋەتىنىنى قوغدىغاچقا ھاياتىنىڭ مەنىلىك ئىكەنلىكىنى جاكارلىشى مۇمكىن، يىڭى شىركەت قۇرۇش بىلەن ھاياتىنىڭ مەنىسىنى تاپقان كارخانىچىمۇ ئوتتۇرا ئەسىردىكى دىنى يازمىلارنى ئوقۇيدىغان، ئەھلى سەلىپ ياكى يېڭى چېركاۋ قۇرۇشقا قاتنىشىپ ھاياتىنىڭ مەنىسىنى تاپقان كەسىپداشلىرىدەكلا خىيالى تۇيغۇدا ياشايدۇ.

شۇڭا بەخت بەلكىم شەخسىي مەنىدىكى خام خىيال بىلەن ئومۇملاشقان كوللىكتىپ خام خىيالنىڭ ماسلىشىشى بولۇشى مۇمكىن. مىنىڭ شەخسىي كۆز-قارىشىم ئەتراپىمدىكى كىشىلەرنىڭ قاراشلىرىغا ماس كەلسىلا، ھاياتىمنىڭ مەنىلىك ئىكەنلىكىگە قايىل بولىمەن، ھەمدە بۇ ئىشەنچتىن بەخت تاپالايمەن.

بۇ كىشىنى ئۈمىدسىزلەندۈرىدىغان يەكۈندۇر. خۇشاللىق ھەقىقەتەن ئادەمنىڭ ئۆزىنى ئالدىشىغا باغلىقمۇ؟

ئۆزىنى بىلىش

ئەگەر بەخت يېقىملىق تۇيغۇنى ئاساس قىلىدىغان بولسا، ئۇنداقتا تېخىمۇ بەختلىك بولۇش ئۈچۈن بىئو-خىمىيىلىك سىستېمىمىزنى قايتىدىن ئىنژېنېرلىشىمىز كېرەك. ئەگەر بەخت ھاياتنىڭ مەنىلىك ئىكەنلىكىدەك ھېسسىياتنى ئاساس قىلغان بولسا، تېخىمۇ بەختلىك بولۇش ئۈچۈن ئۆزىمىزنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ئالداشقا موھتاجمىز. ئۈچىنچى تاللاش بارمۇ؟

يۇقارقى ئىككى خىل قاراش بەختنى مەلۇم سۇبيېكتىپ ھېسسىيات دەپ پەرەز قىلىدۇ، شۇڭا كىشىلەرنىڭ بەختگە ھۆكۈم قىلىش ئۈچۈن، قىلىشقا تېگىشلىك ئىشىمىز ئۇلاردىن قانداق ھېسسىياتتا ئىكەنلىكىنى سوراشتىن ئىبارەت. نۇرغۇنلىرىمىزغا بۇ لوگىكىلىق تۇيۇلىدۇ، چۈنكى دەۋرىمىزدىكى ئاساسلىق دىن لىبېرالىزمدۇر. لىبېرالىزم شەخسلەرنىڭ سۇبيېكتىپ ھېسسىياتىنى مۇقەددەسلەشتۈرىدۇ. ئۇ سۇبيېكتىپ ھېسسىياتنى ئەڭ ئالىي نوپۇز مەنبەسى دەپ قارايدۇ. نېمىنىڭ ياخشى، نېمىنىڭ ناچار، نېمىنىڭ گۈزەل، نېمىنىڭ سەت ئىكەنلىكى، نېمە ئىش قىلىش-قىلماسلىق قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ھەر بىرىمىزنىڭ ھېس قىلغانلىرى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ.

لىبرال سىياسەت، سايلىغۇچىلار ئەڭ ياخشىسىنى بىلىدۇ، دېگەن قاراشنى ئاساس قىلىدۇ، دىكتاتۇرلارنىڭ بىزگە نېمىنىڭ پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ بېرىشىنىڭ ھاجىتى يوق. لىبرال ئىقتىساد خېرىدارلار ھەمىشە توغرا دېگەن قاراشنى ئاساس قىلىدۇ. لىبرال سەنئەت گۈزەللىكنىڭ كۆرەلىگەنلەرنىڭ كۆزىدە ئىكەنلىكىنى جاكارلايدۇ. لىبېرال مەكتەپ ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلار ئوقۇغۇچىلارغا ئۆزلىرى ھەققىدە ئويلاشنى ئۆگىتىدۇ. ئېلانلار بىزنى خالىغىنىمىزنى قىلىشقا ئۈندەيدۇ. مۇشتلاش فىلىملىرى، سەھنە دىراممىلىرى، رادىئو-تېلىۋېزىيە ئوپېرالىرى، رومانلار ۋە جەلپكار مودا ناخشىلار «ھەقىقىي ئۆزۈڭ بول»، «ئۆزۈڭنى تىڭشا»، «قەلبىڭگە ئەگەش» دېگەندەك ئىدىيەلەرنى كاللىمىزغا سىڭدۈرىدۇ. روسسو(Jean-Jacques Rousseau) بۇ خىل قاراشلارنى ئەڭ كىلاسسىك ھالدا بايان قىلىپ مۇنداق دېگەن: «ياخشى دەپ ھېس قىلغانلىرىم – ياخشى. ناچار ھېس قىلغانلىرىم – ناچار»دۇر.

بوۋاقلىقىدىن باشلاپ مۇشۇنداق شۇئارلارنىڭ تەربىيسىدە چوڭ بولغانلار بەختنىڭ سۇبيېكتىپ ھېسسىيات ئىكەنلىكىگە، ھەر بىر شەخسنىڭ ئۆزىنىڭ خۇشال ياكى ئەمەسلىكىنى ئوبدان بىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. شۇنداقتىمۇ بۇ خىل قاراش لىبېرالىزمغىلا خاستۇر. تارىختىكى كۆپ قىسىم دىنلار ۋە ئىدىئولوگىيەلەر ياخشىلىق ۋە گۈزەللىك، شۇنداقلا ئىشلارنىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكى ھەققىدە ئوبىيكتىپ ئۆلچەمنىڭ بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇلار ئادەتتىكى ئادەمنىڭ ھېسسىياتى ۋە مايىللىقىدىن گۇمانلاندى. دېلفىدىكى ئاپوللو ئىبادەتخانىسىنىڭ كىرىش ئېغىزىدا زىيارەتچىلەر «ئۆزۈڭنى بىل!» دېگەن سالام بىلەن كۈتىۋېلىناتتى. بۇ گەپ ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭ ئۆزىنى ھەقىقىي بىلمەيدىغانلىقى، شۇڭا ھەقىقىي بەختتىن خەۋەرسىز ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن قويۇلغان بولۇشى مۇمكىن. ھەمدە فرۇد بۇ گەپكە قوشۇلۇشى مۇمكىن.^[3]*

خىرىستىيان ئىلاھىيەتشۇناسلىرىمۇ بۇ خىل قاراشقا قوشۇلىدۇ. كىشىلەردىن ھەقىقىي خۇشاللىقنىڭ نېمە ئىكەنلىكى سورالسا، سانت پاۋل(St Paul) ۋە سانت ئاۋگۇستىن(St Augustine) كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ تەڭرىگە ئىبادەت قىلغاندىن جىما قىلغان ياخشى دەپ جاۋاپ بېرىدىغانلىقىنى ئوبدان بىلەتتى. بۇ جىمانىڭ خۇشاللىقنىڭ ئاچقۇچى ئىكەنلىكىگە ئىسپات بولالامدۇ؟ پائۇل ۋە ئاۋگۇستىن كىشىلەرنىڭ يۇقىرىقىدەك خۇشاللىق چۈشەنچىسىگە قوشۇلمايتتى. ئۇلارغا ئاساسەن بۇ قاراش ئىنسانلارنىڭ تەبىئىتى گۇناھكار بولۇپ، كىشىلەرنىڭ ئاسانلا شەيتان تەرىپىدىن ئازدۇرۇلۇپ كېتىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرەتتى. خىرىستىيان دىنى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، مۇتلەق كۆپ ساندىكى كىشىلەر ئازدۇر-كۆپتۇر خىروئىن چەككۈچىلەر بىلەن ئوخشاش شەكىلدە گۇناھكاردۇر. بىر پىسخولوگنىڭ زەھەرلىك چېكىملىك چەككۈچىلەر ئارىسىدا خۇشاللىق ھەققىدە تەتقىقات باشلىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلايلى. تەتقىقات ئارقىلىق بۇ پىسخولوگ ھەربىر زەھەر چەككۈچىنىڭ بىر قېتىم چىكىۋالسىلا خۇشال بولىدىغانلىقىنى بايقىدى. بۇ تەتقىقات نەتىجىسىگە ئاساسلىنىپ پىسخولوگ خىروئىننى خۇشاللىقنىڭ ئاچقۇچى دەپ جاكارلاپ بىر پارچە ماقالە ئېلان قىلسا بولامدۇ؟

ھېسسىياتقا ئىشىنىشكە بولمايدۇ، دېگەن قاراش خىرىستىيان دىنى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ھېسسىياتنىڭ قىممىتى مەسىلىسىگە كەلگەندە، ھەتتا دارۋېن ۋە داۋكىنس(Dawkins)مۇ سان پاۋل ۋە سانت ئاۋگۇستىن بىلەن ئورتاق پىكىردە بولۇشى مۇمكىن. شەخسىيەتچى گېن نەزەرىيىسىگە ئاساسلانغاندا، تەبىئىي تاللىنىشنىڭ تەسىرىدە كىشىلەر باشقا جانلىقلارغا ئوخشاش ئۆزىگە پايدىسىز بولسىمۇ، گېننىڭ كۆپىيىشىگە پايدىلىق نەرسىلەرنى تاللاشقا مايىل بولغان. كۆپىنچە ئەرلەر تىنچ بەختتىن ھۇزۇرلىنىشنىڭ ئورنىغا، مۇشەققەت چىكىش، ئەنسىرەش، رىقابەتلىشىش ۋە ئۇرۇش قىلىشنى تاللايدۇ، چۈنكى ئۇلارنىڭ DNAسى ئەرلەرنى ئ‍ۆزىنىڭ شەخسىي مەقسىتى ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ. شەيتانغا ئوخشاش، DNA ئىنسانلارنى ھوزۇر تۇيغۇسى بىلەن ئازدۇرىدۇ ۋە كىشىلەرنى ئۆزىنىڭ كۈچ كونتروللىقىدا تۇتىدۇ.

كۆپىنچە دىنلار ۋە پەلسەپىلەر بەختنى لىبېرالىزمغا ئوخشىمايدىغان ئۇسۇلدا بايان قىلىدۇ.^[4] بۇددىزمنىڭ بۇ توغرىلىق مەيدانى ئالاھىدە جەلىپ قىلارلىق. بۇددىزم بەخت مەسىلىسىنى ئىنسانلارنىڭ باشقا ئەقىدىسىگە قارىغاندا تېخىمۇ مۇھىم ئورۇنغا قويدى. 2500 يىلدىن بۇيان، بۇددىستلار بەختنىڭ ماھىيىتى ۋە سەۋەبلىرىنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلدى، بۇ سەۋەبتىن ئىلىم-پەن ساھەسىدە بۇددىستلارنىڭ پەلسەپە ۋە تەپەككۇر ئادىتىگە بولغان قىزىقىش كۈنسېرى كۈچىيىۋاتىدۇ.

بۇددا دىنىنىڭ بەخت چۈشەنچىسى بىئولوگىيىلىك ئۇسۇلنىڭ بۇ ھەقتىكى چۈشەنچىسى بىلەن بىردەك بولۇپ، خۇشاللىق تاشقى دۇنيادا يۈز بەرگەن ۋەقەلەردىن ئەمەس، بەلكى ئادەم بەدىنىدىكى ئۆزگىرىشلەردىن كېلىدۇ. بىراق، ئوخشاش چۈشەنچىدىن يولغا چىققان بولسىمۇ، بۇددىزم بەخت ھەققىدە ئوخشىمىغان يەكۈنگە ئ‍ېرىشكەن.

بۇددىزىمغا ئاساسلانغاندا، كۆپىنچە كىشىلەر خۇشاللىقنى يېقىملىق ھېسسىيات دەپ تونۇيدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئازابنى يېقىمسىز ھېسسىيات، دەپ قارايدۇ. نەتىجىدە كىشىلەر ھېس قىلغانلىرىنى ئىنتايىن مۇھىم دەپ بىلگەن، ئازابتىن ساقلىنىش بىلەن بىللە، تېخىمۇ كۆپ ھوزۇر ھېس قىلىشقا ئىنتىلگەن. ھاياتىمىزدا نېمىلا قىلمايلى، مەسلەن، پۇتىمىز قاشلايلى، ئورۇندۇقتا لىڭشايلى ياكى دۇنيا ئۇرۇشىغا قاتنىشايلى، بىز پەقەت يېقىملىق ھېسسىياتقا ئىگە بولۇش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقان بولىمىز.

بۇددىزمغا ئاساسلانغاندا، مەسىلە ھېسسىياتىمىزنىڭ دېڭىز دولقۇنىدەك ھەر دەقىقىدە ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان تەۋرىنىشكە ئىگە بولغانلىقىدا. ئەگەر بەش مىنۇت ئىلگىرى ئۆزۈمنى خۇشال ۋە نىشانىم ئىنىق ھېس قىلغان بولسام، ھازىر بۇ ھېسسىياتلار يوقالدى، بەلكىم ئازاپ ۋە چۈشكۈن ھېس قىلىشىم مۇمكىن. شۇڭا يېقىملىق ھېسسىياتنى باشتىن كەچۈرمەكچى بولسام، كۆڭۈلسىز ھېسسىياتنى چىقىرىپ تاشلاش بىلەن بىرگە، يېقىملىق ھېسسىياتنى توختىماي قوغلىشىشىم كېرەك. مۇۋاپپىقىيەت قازىنالىغان تەقدىردىمۇ، پېشكەللىكلىرىمنى تولا ئويلاپ كەتمەي، دەرھال ھەممىنى قايتىدىن باشلىشىم كېرەك.

بۇنداق قىسقا مۇددەتلىك نەپكە ئېرىشىشنىڭ نېمە ھاجىتى بار؟ نېمە ئۈچۈن پەيدا بولۇپلا غايىب بولىدىغان نەرسىلەر ئۈچۈن شۇنچىلىك قاتتىق تىرمىشىمىز؟ بۇددا دىنىغا ئاساسلانغاندا، ئازابلىنىشنىڭ يىلتىزى ئاغرىش، ئازاپ-ئوقۇبەت، ھەتتا مەنىسىزلىك ئەمەس. بەلكى قىسقا مۇددەتلىك ھېسسىياتنى توختىماستىن ۋە ئەھمىيەتسىز قوغلىشىش بولۇپ، ئۇ بىزنى دائىم جىددىيلىك، توختاۋسىزلىق ۋە قانائەتسىزلىك ھېس قىلىدىغان ھالغا كەلتۈرۈپ قويىدۇ. بۇ خىل توختاۋسىز قوغلىشىش سەۋەبىدىن كاللا ھەرگىز قانائەت تاپمايدۇ. ئادەم ھوزۇرلانغاندىمۇ قانائەتلەنمەيدۇ، چۈنكى ھوزۇرلۇق ھېسسىياتنىڭ تېزلا يوقىلىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ، ھوزۇرلۇق ھېسسىياتنىڭ داۋاملىشىشى ۋە كۈچىيىشىگە ھەۋەس قىلىدۇ.

كىشىلەر ئازاب-ئوقۇبەتتىن بۇ خىل ياكى ئۇ خىل ۋاقىتلىق ھوزۇرنى باشتىن كەچۈرگەندە ئەمەس، بەلكى بارلىق ھېسسىياتىنىڭ تۇراقسىزلىقىنى چۈشىنىپ، ئۇلارغا بولغان ھەۋەسنى توختاتقاندا ئاندىن قۇتۇلىدۇ. بۇ بۇددىزىمدىكى ئېتىكاپ (meditation) ئادىتىنىڭ مەقسىتىدۇر. ئېتىكاپ قىلغاندا زېھنىڭىز ۋە بەدىنىڭىزنى يېقىندىن كۆزىتىسىز، بارلىق ھېسسىياتىڭىزنىڭ توختىماي پەيدا بولۇشى ۋە ئۆتۈپ كېتىشىگە شاھىت بولىسىز ۋە ئۇلارنى قوغلىشىشنىڭ قانچىلىك ئەھمىيەتسىزلىكىنى ھېس قىلىسىز. قوغلىشىش توختىغاندا، زىھنىڭىز ئىنتايىن راھەت، ئېنىق ۋە رازىمەنلىك ھېس قىلىدۇ. خۇشاللىق، ئاچچىقلىنىش، زېرىكىش، شەھۋەت قاتارلىق ھەر خىل ھېسسىياتلار پەيدا بولىدۇ ۋە ئۆتۈپ كېتىدۇ. ئەمما سىز مەلۇم ھېسسىياتقا بولغان ھەۋىسىڭىزنى توختاتقاندا، ئو ھېسسىيات قانداق بولسا شۇنداق قوبۇل قىلىسىز. يۈز بەرمەكچى بولغان ئىشلارنىڭ خىيالىغا پېتىشنىڭ ئورنىغا ھازىرقى پەيتتە ياشايسىز.

ھاياتىنى يىقىملىق ھېسسىياتنى قوغلىشىش بىلەن ساراڭلارچە ئۆتكۈزگەنلەر ھەۋەسنى توختاتقاندىن كىيىنكى خاتىرجەملىكنى تەسەۋۋۇر قىلالمايدۇ. بۇ خۇددى دېڭىز بويىدا نەچچە ئون يىل تۇرغان بىر ئادەمنىڭ ياخشى دولقۇنلارنى رازىمەنلىك بىلەن قوبۇل قىلىپ، ئۇلارنىڭ پارچىلىنىپ بۇژغۇنلارغا ئايلىنىپ كېىتىشىنى خالىماسلىقى ۋە بىرلا ۋاقىتتا يامان دولقۇنلاردىن قېچىپ ئۇلارنىڭ ئۆزىگە يېقىنلاشماسلىقىنى ئۈمىد قىلغانغا ئوخشايدۇ. كۈنسېرى بۇ كىشى دېڭىز بويىدا تۇرۇپ، نەتىجىسىز ھالدا ئۇدولقۇندىن قېچىپ بۇ دولقۇنغا ئىنتىلىپ ئۆزىنى ساراڭ قىلىپ قويىدۇ. ئاخىرىدا، قۇم ئۈستىدە ئولتۇرۇپ، دولقۇنلارنى ئۆز مەيلىگە قويىۋېتىدۇ. بۇ چاغدىكى ھايات نېمىدېگەن تىنچ، ھە!

بۇددىزىمنىڭ بۇ ئىدىيەسى زامانىۋى لىبېرال مەدەنىيەتكە بەك يات بولۇپ، غەربنىڭ يېڭى دەۋر ھەرىكەتلىرى بۇددىست چۈشەنچىلىرى بىلەن ئۇچراشقاندا، ئۇلار بۇ چۈشەنچىلەرنى لىبرال ئاتالغۇلار سۈپىتىدە تەرجىمە قىلغان، شۇ ئارقىلىق غەرپ تەپەككۇرىغا سىڭىپ كىرگەن. يېڭى دەۋر مەستانىلىرى دائىم مۇنداق تالاش-تارتىش قىلىدۇ: « بەخت تاشقى شارائىتقا باغلىق ئەمەس. ئۇ پەقەت ئىچىمىزدە ھېس قىلىشىمىزغا باغلىق. كىشىلەر بايلىق ۋە ئورۇن قاتارلىق تاشقى مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قوغلىشىشنى توختىتىشى، بۇنىڭ ئورنىغا ئىچكى ھېسسىياتى بىلەن باغلىنىشى كېرەك. ياكى تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، «خۇشاللىق ئىچىمىزدىن باشلىنىدۇ». مانا بۇ دەل بىئولوگلار مۇنازىرە قىلىۋاتقان چۈشەنچە، ئەمما ئازدۇر كۆپتۇر بۇدداھنىڭ ئېيتقانلىرى بىلەن قارشىلىشىپ قالىدىغانلىرىمۇ بار.

بۇددا زامانىۋى بىئولوگىيە ۋە يېڭى دەۋر ھەرىكەتلىرىنىڭ بەختنىڭ تاشقى شارائىتتىن مۇستەسنا مەۋجۇت چۈشەنچىسىگە قوشۇلغان. شۇنداقتىمۇ ئۇنىڭ تېخىمۇ موھىم ۋە چوڭقۇر چۈشەنچىسى شۇكى، ھەقىقىي بەخت بىزنىڭ ئىچكى ھېسسىياتىمىزدىن مۇستەسنا مەۋجۇت. دەرۋەقە، ھېسسىياتىمىزغا قانچە ئەھمىيەت بەرگەنسېرى ئۇلارغا شۇنچە ھەۋەس قىلىمىز ۋە شۇنچە ئازابلىنىمىز. بۇددانىڭ تەۋسىيەسى بولسا تاشقى مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قوغلىشىشتىن توختاشلا ئەمەس، يەنە ئىچكى ھېسسىياتنى قوغلىشىشنىمۇ توختاش ئىدى.

خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، سۇبيېكتىپ پاراغەت ئانكىتى بىزنىڭ سۇبيېكتىپ ھېسسىياتىمىز ئارقىلىق خۇشاللىقىمىزنى ئېنىقلاپ چىقىدۇ ۋە ئالاھىدە ھېسسىياتنى قوغلىشىش بىلەن خۇشاللىقنى قوغلىشىشنى بىر-بىرىدىن پەرقلەندۈرىدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، بۇددا دىنىغا ئوخشاش نۇرغۇن ئەنئەنىۋى پەلسەپە ۋە دىنلارغا نىسبەتەن، بەختنىڭ ئاچقۇچى ئۆزىڭىز ھەققىدىكى ھەقىقەتنى بىلىشتۇر، يەنى ئۆزىڭىزنىڭ كىم ياكى نېمە ئۈچۈن ياشايدىغانلىقىڭىزنى چۈشىنىشتىن ئىبارەتتۇر. كۆپىنچە كىشىلەر ئۆزىنىڭ ھېسسىياتى، ئوي-پىكىرلىرى، ياقتۇرىدىغان ۋە ياقتۇرمايدىغانلىرىنى خاتا تونۇيدۇ. ئۇلار ئاچچىقلانغاندا: «ئاچچىقلاندىم. بۇ مېنىڭ ئىشىم» دەيدۇ. نەتىجىدە ئۇلار ھاياتىنى مەلۇم ھېسسىياتتىن قېچىش ۋە باشقا ھېسسىياتلارنى قوغلاش بىلەن ئۆتكۈزىدۇ. ئۇلار ھەرگىزمۇ ئۆزلىرىنىڭ ئۆز ھېسسىياتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىنى، مەلۇم ھېسسىياتنى توختاۋسىز قوغلىشىۋىرىشنىڭ ئۇلارنى ئازاب-ئوقۇبەتكە دۇچار قىلىدىغانلىقىنى ھېس قىلمايدۇ.

ئەگەر ئەھۋال مۇشۇنداق بولسا، ئۇنداقتا بىزنىڭ پۈتكۈل بەخت تارىخىغا بولغان چۈشەنچىمىز خاتا بولۇشى مۇمكىن. بەلكىم كىشىلەرنىڭ ئارزۇلىرىنىڭ ئەمەلگە ئېشىش-ئاشماسلىقى ياكى يېقىملىق ھېسسىياتتىن ھۇزۇرلىنىش-ھوزۇرلانماسلىقى ئۇنچە مۇھىم ئەمەس. بۇ يەردىكى ئاساسلىق مەسىلە كىشىلەرنىڭ ئۆزى توغرىسىدىكى ھەقىقەتنى بىلىش-بىلمەسلىكىدە. بۈگۈنكى كۈندە كىشىلەرنىڭ ئۆزى ھەققىدىكى ھەقىقەتنى قەدىمكى يىغمىچىلار ۋە توپلىغۇچىلار ياكى ئوتتۇرا ئەسىردىكى دېھقانلاردىن ياخشىراق بىلىدىغانلىقىغا دائىر قانداق پاكىتلىرىمىز بار؟

ئالىملار بەخت تارىخىنى پەقەت بىر نەچچە يىل ئىلگىرىلا تەتقىق قىلىشقا باشلىغان، بىز تېخىچە دەسلەپكى پەرەزلەرنى فورمۇلالاشتۇرۇپ، مۇۋاپىق تەتقىقات ئۇسۇللىرىنى ئىزدەش باسقۇچىدا تۇرىۋاتىمىز. بەخت ھەققىدە كېسىپ يەكۈن چىقىرىش خۇددى تېخى باشلانمىغان مۇنازىرىنى ئاخىرلاشتۇرغاندەكلا ئىش. مۇھىمى ئىمكانقەدەر ئوخشىمىغان تەتقىقات ئۇسۇللىرى بىلەن تونۇشۇش ۋە توغرا سوئاللارنى سوراشتۇر.

كۆپىنچە تارىخ كىتابلىرى ئۇلۇغ مۇتەپەككۇرلارنىڭ ئىدىيەلىرى، جەڭچىلەرنىڭ باتۇرلۇقى، ئەۋلىيالارنىڭ خەير-ساخاۋەتلىرى ۋە سەنئەتكارلارنىڭ ئىجادچانلىقىغا بېغىشلانغان. تارىخنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلارنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە يوقىلىشى، ئىمپېرىيەلەرنىڭ گۈللىنىشى ۋە يىمىرىلىشى، تېخنىكىلارنىڭ بايقىلىشى ۋە تارقىلىشى ھەققىدە نۇرغۇن دەيدىغان نەرسىلىرى بار. شۇنداقتىمۇ ئۇلار بۇ خىل ئۆزگىرىشلەرنىڭ شەخسلەرنىڭ بەختى ۋە ئازابىغا قانداق تەسىر كۆرسەتكەنلىكى ھەققىدە ھېچنېمە دېمەيدۇ. بۇ بىزنىڭ تارىخنى چۈشىنىشىمىزدىكى ئەڭ چوڭ كەمچىلىكتۇر. ئەڭ ياخشىسى بۇ بوشلۇقنى ئەمدى تولدۇرايلى.

[1] For both the psychology and biochemistry of happiness, the following are good starting points: Jonathan Haidt, The Happiness Hypothesis: Finding Modern Truth in Ancient Wisdom (New York: Basic Books, 2006); R. Wright, The Moral Animal: Evolutionary Psychology and Everyday Life (New York: Vintage Books, 1994); M. Csikszentmihalyi, ‘If We Are So Rich, Why Aren’t We Happy?’, American Psychologist 54:10 (1999): 821–7; F. A. Huppert, N. Baylis and B. Keverne (eds.), The Science of Well-Being (Oxford: Oxford University Press, 2005); Michael Argyle, The Psychology of Happiness, 2nd edition (New York: Routledge, 2001); Ed Diener (ed.), Assessing Well-Being: The Collected Works of Ed Diener (New York: Springer, 2009); Michael Eid and Randy J. Larsen (eds.), The Science of Subjective Well-Being (New York: Guilford Press, 2008); Richard A. Easterlin (ed.), Happiness in Economics (Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2002); Richard Layard, Happiness: Lessons from a New Science (New York: Penguin, 2005).

[2] Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow (New York: Farrar, Straus and Giroux, 2011); Inglehart et al., ‘Development, Freedom and Rising Happiness’, 278–81.

[3]^* زىتلىق نوقتىسىدىن ئېيتقاندا، سۇبيېكتىپ بەخىت ھەققىدىكى پىسخىكا تەتقىقاتى كىشىلەرنىڭ ئۆز خۇشاللىقىغا توغرا دىئاگنوز قويۇش ئىقتىدارىغا تايانسىمۇ، ئەمما پىسخىكىلىق داۋالاشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى شۇكى، كىشىلەر ئۆزىنى ھەقىقىي تونۇمايدۇ ۋە بەزىدە ئۆزىنى ۋەيران قىلىدىغان ھەرىكەتلەردىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن كەسپىي ياردەمگە موھتاج.

[4] D. M. McMahon, The Pursuit of Happiness: A History from the Greeks to the Present (London: Allen Lane, 2006).

19. And They Lived Happily Ever After

THE LAST 500 YEARS HAVE WITNESSED A breathtaking series of revolutions. The earth has been united into a single ecological and historical sphere. The economy has grown exponentially, and humankind today enjoys the kind of wealth that used to be the stuff of fairy tales. Science and the Industrial Revolution have given humankind superhuman powers and practically limitless energy. The social order has been completely transformed, as have politics, daily life and human psychology.

But are we happier? Did the wealth humankind accumulated over the last five centuries translate into a new-found contentment? Did the discovery of inexhaustible energy resources open before us inexhaustible stores of bliss? Going further back, have the seventy or so turbulent millennia since the Cognitive Revolution made the world a better place to live? Was the late Neil Armstrong, whose footprint remains intact on the windless moon, happier than the nameless hunter-gatherer who 30,000 years ago left her handprint on a wall in Chauvet Cave? If not, what was the point of developing agriculture, cities, writing, coinage, empires, science and industry?

Historians seldom ask such questions. They do not ask whether the citizens of Uruk and Babylon were happier than their foraging ancestors, whether the rise of Islam made Egyptians more pleased with their lives, or how the collapse of the European empires in Africa have influenced the happiness of countless millions. Yet these are the most important questions one can ask of history. Most current ideologies and political programmes are based on rather flimsy ideas concerning the real source of human happiness. Nationalists believe that political self-determination is essential for our happiness. Communists postulate that everyone would be blissful under the dictatorship of the proletariat. Capitalists maintain that only the free market can ensure the greatest happiness of the greatest number, by creating economic growth and material abundance and by teaching people to be self-reliant and enterprising.

What would happen if serious research were to disprove these hypotheses? If economic growth and self-reliance do not make people happier, what’s the benefit of Capitalism? What if it turns out that the subjects of large empires are generally happier than the citizens of independent states and that, for example, Algerians were happier under French rule than under their own? What would that say about the process of decolonisation and the value of national self-determination?

These are all hypothetical possibilities, because so far historians have avoided raising these questions — not to mention answering them. They have researched the history of just about everything politics, society, economics, gender, diseases, sexuality, food, clothing – yet they have seldom stopped to ask how these influence human happiness.

Though few have studied the long-term history of happiness, almost every scholar and layperson has some vague preconception about it. In one common view, human capabilities have increased throughout history. Since humans generally use their capabilities to alleviate miseries and fulfil aspirations, it follows that we must be happier than our medieval ancestors, and they must have been happier than Stone Age hunter-gatherers.

But this progressive account is unconvincing. As we have seen, new aptitudes, behaviours and skills do not necessarily make for a better life. When humans learned to farm in the Agricultural Revolution, their collective power to shape their environment increased, but the lot of many individual humans grew harsher. Peasants had to work harder than foragers to eke out less varied and nutritious food, and they were far more exposed to disease and exploitation. Similarly, the spread of European empires greatly increased the collective power of humankind, by circulating ideas, technologies and crops, and opening new avenues of commerce. Yet this was hardly good news for millions of Africans, Native Americans and Aboriginal Australians. Given the proven human propensity for misusing power, it seems naive to believe that the more clout people have, the happier they will be.

Some challengers of this view take a diametrically opposed position. They argue for a reverse correlation between human capabilities and happiness. Power corrupts, they say, and as humankind gained more and more power, it created a cold mechanistic world ill-suited to our real needs. Evolution moulded our minds and bodies to the life of hunter- gatherers. The transition first to agriculture and then to industry has condemned us to living unnatural lives that cannot give full expression to our inherent inclinations and instincts, and therefore cannot satisfy our deepest yearnings. Nothing in the comfortable lives of the urban middle class can approach the wild excitement and sheer joy experienced by a forager band on a successful mammoth hunt. Every new invention just puts another mile between us and the Garden of Eden.

Yet this romantic insistence on seeing a dark shadow behind each invention is as dogmatic as the belief in the inevitability of progress. Perhaps we are out of touch with our inner hunter-gatherer, but it’s not all bad. For instance, over the last two centuries modern medicine has decreased child mortality from 33 per cent to less than 5 per cent. Can anyone doubt that this made a huge contribution to the happiness not only of those children who would otherwise have died, but also of their families and friends?

A more nuanced position takes the middle road. Until the Scientific Revolution there was no clear correlation between power and happiness. Medieval peasants may indeed have been more miserable than their hunter-gatherer forebears. But in the last few centuries humans have learned to use their capacities more wisely. The triumphs of modern medicine are just one example. Other unprecedented achievements include the steep drop in violence, the virtual disappearance of international wars, and the near elimination of large-scale famines.

Yet this, too, is an oversimplification. Firstly, it bases its optimistic assessment on a very small sample of years. The majority of humans began to enjoy the fruits of modern medicine no earlier than 1850, and the drastic drop in child mortality is a twentieth-century phenomenon. Mass famines continued to blight much of humanity up to the middle of the twentieth century. During Communist Chinas Great Leap Forward of 1958-61, somewhere between 10 and 50 million human beings starved to death. International wars became rare only after 1945, largely thanks to the new threat of nuclear annihilation. Hence, though the last few decades have been an unprecedented golden age for humanity, it is too early to know whether this represents a fundamental shift in the currents of history or an ephemeral eddy of good fortune. When judging modernity, it is all too tempting to take the viewpoint of a twenty-first- century middle-class Westerner. We must not forget the viewpoints of a nineteenth-century Welsh coal miner, Chinese opium addict or Tasmanian Aborigine. Truganini is no less important than Homer Simpson.

Secondly, even the brief golden age of the last half-century may turn out to have sown the seeds of future catastrophe. Over the last few decades, we have been disturbing the ecological equilibrium of our planet in myriad new ways, with what seem likely to be dire consequences. A lot of evidence indicates that we are destroying the foundations of human prosperity in an orgy of reckless consumption.

Finally, we can congratulate ourselves on the unprecedented accomplishments of modern Sapiens only if we completely ignore the fate of all other animals. Much of the vaunted material wealth that shields us from disease and famine was accumulated at the expense of laboratory monkeys, dairy cows and conveyor-belt chickens. Over the last two centuries tens of billions of them have been subjected to a regime of industrial exploitation whose cruelty has no precedent in the annals of planet Earth. If we accept a mere tenth of what animal-rights activists are claiming, then modern industrial agriculture might well be the greatest crime in history. When evaluating global happiness, it is wrong to count the happiness only of the upper classes, of Europeans or of men. Perhaps it is also wrong to consider only the happiness of humans.

Counting Happiness

So far we have discussed happiness as if it were largely a product of material factors, such as health, diet and wealth. If people are richer and healthier, then they must also be happier. But is that really so obvious? Philosophers, priests and poets have brooded over the nature of happiness for millennia, and many have concluded that social, ethical and spiritual factors have as great an impact on our happiness as material conditions. Perhaps people in modern affluent societies suffer greatly from alienation and meaninglessness despite their prosperity. And perhaps our less well-to-do ancestors found much contentment in community, religion and a bond with nature.

In recent decades, psychologists and biologists have taken up the challenge of studying scientifically what really makes people happy. Is it money, family, genetics or perhaps virtue? The first step is to define what is to be measured. The generally accepted definition of happiness is ‘subjective well-being’. Happiness, according to this view, is something I feel inside myself, a sense of either immediate pleasure or long-term contentment with the way my life is going. If it’s something felt inside, how can it be measured from outside? Presumably, we can do so by asking people to tell us how they feel. So psychologists or biologists who want to assess how happy people feel give them questionnaires to fill out and tally the results.

A typical subjective well-being questionnaire asks interviewees to grade on a scale of zero to ten their agreement with statements such as ‘I feel pleased with the way I am’, ‘I feel that life is very rewarding’, ‘I am optimistic about the future’ and ‘Life is good’. The researcher then adds up all the answers and calculates the interviewee’s general level of subjective well-being.

Such questionnaires are used in order to correlate happiness with various objective factors. One study might compare a thousand people who earn $100,000 a year with a thousand people who earn $50,000. If the study discovers that the first group has an average subjective well- being level of 8.7, while the latter has an average of only 7.3, the researcher may reasonably conclude that there is a positive correlation between wealth and subjective well-being. To put it in simple English, money brings happiness. The same method can be used to examine whether people living in democracies are happier than people living in dictatorships, and whether married people are happier than singles, divorcees or widowers.

This provides a grounding for historians, who can examine wealth, political freedom and divorce rates in the past. If people are happier in democracies and married people are happier than divorcees, a historian has a basis for arguing that the democratisation process of the last few decades contributed to the happiness of humankind, whereas the growing rates of divorce indicate an opposite trend.

This way of thinking is not flawless, but before pointing out some of the holes, it is worth considering the findings.

One interesting conclusion is that money does indeed bring happiness. But only up to a point, and beyond that point it has little significance. For people stuck at the bottom of the economic ladder, more money means greater happiness. If you are an American single mother earning $12,000 a year cleaning houses and you suddenly win $500,000 in the lottery, you will probably experience a significant and long-term surge in your subjective well-being. You’ll be able to feed and clothe your children without sinking further into debt. However, if you’re a top executive earning $250,000 a year and you win $1 million in the lottery, or your company board suddenly decides to double your salary, your surge is likely to last only a few weeks. According to the empirical findings, it’s almost certainly not going to make a big difference to the way you feel over the long run. You’ll buy a snazzier car, move into a palatial home, get used to drinking Chateau Pétrus instead of California Cabernet, but it’ll soon all seem routine and unexceptional.

Another interesting finding is that illness decreases happiness in the short term, but is a source of long-term distress only if a person’s condition is constantly deteriorating or if the disease involves ongoing and debilitating pain. People who are diagnosed with chronic illness such as diabetes are usually depressed for a while, but if the illness does not get worse they adjust to their new condition and rate their happiness as highly as healthy people do. Imagine that Lucy and Luke are middle- class twins, who agree to take part in a subjective well-being study. On the way back from the psychology laboratory, Lucy’s car is hit by a bus, leaving Lucy with a number of broken bones and a permanently lame leg. Just as the rescue crew is cutting her out of the wreckage, the phone rings and Luke shouts that he has won the lottery’s $10,000,000 jackpot. Two years later she’ll be limping and he’ll be a lot richer, but when the psychologist comes around for a follow-up study, they are both likely to give the same answers they did on the morning of that fateful day.

Family and community seem to have more impact on our happiness than money and health. People with strong families who live in tight- knit and supportive communities are significantly happier than people whose families are dysfunctional and who have never found (or never sought) a community to be part of. Marriage is particularly important. Repeated studies have found that there is a very close correlation between good marriages and high subjective well-being, and between bad marriages and misery. This holds true irrespective of economic or even physical conditions. An impecunious invalid surrounded by a loving spouse, a devoted family and a warm community may well feel better than an alienated billionaire, provided that the invalid’s poverty is not too severe and that his illness is not degenerative or painful.

This raises the possibility that the immense improvement in material conditions over the last two centuries was offset by the collapse of the family and the community. If so, the average person might well be no happier today than in 1800. Even the freedom we value so highly may be working against us. We can choose our spouses, friends and neighbours, but they can choose to leave us. With the individual wielding unprecedented power to decide her own path in life, we find it ever harder to make commitments. We thus live in an increasingly lonely world of unravelling communities and families.

But the most important finding of all is that happiness does not really depend on objective conditions of either wealth, health or even community. Rather, it depends on the correlation between objective conditions and subjective expectations. If you want a bullock-cart and get a bullock-cart, you are content. If you want a brand-new Ferrari and get only a second-hand Fiat you feel deprived. This is why winning the lottery has, over time, the same impact on people’s happiness as a debilitating car accident. When things improve, expectations balloon, and consequently even dramatic improvements in objective conditions can leave us dissatisfied. When things deteriorate, expectations shrink, and consequently even a severe illness might leave you pretty much as happy as you were before.

You might say that we didn’t need a bunch of psychologists and their questionnaires to discover this. Prophets, poets and philosophers realised thousands of years ago that being satisfied with what you already have is far more important than getting more of what you want. Still, it’s nice when modern research — bolstered by lots of numbers and charts — reaches the same conclusions the ancients did.

The crucial importance of human expectations has far-reaching implications for understanding the history of happiness. If happiness depended only on objective conditions such as wealth, health and social relations, it would have been relatively easy to investigate its history. The finding that it depends on subjective expectations makes the task of historians far harder. We moderns have an arsenal of tranquillisers and painkillers at our disposal, but our expectations of ease and pleasure, and our intolerance of inconvenience and discomfort, have increased to such an extent that we may well suffer from pain more than our ancestors ever did.

It’s hard to accept this line of thinking. The problem is a fallacy of reasoning embedded deep in our psyches. When we try to guess or imagine how happy other people are now, or how people in the past were, we inevitably imagine ourselves in their shoes. But that won’t work because it pastes our expectations on to the material conditions of others. In modern affluent societies it is customary to take a shower and change your clothes every day. Medieval peasants went without washing for months on end, and hardly ever changed their clothes. The very thought of living like that, filthy and reeking to the bone, is abhorrent to us. Yet medieval peasants seem not to have minded. They were used to the feel and smell of a long-unlaundered shirt. It’s not that they wanted a change of clothes but couldn’t get it – they had what they wanted. So, at least as far as clothing goes, they were content.

That’s not so surprising, when you think of it. After all, our chimpanzee cousins seldom wash and never change their clothes. Nor are we disgusted by the fact that our pet dogs and cats don’t shower or change their coats daily. We pat, hug and kiss them all the same. Small children in affluent societies often dislike showering, and it takes them years of education and parental discipline to adopt this supposedly attractive custom. It is all a matter of expectations.

If happiness is determined by expectations, then two pillars of our society — mass media and the advertising industry — may unwittingly be depleting the globe’s reservoirs of contentment. If you were an eighteen- year-old youth in a small village 5,000 years ago you’d probably think you were good-looking because there were only fifty other men in your village and most of them were either old, scarred and wrinkled, or still little kids. But if you are a teenager today you are a lot more likely to feel inadequate. Even if the other guys at school are an ugly lot, you don’t measure yourself against them but against the movie stars, athletes and supermodels you see all day on television, Facebook and giant billboards.

So maybe Third World discontent is fomented not merely by poverty, disease, corruption and political oppression but also by mere exposure to First World standards. The average Egyptian was far less likely to die from starvation, plague or violence under Hosni Mubarak than under Ramses II or Cleopatra. Never had the material condition of most Egyptians been so good. You’d think they would have been dancing in the streets in 2011, thanking Allah for their good fortune. Instead they rose up furiously to overthrow Mubarak. They weren’t comparing themselves to their ancestors under the pharaohs, but rather to their contemporaries in Obama’s America.

If that’s the case, even immortality might lead to discontent. Suppose science comes up with cures for all diseases, effective anti-ageing therapies and regenerative treatments that keep people indefinitely young. In all likelihood, the immediate result will be an unprecedented epidemic of anger and anxiety.

Those unable to afford the new miracle treatments — the vast majority of people — will be beside themselves with rage. Throughout history, the poor and oppressed comforted themselves with the thought that at least death is even-handed — that the rich and powerful will also die. The poor will not be comfortable with the thought that they have to die, while the rich will remain young and beautiful for ever.

45. In previous eras the standard of beauty was set by the handful of people who lived next door to you. Today the media and the fashion industry expose us to a totally unrealistic standard of beauty. They search out the most gorgeous people on the planet, and then parade them constantly before our eyes. No wonder we are far less happy with the way we look.

But the tiny minority able to afford the new treatments will not be euphoric either. They will have much to be anxious about. Although the new therapies could extend life and youth, they cannot revive corpses. How dreadful to think that I and my loved ones can live for ever, but only if we don’t get hit by a truck or blown to smithereens by a terrorist! Potentially a-mortal people are likely to grow averse to taking even the slightest risk, and the agony of losing a spouse, child or close friend will be unbearable.

Chemical Happiness

Social scientists distribute subjective well-being questionnaires and correlate the results with socio-economic factors such as wealth and political freedom. Biologists use the same questionnaires, but correlate the answers people give them with biochemical and genetic factors. Their findings are shocking.

Biologists hold that our mental and emotional world is governed by biochemical mechanisms shaped by millions of years of evolution. Like all other mental states, our subjective well-being is not determined by external parameters such as salary, social relations or political rights. Rather, it is determined by a complex system of nerves, neurons, synapses and various biochemical substances such as _ serotonin, dopamine and oxytocin.

Nobody is ever made happy by winning the lottery, buying a house, getting a promotion or even finding true love. People are made happy by one thing and one thing only — pleasant sensations in their bodies. A person who just won the lottery or found new love and jumps from joy is not really reacting to the money or the lover. She is reacting to various hormones coursing through her bloodstream, and to the storm of electric signals flashing between different parts of her brain.

Unfortunately for all hopes of creating heaven on earth, our internal biochemical system seems to be programmed to keep happiness levels relatively constant. There’s no natural selection for happiness as such — a happy hermit’s genetic line will go extinct as the genes of a pair of anxious parents get carried on to the next generation. Happiness and misery play a role in evolution only to the extent that they encourage or discourage survival and reproduction. Perhaps it’s not surprising, then, that evolution has moulded us to be neither too miserable nor too happy. It enables us to enjoy a momentary rush of pleasant sensations, but these never last for ever. Sooner or later they subside and give place to unpleasant sensations.

For example, evolution provided pleasant feelings as rewards to males who spread their genes by having sex with fertile females. If sex were not accompanied by such pleasure, few males would bother. At the same time, evolution made sure that these pleasant feelings quickly subsided. If orgasms were to last for ever, the very happy males would die of hunger for lack of interest in food, and would not take the trouble to look for additional fertile females.

Some scholars compare human biochemistry to an air-conditioning system that keeps the temperature constant, come heatwave or snowstorm. Events might momentarily change the temperature, but the air-conditioning system always returns the temperature to the same set point.

Some air-conditioning systems are set at twenty-five degrees Celsius. Others are set at twenty degrees. Human happiness conditioning systems also differ from person to person. On a scale from one to ten, some people are born with a cheerful biochemical system that allows their mood to swing between levels six and ten, stabilising with time at eight. Such a person is quite happy even if she lives in an alienating big city, loses all her money in a stock-exchange crash and is diagnosed with diabetes. Other people are cursed with a gloomy biochemistry that swings between three and seven and stabilises at five. Such an unhappy person remains depressed even if she enjoys the support of a tight-knit community, wins millions in the lottery and is as healthy as an Olympic athlete. Indeed, even if our gloomy friend wins $50,000,000 in the morning, discovers the cure for both AIDS and cancer by noon, makes peace between Israelis and Palestinians that afternoon, and then in the evening reunites with her long-lost child who disappeared years ago — she would still be incapable of experiencing anything beyond level seven happiness. Her brain is simply not built for exhilaration, come what may.

Think for a moment of your family and friends. You know some people who remain relatively joyful, no matter what befalls them. And then there are those who are always disgruntled, no matter what gifts the world lays at their feet. We tend to believe that if we could just change our workplace, get married, finish writing that novel, buy a new car or repay the mortgage, we would be on top of the world. Yet when we get what we desire we don’t seem to be any happier. Buying cars and writing novels do not change our biochemistry. They can startle it for a fleeting moment, but it is soon back to its set point.

How can this be squared with the above-mentioned psychological and sociological findings that, for example, married people are happier on average than singles? First, these findings are correlations — the direction of causation may be the opposite of what some researchers have assumed. It is true that married people are happier than singles and divorcees, but that does not necessarily mean that marriage produces happiness. It could be that happiness causes marriage. Or more correctly, that serotonin, dopamine and oxytocin bring about and maintain a marriage. People who are born with a cheerful biochemistry are generally happy and content. Such people are more attractive spouses, and consequently they have a greater chance of getting married. They are also less likely to divorce, because it is far easier to live with a happy and content spouse than with a depressed and dissatisfied one. Consequently, it’s true that married people are happier on average than singles, but a single woman prone to gloom because of her biochemistry would not necessarily become happier if she were to hook up with a husband.

In addition, most biologists are not fanatics. They maintain that happiness is determined mainly by biochemistry, but they agree that psychological and sociological factors also have their place. Our mental air-conditioning system has some freedom of movement within predetermined borders. It is almost impossible to exceed the upper and lower emotional boundaries, but marriage and divorce can have an impact in the area between the two. Somebody born with an average of level five happiness would never dance wildly in the streets. But a good marriage should enable her to enjoy level seven from time to time, and to avoid the despondency of level three.

If we accept the biological approach to happiness, then history turns out to be of minor importance, since most historical events have had no impact on our biochemistry. History can change the external stimuli that cause serotonin to be secreted, yet it does not change the resulting serotonin levels, and hence it cannot make people happier.

Compare a medieval French peasant to a modern Parisian banker. The peasant lived in an unheated mud hut overlooking the local pigsty, while the banker goes home to a splendid penthouse with all the latest technological gadgets and a view to the Champs-Elysées. Intuitively, we would expect the banker to be much happier than the peasant. However, mud huts, penthouses and the Champs-Elysées don’t really determine our mood. Serotonin does. When the medieval peasant completed the construction of his mud hut, his brain neurons secreted serotonin, bringing it up to level X. When in 2014 the banker made the last payment on his wonderful penthouse, brain neurons secreted a similar amount of serotonin, bringing it up to a similar level X. It makes no difference to the brain that the penthouse is far more comfortable than the mud hut. The only thing that matters is that at present the level of serotonin is X. Consequently the banker would not be one iota happier than his great-great-great-grandfather, the poor medieval peasant.

This is true not only of private lives, but also of great collective events. Take, for example, the French Revolution. The revolutionaries were busy: they executed the king, gave lands to the peasants, declared the rights of man, abolished noble privileges and waged war against the whole of Europe. Yet none of that changed French biochemistry. Consequently, despite all the political, social, ideological and economic upheavals brought about by the revolution, its impact on French happiness was small. Those who won a cheerful biochemistry in the genetic lottery were just as happy before the revolution as after. Those with a gloomy biochemistry complained about Robespierre and Napoleon with the same bitterness with which they earlier complained about Louis XVI and Marie Antoinette.

If so, what good was the French Revolution? If people did not become any happier, then what was the point of all that chaos, fear, blood and war? Biologists would never have stormed the Bastille. People think that this political revolution or that social reform will make them happy, but their biochemistry tricks them time and again.

There is only one historical development that has real significance. Today, when we finally realise that the keys to happiness are in the hands of our biochemical system, we can stop wasting our time on politics and social reforms, putsches and ideologies, and focus instead on the only thing that can make us truly happy: manipulating our biochemistry. If we invest billions in understanding our brain chemistry and developing appropriate treatments, we can make people far happier than ever before, without any need of revolutions. Prozac, for example, does not change regimes, but by raising serotonin levels it lifts people out of their depression.

Nothing captures the biological argument better than the famous New Age slogan: ‘Happiness Begins Within.’ Money, social status, plastic surgery, beautiful houses, powerful positions — none of these will bring you happiness. Lasting happiness comes only from serotonin, dopamine and oxytocin.!

In Aldous Huxley’s dystopian novel Brave New World, published in 1932 at the height of the Great Depression, happiness is the supreme value and psychiatric drugs replace the police and the ballot as the foundation of politics. Each day, each person takes a dose of ‘soma’, a synthetic drug which makes people happy without harming their productivity and efficiency. The World State that governs the entire globe is never threatened by wars, revolutions, strikes or demonstrations, because all people are supremely content with their current conditions, whatever they may be. Huxley’s vision of the future is far more troubling than George Orwell’s Nineteen Eighty-Four. Huxley’s world seems monstrous to most readers, but it is hard to explain why. Everybody is happy all the time — what could be wrong with that?

The Meaning of Life

Huxley’s disconcerting world is based on the biological assumption that happiness equals pleasure. To be happy is no more and no less than experiencing pleasant bodily sensations. Since our biochemistry limits the volume and duration of these sensations, the only way to make people experience a high level of happiness over an extended period of time is to manipulate their biochemical system.

But that definition of happiness is contested by some scholars. In a famous study, Daniel Kahneman, winner of the Nobel Prize in economics, asked people to recount a typical work day, going through it episode by episode and evaluating how much they enjoyed or disliked each moment. He discovered what seems to be a paradox in most people’s view of their lives. Take the work involved in raising a child. Kahneman found that when counting moments of joy and moments of drudgery, bringing up a child turns out to be a rather unpleasant affair. It consists largely of changing nappies, washing dishes and dealing with temper tantrums, which nobody likes to do. Yet most parents declare that their children are their chief source of happiness. Does it mean that people don’t really know what’s good for them?

That’s one option. Another is that the findings demonstrate that happiness is not the surplus of pleasant over unpleasant moments. Rather, happiness consists in seeing one’s life in its entirety as meaningful and worthwhile. There is an important cognitive and ethical component to happiness. Our values make all the difference to whether we see ourselves as ‘miserable slaves to a baby dictator’ or as ‘lovingly nurturing a new life’.2 As Nietzsche put it, if you have a why to live, you can bear almost any how. A meaningful life can be extremely satisfying even in the midst of hardship, whereas a meaningless life is a terrible ordeal no matter how comfortable it is.

Though people in all cultures and eras have felt the same type of pleasures and pains, the meaning they have ascribed to their experiences has probably varied widely. If so, the history of happiness might have been far more turbulent than biologists imagine. It’s a conclusion that does not necessarily favour modernity. Assessing life minute by minute, medieval people certainly had it rough. However, if they believed the promise of everlasting bliss in the afterlife, they may well have viewed their lives as far more meaningful and worthwhile than modern secular people, who in the long term can expect nothing but complete and meaningless oblivion. Asked ‘Are you satisfied with your life as a whole?’, people in the Middle Ages might have scored quite highly in a subjective well-being questionnaire.

So our medieval ancestors were happy because they found meaning to life in collective delusions about the afterlife? Yes. As long as nobody punctured their fantasies, why shouldn’t they? As far as we can tell, from a purely scientific viewpoint, human life has absolutely no meaning. Humans are the outcome of blind evolutionary processes that operate without goal or purpose. Our actions are not part of some divine cosmic plan, and if planet Earth were to blow up tomorrow morning, the universe would probably keep going about its business as usual. As far as we can tell at this point, human subjectivity would not be missed. Hence any meaning that people ascribe to their lives is just a delusion. The other-worldly meanings medieval people found in their lives were no more deluded than the modern humanist, nationalist and capitalist meanings modern people find. The scientist who says her life is meaningful because she increases the store of human knowledge, the soldier who declares that his life is meaningful because he fights to defend his homeland, and the entrepreneur who finds meaning in building a new company are no less delusional than their medieval counterparts who found meaning in reading scriptures, going on a crusade or building a new cathedral.

So perhaps happiness is synchronising one’s personal delusions of meaning with the prevailing collective delusions. As long as my personal narrative is in line with the narratives of the people around me, I can convince myself that my life is meaningful, and find happiness in that conviction.

This is quite a depressing conclusion. Does happiness really depend on self-delusion?

Know Thyself

If happiness is based on feeling pleasant sensations, then in order to be happier we need to re-engineer our biochemical system. If happiness is based on feeling that life is meaningful, then in order to be happier we need to delude ourselves more effectively. Is there a third alternative?

Both the above views share the assumption that happiness is some sort of subjective feeling (of either pleasure or meaning), and that in order to judge people’s happiness, all we need to do is ask them how they feel. To many of us, that seems logical because the dominant religion of our age is liberalism. Liberalism sanctifies the subjective feelings of individuals. It views these feelings as the supreme source of authority. What is good and what is bad, what is beautiful and what is ugly, what ought to be and what ought not to be, are all determined by what each one of us feels.

Liberal politics is based on the idea that the voters know best, and there is no need for Big Brother to tell us what is good for us. Liberal economics is based on the idea that the customer is always right. Liberal art declares that beauty is in the eye of the beholder. Students in liberal schools and universities are taught to think for themselves. Commercials urge us to ‘Just do it!’ Action films, stage dramas, soap operas, novels and catchy pop songs indoctrinate us constantly: ‘Be true to yourself’, ‘Listen to yourself’, ‘Follow your heart’. Jean-Jacques Rousseau stated this view most classically: ‘What I feel to be good — is good. What I feel to be bad – is bad.’

People who have been raised from infancy on a diet of such slogans are prone to believe that happiness is a subjective feeling and that each individual best knows whether she is happy or miserable. Yet this view is unique to liberalism. Most religions and ideologies throughout history stated that there are objective yardsticks for goodness and beauty, and for how things ought to be. They were suspicious of the feelings and preferences of the ordinary person. At the entrance of the temple of Apollo at Delphi, pilgrims were greeted by the inscription: ‘Know thyself!’ The implication was that the average person is ignorant of his true self, and is therefore likely to be ignorant of true happiness. Freud would probably concur.*

And so would Christian theologians. St Paul and St Augustine knew perfectly well that if you asked people about it, most of them would prefer to have sex than pray to God. Does that prove that having sex is the key to happiness? Not according to Paul and Augustine. It proves only that humankind is sinful by nature, and that people are easily seduced by Satan. From a Christian viewpoint, the vast majority of people are in more or less the same situation as heroin addicts. Imagine that a psychologist embarks on a study of happiness among drug users. He polls them and finds that they declare, every single one of them, that they are only happy when they shoot up. Would the psychologist publish a paper declaring that heroin is the key to happiness?

The idea that feelings are not to be trusted is not restricted to Christianity. At least when it comes to the value of feelings, even Darwin and Dawkins might find common ground with St Paul and St Augustine. According to the selfish gene theory, natural selection makes people, like other organisms, choose what is good for the reproduction of their genes, even if it is bad for them as individuals. Most males spend their lives toiling, worrying, competing and fighting, instead of enjoying peaceful bliss, because their DNA manipulates them for its own selfish aims. Like Satan, DNA uses fleeting pleasures to tempt people and place them in its power.

Most religions and philosophies have consequently taken a very different approach to happiness than liberalism does.3 The Buddhist position is particularly interesting. Buddhism has assigned the question of happiness more importance than perhaps any other human creed. For 2,500 years, Buddhists have systematically studied the essence and causes of happiness, which is why there is a growing interest among the scientific community both in their philosophy and their meditation practices.

Buddhism shares the basic insight of the biological approach to happiness, namely that happiness results from processes occurring within one’s body, and not from events in the outside world. However, starting from the same insight, Buddhism reaches very different conclusions.

According to Buddhism, most people identify happiness with pleasant feelings, while identifying suffering with unpleasant feelings. People consequently ascribe immense importance to what they feel, craving to experience more and more pleasures, while avoiding pain. Whatever we do throughout our lives, whether scratching our leg, fidgeting slightly in the chair, or fighting world wars, we are just trying to get pleasant feelings.

The problem, according to Buddhism, is that our feelings are no more than fleeting vibrations, changing every moment, like the ocean waves. If five minutes ago I felt joyful and purposeful, now these feelings are gone, and I might well feel sad and dejected. So if I want to experience pleasant feelings, I have to constantly chase them, while driving away the unpleasant feelings. Even if I succeed, I immediately have to start all over again, without ever getting any lasting reward for my troubles.

What is so important about obtaining such ephemeral prizes? Why struggle so hard to achieve something that disappears almost as soon as it arises? According to Buddhism, the root of suffering is neither the feeling of pain nor of sadness nor even of meaninglessness. Rather, the real root of suffering is this never-ending and pointless pursuit of ephemeral feelings, which causes us to be in a constant state of tension, restlessness and dissatisfaction. Due to this pursuit, the mind is never satisfied. Even when experiencing pleasure, it is not content, because it fears this feeling might soon disappear, and craves that this feeling should stay and intensify.

People are liberated from suffering not when they experience this or that fleeting pleasure, but rather when they understand the impermanent nature of all their feelings, and stop craving them. This is the aim of Buddhist meditation practices. In meditation, you are supposed to closely observe your mind and body, witness the ceaseless arising and passing of all your feelings, and realise how pointless it is to pursue them. When the pursuit stops, the mind becomes very relaxed, clear and satisfied. All kinds of feelings go on arising and passing — joy, anger, boredom, lust — but once you stop craving particular feelings, you can just accept them for what they are. You live in the present moment instead of fantasising about what might have been.

The resulting serenity is so profound that those who spend their lives in the frenzied pursuit of pleasant feelings can hardly imagine it. It is like a man standing for decades on the seashore, embracing certain ‘good’ waves and trying to prevent them from disintegrating, while simultaneously pushing back ‘bad’ waves to prevent them from getting near him. Day in, day out, the man stands on the beach, driving himself crazy with this fruitless exercise. Eventually, he sits down on the sand and just allows the waves to come and go as they please. How peaceful!

This idea is so alien to modern liberal culture that when Western New Age movements encountered Buddhist insights, they translated them into liberal terms, thereby turning them on their head. New Age cults frequently argue: ‘Happiness does not depend on external conditions. It depends only on what we feel inside. People should stop pursuing external achievements such as wealth and status, and connect instead with their inner feelings.’ Or more succinctly, ‘Happiness Begins Within.’ This is exactly what biologists argue, but more or less the opposite of what Buddha said.

Buddha agreed with modern biology and New Age movements that happiness is independent of external conditions. Yet his more important and far more profound insight was that true happiness is also independent of our inner feelings. Indeed, the more significance we give our feelings, the more we crave them, and the more we suffer. Buddha’s recommendation was to stop not only the pursuit of external achievements, but also the pursuit of inner feelings.

To sum up, subjective well-being questionnaires identify our well-being with our subjective feelings, and identify the pursuit of happiness with the pursuit of particular emotional states. In contrast, for many traditional philosophies and religions, such as Buddhism, the key to happiness is to know the truth about yourself — to understand who, or what, you really are. Most people wrongly identify themselves with their feelings, thoughts, likes and dislikes. When they feel anger, they think, ‘I am angry. This is my anger.’ They consequently spend their life avoiding some kinds of feelings and pursuing others. They never realise that they are not their feelings, and that the relentless pursuit of particular feelings just traps them in misery.

If this is so, then our entire understanding of the history of happiness might be misguided. Maybe it isn’t so important whether people’s expectations are fulfilled and whether they enjoy pleasant feelings. The main question is whether people know the truth about themselves. What evidence do we have that people today understand this truth any better than ancient foragers or medieval peasants?

Scholars began to study the history of happiness only a few years ago, and we are still formulating initial hypotheses and searching for appropriate research methods. It’s much too early to adopt rigid conclusions and end a debate that’s hardly yet begun. What is important is to get to know as many different approaches as possible and to ask the right questions.

Most history books focus on the ideas of great thinkers, the bravery of warriors, the charity of saints and the creativity of artists. They have much to tell about the weaving and unravelling of social structures, about the rise and fall of empires, about the discovery and spread of technologies. Yet they say nothing about how all this influenced the happiness and suffering of individuals. This is the biggest lacuna in our understanding of history. We had better start filling it.

* Paradoxically, while psychological studies of subjective well-being rely on people’s ability to diagnose their happiness correctly, the basic raison d’étre of psychotherapy is that people don’t really know themselves and that they sometimes need professional help to free themselves of self-destructive behaviours.