ئون بىرىنچى باب ئىمپىرىيە تەسەۋۋۇرى

11-باب ئىمپىرىيە تەسەۋۋۇرى

قەدىمكى رىملىقلار مەغلۇپ بولۇشقا كۆنۈپ كەتكەن. تارىختىكى نۇرغۇن بۈيۈك ئىمپېرىيەلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىرىغا ئوخشاش، ئۇلارمۇ جەڭلەردە ئارقا-ئارقىدىن مەغلۇپ بولغان  بولىشى مۇمكىن، ئەمما يېڭىپمۇ تۇراتتى. زەربىگە بەرداشلىق بېرەلمەيدىغان ۋە دەس تۇرالمايدىغان ئىمپېرىيە ھەقىقى ئىمپېرىيە ئەمەس. رىملىقلارچە ھەتتا مىلادىدىن بۇرۇنقى ئىككىنچى ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا شىمالىي ئىبىرىيەدىن كەلگەن خەۋەرمۇ قوبۇل قىلغۇسىز ئىدى. ئىتالىيەنىڭ يەرلىك كېلتلىرى ئولتۇراقلاشقان نۇمانتىيا دەپ ئاتىلىدىغان تايىنى يوق تاغلىق شەھەر رىم بويۇنتۇرۇقىنى تاشلاپ مۇستەقىللىققا جۈرئەت قىلغان. رىم ئەينى ۋاقىتتا پۈتكۈل ئوتتۇرا دېڭىزنىڭ شەك-شۈبھىسىز غوجىدارى بولۇپ، ماكېدونىيە ۋە سېلېۋىد ئىمپېرىيىسىنى مەغلۇب قىلىپ، ھاكاۋۇر شەھەر دۆلىتى گرېتسىيەنى بويسۇندۇرۇپ، كارتاجنى ئىس-تۈتەكلىك خارابىلىككە ئايلاندۇرغان. نۇمانتىيالىقلارنىڭ ماكانىدا ئەركىنلىككە بولغان كۈچلۈك مۇھەببەت ۋە ئۈنۈمسىز زېمىندىن باشقا ھېچ نەرسىسى يوق ئىدى. شۇنداقتىمۇ ئۇلار قوشۇنلارنى بىر-بىرلەپ يەڭدى ياكى رەسۋالارچە چېكىنىشكە مەجبۇرلىدى.

ئاخىرىدا، مىلادىدىن ئىلگىرىكى 134-يىلى، رىمنىڭ سەۋر-تاقىتى توشتى. كېڭەش پالاتا ئەزالىرى رىمنىڭ ئالدىنقى سېپىدىكى  كارتاجنى بېسىقتۇرغان گېنېرالى سىپىپو ئامىيىليانۇسنى نۇمانتىيالىقلارنى تىنجىتىشقا ئەۋەتتى ۋە ئۇنىڭغا 30 مىڭلىق زور قوشۇن بەردى. ئۇ نۇمانتىيالىقلارنىڭ جەڭگىۋارلىقى ۋە سەرۋازلىقىغا قايىل بولغاچقا ئۆز ئەسكەرلىرىنىڭ جېنىغا زامىن بولماسلىقنى تاللىدى. ئۇ بىر قاتار قورغانلار بىلەن نۇمانتىيانى قورشىۋېلىپ، بۇ ماكاننىڭ تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان ئالاقىسىنى ئۈزىۋەتتى. ئاچارچىلىق ئۇنىڭغا يارىدەم قىلدى. ئالاھەزەل بىر يىلدىن كېيىن، يېمەكلىك ئۈزۈلدى. نۇمانتىيالىقلار ئۈمىدسىزلىنىپ، يۇرتلىرىنى كۆيدۈردى. رىم مەنبەلىرىگە ئاساسلانغاندا، ئۇلار ئۆلىۋىلىشنى قۇللۇقتىن ئەلا بىلگەن.

كېيىن نۇمانتىيا ئىسپانلارنىڭ مۇستەقىللىق ۋە قەھرىمانلىق روھىنىڭ سىمۋولىغا ئايلاندى. ئىسپان يازغۇچى دون كىخوتنىڭ ئاپتورى مىگۇئېل دې سېرۋانتېس نۇمانتىيە قورشاۋى دەپ ئاتىلىدىغان بىر تراگېدىيە يازغان بولۇپ، بۇ تراگېدىيە شەھەرنىڭ ۋەيران بولۇشى بىلەن ئاخىرلاشسىمۇ، ئىسپانلارنىڭ پارلاق كىلەچىكىگە يول كۆرسەتكەن ئىدى. شائىرلار بۇ شەھەرنىڭ تەۋرەنمەس مۇداپىئەچىلىرىنى كۈيلىگەن، رەسساملار قورشاۋنى كاتتا رەسىم قىلىپ سىزىپ چىققان. 1882-يىلى، شەھەرنىڭ خارابىلىكى دۆلەت ئابىدىسى دەپ ئېلان قىلىندى ۋە ئىسپانىيە ۋەتەنپەرۋەرلىرىنىڭ تاۋاپ قىلىدىغان جايىغا ئايلاندى. 1950-ۋە 60-يىللاردا، ئىسپانىيەدىكى ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن ھەجۋىي رەسىملەر خاسىيەتلىك ئادەم ۋە ئۆمۈچۈك پالۋان بولماستىن، بەلكى رىم تاجاۋۇزچىلىرىغا قارشى جەڭ قىلغان تەسەۋۋۇردىكى ئىبىرىيە قەھرىمانى ئەل جاباتونىڭ سەرگۈزەشتىلىرى ئىدى. نۇمانتىيالىقلار بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە ئىسپانىيەنىڭ قەھرىمانلىق ۋە ۋەتەنپەرۋەرلىك ئۈلگەلىرى بولۇپ، ئىسپانىيە ياشلىرىنى يىتەكلىمەكتە.

ئىسپان ۋەتەنپەرۋەرلىرى نۇمانتىيالىقلارنى ئىسپانچە مەدھىيلىگەن بىلەن نۇمانتىيالىقلار ئىسپانلارنىڭ دۈشمىنى بولغان سىسىپونىڭ تىلىدا يەنى لاتىنچە سۆزلەيتتى. سېرۋانتېس لاتىن يېزىقى بىلەن “نۇمانتىيە قورشاۋى” نى يازغان، بۇ تىياتىر گرېك-رىم سەنئەت ئۇسلۇبىغا ئەگەشكەن، نۇمانتىيانىڭ تىياتىرخانىسى يوق ئىدى. نۇمانتىيانىڭ قەھرىمانلىرىغا چوقۇنىدىغان ئىسپان ۋەتەنپەرۋەرلىرمۇ رىم كاتولىك چېركاۋىنىڭ سادىق مۇخلىسلىرى بولۇپ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ بىلىشى كېرەك بولغىنى رىم كاتولىك رەھبەلىرىنىڭ يەنىلا رىمدا ياشايدىغانلىقى، تەڭرىسىنىڭ لاتىن تىلىدا سۆزلەشنى ياخشى كۆرىدىغانلىقىدۇر. ئوخشاشلا، ئىسپانىيەنىڭ بۈگۈنكى قانۇنى رىم قانۇنىدىن كەلگەن. ئىسپانىيە سىياسىتى رىم سىياسىتىنىڭ ئاساسىغا قۇرۇلغان. ئىسپانىيەنىڭ يېمەك-ئىچمەكلىرى ۋە بىناكارلىق قۇرۇلۇشلىرىنىڭ رىم پۇراق-ئۇسلۇبى ئىبېرىيە كېلىتلىرىغا قارىغاندا تېخىمۇ كۈچلۈك. بۈگۈنكى كۈندە نۇمانتىيادا خارابىلىكتىن باشقا ھېچنىمە قالمىدى. ھەتتا نۇمانتىيانىڭ ھېكايىسى پەقەت رىم تارىخچىلىرىنىڭ قەلىمى ئارقىلىقلا بىزگە يېتىپ كەلدى. رىم ئىمپرىيەسى نۇمانتىيالىقلارنى شۇقەدەر تەلتۆكۈس مەغلۇپ قىلىۋەتتىكى ھەتتا نۇمانتىيانىڭ تارىخىي ئەسلىمىلىرىنىمۇ رىملىقلاردىن ئاڭلاۋاتىمىز.

بۇ بىزنىڭ ھېكايىمىز ئەمەس. بىز بىچارىلەرنىڭ غەلىبە قىلىشىنى خالايمىز. ئەمما تارىختا ئادالەت يوق. ئۆتمۈشتىكى مەدەنىيەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئىلگىرى كىيىن بىر قىسىم رەھىمسىز ئىمپېرىيە قوشۇنلىرىنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىپ ئۇنتۇلۇنۇپ كەتتى. ئىمپېرىيەلەرمۇ ئاخىرىدا يىمىرىلىدۇ، ئەمما ئۇلار باي ۋە ئۇنتۇلماس مىراسلارنى قالدۇرىدۇ. 21-ئەسىردىكى كىشىلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك مەلۇم بىر ئىمپېرىيەنىڭ ئەۋلادلىرىدۇر.

نېمىنى ئىمپىرىيە دەيمىز؟

ئىمپېرىيە ئىككى مۇھىم ئالاھىدىلىككە ئىگە سىياسىي تەرتىپتۇر. بىرىنچى، بۇ نامغا لايىق بولۇش ئۈچۈن، سىز ئوخشىمىغان مەدەنىيەت ۋە ئايرىم تېرىتورىيىگە ئىگە نۇرغۇن پەرقلىق خەلقلەرگە ھۆكۈمرانلىق قىلىشىڭىز كېرەك. زادى قانچىلىك پەرقلىق خەلقى  بولسا ئىمپىرىيە ھىساپلىنىدۇ؟ ئىككى ياكى ئۈچى يېتەرلىك بولمايدۇ. يىگىرمە ياكى ئوتتۇز بولمىسىمۇ بولىدۇ. ئىمپېرىيە بولۇشنىڭ بوسۇغىسى بۇ ئىككى ساننىڭ ئوتتۇرىسىدىراق بولىشى مۇمكىن.

ئىككىنچىدىن، ئىمپېرىيە ئۆزگىرىشچان چېگرا ۋە ئۆزگەرمەس ئاچكۆزلۈك بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. ئىمپېرىيە باشقا مىللەت ۋە زېمىنلارنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسى ياكى كىملىكىنى ئۆزگەرتمەي تۇرۇپ، ئۇلارنى يۇتۇۋالالايدۇ ۋە ئىمپېرىيەنىڭ دائىرىسىگە قوشىۋېتەلەيدۇ. بۈگۈنكى بېرتانىيە دۆلىتىنىڭ بىر قەدەر ئېنىق چېگراسى بار بولۇپ، دۆلەتنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسى ۋە كىملىكىنى ئۆزگەرتمەي تۇرۇپ ھازىرقى چىگرادىن ئېشىپ باشقا جايلارنى ئىگەللىيەلمەيدۇ. بىر ئەسىر ئىلگىرى يەرشارىدىكى ھەممە يەر دېگۈدەك بېرتانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ قالغان ئىدى.

مەدەنىيەتنىڭ كۆپ خىللىقى ۋە چىگرانىڭ ئۆزگىرىشچانلىقى ئىمپېرىيەلەنىڭ خاس ئالاھىدىلىكى بولۇپلا قالماي، ئۇلارنىڭ تارىختىكى ئاساسلىق رولىنىمۇ بەلگىلەپ قويغان. بۇ ئىككى ئالاھىدىلىكنىڭ تۈرتكىسىدە، ئىمپېرىيەلەر ئوخشىمىغان ئېتنىك گۇرۇپپىلار ۋە ئېكولوگىيىلىك رايونلارنى بىر سىياسىي كۈنلۈك ئاستىغا بىرلەشتۈرگەن، بۇ ئارقىلىق پارچە پارچە ئىنسان تۈرلىرى ۋە ئۇلار ياشىغان رايۇنلار پۈتۈنلەشكەن.

تەكىتلەشكە تېگىشلىكى شۇكى، ئىمپېرىيە ئۆزىنىڭ كېلىپ چىقىشى، ھۆكۈمەت شەكلى، تېرىتورىيەلىك دائىرىسى ياكى نوپۇسىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى بىلەن ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەتنىڭ كۆپ خىللىقى ۋە ئۆزگىرىشچان چېگراسى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. ئىمپېرىيەلەرنىڭ ھەربىي جەھەتتىكى ئىستىلادىن كىلىپ چىقىشى شەرت ئەمەس. ئافىنا ئىمپېرىيىسى ئىختىيارىي ئىتتىپاق سۈپىتىدە باشلانغان، خابسبۇرگ ئىمپېرىيىسى دۆلەتلەر ئارىسىدىكى نىكاھ مۇناسىۋىتىدىن بارلىققا كەلگەن. بىر ئىمپېرىيەنى مۇستەبىت ئىمپېراتور باشقۇرمىسىمۇ بولىدۇ. تارىختىكى ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيە بولغان ئۇلۇغ بېرتانىيە ئىمپېرىيىسى دېموكراتىك باشقۇرۇلغان. باشقا دېموكراتىك ( ھېچ بولمىغاندا جۇمھۇرىيەتچى) ئىمپېرىيەلەر گوللاندىيە، فرانسىيە، بېلگىيە ۋە ئامېرىكا ئىمپېرىيىسىنى، شۇنداقلا زامانىۋىلىقنىڭ دەسلەپكى باسقۇچىدىكى نوۋگورود، رىم، كارتاج ۋە ئافىنا قاتارلىق ئىمپېرىيەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ئىمپرىيە ئۈچۈن كۆلەم مۇھىم ئەمەس. بەزى ئىمپېرىيەلەر ئۇششاق بولىدۇ. ئافىنا ئىمپېرىيىسىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يەتكەندىكى كۆلىمى ۋە نوپۇسى بۈگۈنكى گرېتسىيەگە قارىغاندا خېلىلا كىچىك ئىدى. ئازتېك ئىمپېرىيىسى بۈگۈنكى مېكسىكىدىن كىچىك ئىدى. شۇنداقتىمۇ ھەر ئىككىلىسى ئىمپېرىيە ئىدى، ھالبۇكى بۈگۈنكى گرېتسىيە ۋە  مېكسىكا ئۇنداق ئەمەس. چۈنكى ئالدىنقىسى ئاستا-ئاستا ئون نەچچە، ھەتتا يۈزلىگەن ئوخشىمىغان سىياسىي گەۋدىلەرنى بويسۇندۇرغان بولسا كىينكىسى ئۇنداق قىلالمىغان.  ئافىنا ئىلگىرى يۈزدىن ئارتۇق مۇستەقىل شەھەر دۆلىتىگە ھۆكۈمرانلىق قىلغان، ئەمما ئازتېك ئىمپېرىيىسىنىڭ باج خاتىرىسىگە ئىشەنچ قىلساق، 371 ئوخشىمىغان قەبىلە ۋە خەلقنى باشقۇرغانلىقىنى بىلىمىز.^[1]

قانداق قىلىپ ھەرخىل ئىنسانلارنى بۈگۈنكى بىر دۆلەتكە جۇغلىغىلى بۇلىدۇ؟ ئىلگىرى دۇنيادا نۇرغۇن پەرقلىق خەلقلەر بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ  نوپۇسى ئاز، زېمىنى كىچىك بولغانلىقى ئۈچۈن سىغدۇرۇش مۇمكىن ئىدى. ئەيسا ئەلەيھىسسالام ۋاقتىدا ئوتتۇرا دېڭىز بىلەن ئىئوردانىيە دەرياسى ئارىسىدا ئون نەچچە مىللەت، قەبىلە، كىچىك خانلىق ۋە شەھەر دۆلەتلىرىنى سىغدۇرغان زىمىن ھالا بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە يەھۇدىلار بىلەن ئەرەپلەرنىڭ ئارزۇسىنىمۇ قاندۇرۇپ بولالمايۋاتىدۇ.

ئىمپېرىيە ئىنسانلارنىڭ كۆپ خىللىقىنى زور دەرىجىدە ئازايتقان ئاساسلىق سەۋەبلەرنىڭ بىرى. ئىمپېرىيە نۇرغۇنلىغان كىشىلەرنىڭ (نۇمانتىيالىقلارغا ئوخشاش) ئۆزگىچە ئالاھىدىلىكلىرىنى تەدرىجىي يوقىتىپ، يېڭى ۋە تېخىمۇ چوڭ گورۇپپىلارنى بارلىققا كەلتۈردى.

رەزىل ئېىمپېرىيەلەر؟

دەۋرىمىزدە جاھانگىرلىك  فاشىستلىقتىن قالسىلا يېقىمسىز ئاڭلىنىدىغان سۆز. ئىمپېرىيە ھەققىدىكى تەنقىد ئادەتتە ئىككى خىل بولىدۇ:

1. ئىمپېرىيە ھاجەتسىز. ئەستايىدىل ئويلاشقاندا، بويسۇندۇرۇلغان نۇرغۇن خەلقلەرگە ئۈنۈملۈك ھۆكۈمرانلىق قىلىش مۇمكىن ئەمەس.
2. ھاجىتى بار دىسەكمۇ ئىمپىرىيەنى قۇرماسلىق كېرەك، چۈنكى ئىمپېرىيەلەر بۇزغۇنچىلىق ۋە ئېكىسپىلاتاتسىيەنىڭ رەزىل ماتورى. ھەر بىر مىللەتنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بار، ھەرگىزمۇ باشقىلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا بويسۇنماسلىقى كېرەك.

تارىخىي نۇقتىدىن ئالغاندا، بىرىنچى بايان ئېنىقلا قۇرۇق گەپ، ئىككىنچى باياندا ئېغىر مەسىلە بار.

بەرھەق، ئىمپېرىيە يېقىنقى 2500 يىلدىن بۇيان دۇنيادا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان سىياسىي تەشكىلات بولۇپ كەلگەن. بۇ ئىككى يېرىم مىڭ يىل جەريانىدا ئىنسانلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىمپېرىيە تەۋەسىدە ياشىغان. ئىمپېرىيەمۇ ناھايىتى مۇقىم ھۆكۈمەت شەكلى بولغان. كۆپىنچە ئىمپېرىيەلەر ئىسيانچىلارنى باستۇرۇشنى ئاسان دەپ قارىغان. ئەمەلىيەتتە، ئىمپرىيەلەر پەقەت  تاجاۋۇز ياكى ھاكىمىيەت قاتلىمىدىكى بۆلۈنۈش بىلەن ئاغدۇرۇلغان. بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەرنىڭ قۇتۇلۇش ئۇرۇنۇشلىرى ئانچە كۆپ بولمىغان، كۆپىنچە خەلقلەر نەچچە يۈز يىل ئىمپىرىيەگە بويسۇنۇپ ياشىغان. تاكى ئۇلار ئۆزىنىڭ مەدەنىيەتلىرىنى ئۆزى يوقاتمىغۇچە ھەزىم بولۇپ كەتمىگەن.

مەسىلەن، مىلادى 476-يىلىنىڭ ئاخىرى گېرمان قەبىلىلىرى غەربىي رىم ئىمپېرىيىسىنى بېسىۋالغاندا، ئىلگىرى رىملىقلار تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلغان نۇمانتىيالىقلار، ئارۋېرنىلىقلار، خېلۋېتلار، سامنىتلار، لۇسىتانلىقلار، ئۆمبرەينلەر،  ئېتروسكانلار ۋە باشقا ئۇنتۇلۇپ كەتكەن يۈزلىگەن خەلقلەر خۇددى يۇنۇس ئەلەيھىسسالام بىلىقنىڭ قارنىدىن ساق چىققاندەك رىم ئ‍مپىرىيەسىنىڭ قارنىدىن ساق چىقالمىغان. ھازىر ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى يوق. ئۆزىنى ئاشۇ مىللەتلەرنىڭ ئەزاسى دەپ تونۇغان، ئۇلارنىڭ تىلىدا سۆزلەيدىغان، ئىلاھلىرىغا چوقۇنىدىغان ۋە ئۇلارنىڭ ئەپسانىلىرى ۋە رىۋايەتلىرىنى سۆزلەيدىغان كىشىلەرنىڭ بىئولوگىيىلىك ئەۋلادلىرى ھازىر رىملىقلارغا ئوخشاش ئويلايدۇ، سۆزلەيدۇ ۋە ئىلاھلىرىغا چوقۇنىدۇ.

نۇرغۇن ئەھۋاللاردا، بىر ئىمپېرىيەنىڭ ۋەيران بولۇشى بۇ ئىمپرىيەگە بويسۇنغان خەلقلەرنىڭ مۇستەقىل بولۇشىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئەكسىچە، يېڭى ئىمپېرىيە كونا ئىمپېرىيەنىڭ قەبرىسىگە تىكلىنىدۇ. بۇنىڭغا ئوتتۇرا شەرقتىن باشقا تىپىك مىسال يوق. بۇ رايوندىكى ھازىرقى سىياسىي ئىقلىم  نۇرغۇن چىگراسى ئىنىق بولمىغان مۇستەقىل سىياسىي گەۋدىلەرنىڭ كۈچ تەڭپۇڭلىقى ئۈستىگە قۇرۇلغان. لىكىن ئۇلار ئۆتكەنكى نەچچە مىڭ يىلدا تەڭلىشىپ باقمىغان. ئوتتۇرا شەرقنىڭ بۇنداق ئەھۋالنى باشتىن كەچۈرۈشى مىلادىدىن ئىلگىرىكى سەككىزىنچى ئەسىردە، تەخمىنەن 3000 يىل ئىلگىرى يۈز بەرگەن. مىلادىدىن بۇرۇنقى سەككىزىنچى ئەسىردە يېڭى ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ باش كۆتۈرۈشىدىن مىلادىيە 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيە ئىمپېرىيىسى يىمىرىلگەنگە قەدەر، ئوتتۇرا شەرق بىر ئىمپېرىيەنىڭ قولىدىن يەنە بىر ئىمپېرىيەنىڭ قولىغا كۈچ ئۇلاش كالتىكىدەك  ئۆتۈپ تۇرغان. ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيە ئاخىرى كالتەكنى تاشلىغاندا، ئاسسۇرلار بويسۇندۇرغان ئارامىلار، ئاممونتلار، فىيۇنىكلار، پەلەستنلىكلەر، موئابىتلار، ئىدومىتلار ۋە باشقا خەلقلەر ئاللىقاچان غايىب بولۇپ بولغان.

توغرا، بۈگۈنكى يەھۇدىيلار، ئەرمەنلەر ۋە گرۇزىنلار مەلۇم دەرىجىدە  ئۆزلىرىنى قەدىمكى ئوتتۇرا شەرق خەلقلىرىنىڭ ئەۋلادلىرى دەپ قارىسا بولىدۇ. ئەمما بۇنداق دېيىشمۇ مۇبالىغەدۇر. شۇنداق دىيىشكە بۇلىدۇكى، ھازىرقى يەھۇدىيلارنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئەمەلىيىتى قەدىمكى يەھۇدىي پادىشاھلىقىنىڭ ئەنئەنىسىگە قارىغاندا ئۆتكەن ئىككى مىڭ يىلدا يەھۇدىيلارنى باشقۇرغان ئىمپىرىيەلەرگە بەكرەك ئوخشايدۇ. ئەگەر يەھۇدىلارنىڭ پادىشاسى داۋۇت ئەلەيھىسسالام ھازىر ئېرۇسالىمدا پەيدا بولسا، ئۇ ياۋروپاچە كىيىنگەن، ئانا تىلى ئىبرايچە ئەمەس بەلكى گېرمان تىلىنىڭ بىر شىۋەسى بولغان يىددىشچە سۆزلەيدىغان ۋە تەۋراتنىڭ مەنىسى ھەققىدە تۈگىمەس تالاش-تارتىش قىلىدىغان كىشىلەرنى كۆرۈپ كۆزلىرى ئالىچەكمەن بولۇپ كىتەتتى. چۈنكى ئۇ چاغدا ئىبادەتخانىلار ۋە تەۋراتمۇ يوق ئىدى.

ئىمپېرىيەنىڭ  قۇرۇلىشى ۋە مەۋجۇتلىقى قەتلىئام ۋە زۇلۇم بەدىلىگە بولىدۇ.  ئىمپېرىيەنىڭ تىپىك قىلمىشى ئۇرۇش، بويسۇندۇرۇش، سۈرگۈن قىلىش ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقتۇر. مىلادىيە 83-يىلى رىملىقلار شوتلاندىيەگە تاجاۋۇز قىلغاندا، ئۇلار يەرلىك كالېدونىيە قەبىلىلىرىنىڭ قەيسىرانە قارشىلىقىغا ئۇچرىغان، ئەمما ئۇلارنىڭ قارشىلىقى دۆلەتنىڭ خانىۋەيران قىلىنىشى بىلەن جاۋاپلانغان. رىم ئىمپېريەسىنىڭ تىنچلىق تەكلىپلىرىگە، ئاتامان كالگاكۇس رىملىقلارنى “يالماۋۇزلار ” دەپ ئاتىغان ۋە ئۇلارنىڭ ئىمپىرىيە دىگىنى بۇلاڭچىلىق، قىرغىنچىلىق ۋە قاراقچىلىقتۇر. ئۇلار ھەممە يەرنى چۆلگە ئايلاندۇرۇپ، ئاندىن ئۇنى تىنچلىق دەپ ئاتايدۇ دىگەن.^[2]

بۇ، ئىمپېرىيەلەر ھېچقانداق قىممەتلىك نەرسە قالدۇرمايدۇ، دېگەنلىك ئەمەس. بارلىق ئىمپېرىيەنى قارا  دىيىش ۋە بارلىق ئىمپېرىيە مىراسلىرىنى رەت قىلىش ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ كۆپ قىسمىنى رەت قىلغانلىق. ئىمپېرىيە سەرخىللىرى بويسۇندۇرۇشتىن كەلگەن پايدىنى ئارمىيە ۋە قەلئە قۇرۇش ئۈچۈنلا ئەمەس، پەلسەپە، سەنئەت، ئادالەت ۋە خەير-ساخاۋەتكىمۇ ئىشلەتكەن. ئىنسانىيەت مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ موھىم بىر قىسمى ئىمپېرىيەلەرنىڭ بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەرنىڭ قان تەرى بەدىلىگە كەلگەن. رىم ئىمپېرىيالىزىمى ئېلىپ كەلگەن پايدا ۋە گۈللۈنۈش سىسېرو، سېنېكا ۋە سانت ئاۋگۇستىن قاتارلىق مەشھۇرلارنى كۆڭۈل ئېچىش، ئويلاش ۋە يېزىش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلىدى. تاج ماھال ياركەنت خانلىقىنىڭ خانى سۇلتان سەئىدخاننىڭ نەۋرە تۇققانلىرىغا بويسۇنغان ھىندىستانلىقلارنىڭ بايلىقىسىز قۇرۇلمىغان بولاتتى. شۇنداقلا خابسبۇرگ ئىمپېرىيىسىنىڭ سىلاۋىيان، ۋېنگرىيە ۋە رۇمىنىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان ئۆلكىلەرنى باشقۇرۇشتىن ئالغان پايدىسى ھايدننىڭ مائاشى ۋە موزارتنىڭ شېرىنكانىسى ئۈچۈن بېرىلەتتى. ھېچقانداق كالېدونىيەلىك تارىخچىلار كالگاكۇسنىڭ نۇتقىنى كىيىنكى ئەۋلادلار ئۈچۈن ساقلاپ قويمىغان. بىز بۇنىڭ ئۈچۈن رىم تارىخچىسى تاكىتۇسقا رەھمەت ئېيتىمىز. بەلكىم ئۇ تارىخلارنى توقۇپ چىققان بولۇشى مۇمكىن. بۈگۈنكى كۈندە نۇرغۇن ئالىملار تاكتۇسنىڭ نۇتۇقنى توقۇپلا قالماي، كالېدونىيە سەردارى كالگاكۇسنىڭ خاراكتېرىنى يارىتىپ، ئۆزىنىڭ ۋە باشقا يۇقىرى تەبىقىدىكى رىملىقلارنىڭ دۆلىتى ھەققىدە ئويلىغانلىرىنى  قەلەمگە ئېلىپ قويغان، دەپ قارايدۇ.

بىز سەرخىل مەدەنىيەت ۋە گۈزەل سەنئەتنى قويۇپ،  ئادەتتىكى كىشىلەر دۇنياسىغا نەزەر سالساقمۇ، بۈگۈنكى مەدەنىيەتلەرنىڭ كۆپىنچىسىدە ئىمپېرىيەنىڭ ئەنئەنىسىنى تاپالايمىز. كۆپىنچىمىز ئەجدادلىرىمىزغا قىلىچ بىلەن مەجبۇرلانغان ئىمپېرىيە تىللىرىدا سۆزلەيمىز، ئويلايمىز ۋە ئارزۇ قىلىمىز. كۆپىنچە شەرقىي ئاسىيالىقلار خەن ئىمپېرىيىسىنىڭ تىلىدا سۆزلەيدۇ ۋە ئارزۇ قىلىدۇ. ئەجدادىنىڭ كىم بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئالياسكانىڭ باروۋ يېرىم ئارىلىدىن ماگېللان بوغۇزىغىچە بولغان ئىككى ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئاھالىلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئىسپانىيە، پورتۇگال تىلى، فىرانسۇز تىلى ياكى ئىنگلىز تىلى قاتارلىق تۆت ئىمپېرىيە تىلىنىڭ بىرىدە ئالاقە قىلىدۇ. ھازىرقى مىسىرلىقلار ئەرەب تىلىدا سۆزلەيدۇ، ئۆزىنى ئەرەب دەپ قارايدۇ ۋە يەتتىنچى ئەسىردە مىسىرنى بويسۇندۇرغان ۋە ئىسيانلارنى تۆمۈر مۇشتى بىلەن تارمار قىلغان ئەرەب ئىمپېرىيىسى بىلەن بىر دەپ ئويلايدۇ. جەنۇبىي ئافرىقىدىكى تەخمىنەن 10 مىليون زۇلۇلارنىڭ كۆپىنچىسى زۇلۇ ئىمپېرىيىسىگە قارشى ئۇرۇش قىلغان قەبىلىلەرنىڭ ئەۋلادلىرى بولسىمۇ ۋە قانلىق ھەربىي ھەرىكەتلەر ئارقىلىق ئىمپېرىيە كونتروللىقىغا كېرىپ كەتكەن بولسىمۇ، 19-ئەسىردىكى زۇلۇنىڭ شان-شەرىپىدىن پەخىرلىنىدۇ.

سىلەر ئۈچۈن

تارىختا ئىنىق خاتىرىلەنگەن تۇنجى ئىمپېرىيە بۈيۈك سارگوننىڭ ئاكادىيان ئىمپېرىيىسى (مىلادىدىن ئىلگىرىكى 2250-يىل)دۇر. سارگون ئەسلى مېسوپوتامىييەدىكى كىچىك شەھەر كىشنىڭ پادىشاھى ئىدى. قىسقىغىنە بىر نەچچە ئون يىلدا ئۇ  مېسوپوتامىييە مەركىزىنىڭ سىرتىدىكى چوڭ رايونلارنىمۇ بويسۇندۇردى. سارگون ئۆزىنىڭ پۈتۈن دۇنيانى بويسۇندۇرغانلىقى بىلەن ماختىنىدۇ. ئەمەلىيەتتە، ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقى پارس قولتۇقىدىن ئوتتۇرا دېڭىزىغىچە سوزۇلغان بولۇپ، ھازىرقى ئىران ۋە تۈركىيەنىڭ بىر قانچە كىچىك قىسىملىرى بىلەن بۈگۈنكى ئىراق ۋە سۈرىيەنىڭ كۆپ قىسمىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىدى.

ئىمپېرىيە سارگۇن ۋاپات بولۇپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا ۋەيران بولغان، ئەمما  ئىمپېرىيە زېھنىيىتى ساقلىنىپ قالغان. كېيىنكى 1700 يىلدا، ئاسسۇرىيان، بابىلون ۋە ھىتىت پادىشاھلىرى سارگوننى ئۆلگە قىلىپ، ئۆزلىرىنىڭمۇ پۈتۈن دۇنيانى بويسۇندۇرغانلىقى بىلەن ماختىنىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن، مىلادىدىن ئىلگىرىكى 550-يىللار ئەتراپىدا، پېرسىيەلىك بۈيۈك خۇسراۋ تەكەببۇرلۇق بىلەن دۇنياغا تونۇلغان.

4-خەرىتە. ئاكادىيا ۋە پېرسىيە ئىمپېرىيەسى

ئاسسۇرىيە پادىشاھلىرى ھەمىشە شاھ پېتى قالدى. ئۇلارنىڭ پۈتۈن دۇنيانى باشقۇرىمىز دەپ جاكارلىشى پەقەت شۆھرەت ئۈچۈنلا ئىدى،  ئۇلار بۇنداق قىلغىنى ئۈچۈن ئەپسۇسلانغانمۇ ئەمەس. خۇسراۋ پۈتكۈل دۇنياغا ھاكىم بولىدىغانلىقىنى جاكارلاپلا قالماي، بەلكى بۇنى خەلقلەرنىڭ ئىقبالى ئۈچۈن دېۋالدى. پېرسىيەلىكلەر ئۇلارنى بويسۇندۇرغانلىقىنى ئۇلارنىڭ بەختى دەپ چۈشەندۈرەتتى. خۇسراۋ بويسۇندۇرۇلغۇچىلارنىڭ ئۇنى سۆيۈشىنى ۋە پېرىسسيەلىكلەرگە بېقىندى بولغانلىقىدىن سۆيۈنىشىنى ئارزۇ قىلاتتى. خۇسراۋنىڭ بىقىندىلىقتا ياشاۋاتقان مىللەتلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن قىلغان ئەڭ يوغان ئىشى يەھۇدىيلارنى تۇپراقلىرىغا قايتىپ، تاۋاپگاھلىرىنى قايتا قۇرۇشىغا يول قويۇش بولغان. ھەتتا ئۇلارنى يۆلىگەن ئىدى. چۈنكى خۇسراۋ ئۆزىنى پېرىسسيەلىكنىڭلا ئەمەس   بەلكى يەھۇدىيلارنىڭمۇ پادىشاھى دەپ قارايتتى.

پۈتۈن دۇنيانى ئاھالىلەرنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن باشقۇرۇش خىيالى كىشىنى چۆچۈتەتتى. تەدرىجىي تەرەققىيات خومۇساپىيانغا ئوخشاش ئىجتىمائىي سۈت ئەمگۈچىلەرنى يەكلەمچى جانلىققا ئايلاندۇردى. خومۇساپىيانىس تەبئىلا ئىنسانىيەتنى “بىز ۋە ئۇلار” دەپ ئىككىگە ئايرىيدۇ. “بىز” سىز ۋە ماڭا ئوخشاش كىشىلەر بولۇپ، تىلىمىز، دىنىمىز ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىمىز ئوخشاش. بىز بىر-بىرىمىزگە ئىگە بولساقمۇ، ئەمما “ئۇلار” بىلەن كارىمىز يوق. بىز ھەمىشە “ئۇلار”دىن پەرقلىق، “ئۇلار”غا قەرزىمىز يوق. ئۇلارنى زىمىنىمىزغا كەلتۈرمەيمىز، ئۇلارنىڭ زىمىنىغىمۇ نەزەر سالمايمىز. ئۇلار تايىنلىق كىشىلەر. سۇداندىكى دىنكالارنىڭ تىلىدا، “دىنكا” دىگەن خەلق دىگەن گەپ. دىنكالىق بولمىغان كىشىلەر ئادەم ھېساپلانمايتتى. دىنكالارنىڭ قەبىھ دۈشمىنى نۇئېرلار بولۇپ نۇئېر دىگەنلىك “ئەسلى خەلق” دىگەنلىك ئىدى. سۇدان قۇملۇقىدىن نەچچە مىڭ كىلومىتىر يىراقلىقتىكى ئالياسكا ۋە سىبىرىيەنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى مۇزلۇقلاردا يۇپىكلار ياشايدۇ. يۇپىك دېگەن نېمە؟ ئۇنىڭ مەنىسى “ھەقىقىي خەلق” دېگەندىن ئىبارەت.^[3]

يۇقارقى خەلقلەردىكى يەكلەمچى چۈشەنچىلەرگە سىلىشتۇرغاندا ئىمپىرىيەچىلىك پىكىرى سىغدۇرۇشچان ۋە قوبۇلچان ئىدى. گەرچە بۇ پىكىر ھەمىشە ھۆكۈمرانلار بىلەن ھۆكۈمرانلىق قىلىنغۇچىلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىرق ۋە مەدەنىيەت پەرقىنى تەكىتلەپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما  پۈتكۈل دۇنيانىڭ نىگىزلىك بىرلىكىنى، زامان ۋە ماكاننى باشقۇرىدىغان بىر يۈرۈش پرىنسىپلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى، بارلىق ئىنسانلارنىڭ ئۆز-ئارا مەسئۇلىيىتىنى ئىتىراپ قىلغان ئىدى. بۇ پىكىردە ئىنسانىيەت چوڭ ئائىلە دەپ قارىلاتتى، ئائىلە باشلىقى ئەزالارنىڭ پاراۋانلىقىغا مەسئۇل بولۇپ بۇ ئىمتىياز قولدىن قولغا ئ‍ۆتۈپ تۇراتتى.

يېڭى ئىمپېرىيە تەسەۋۋۇرى خۇسراۋ ۋە پىرىسسىيەلىكلەردىن بۈيۈك ئىسكەندەرگە، ئۇنىڭدىن گرېتسىيە پادىشاھلىرى، رىم ئىمپېراتورلىرى، مۇسۇلمان خەلىپىلىرى، ھىندىستان خانلىرى، ھەتتا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ باش مىنىستىرلىرى ۋە ئامېرىكا پرېزىدېنتلىرىغا ئۆتتى. بۇ خەيىرلىك ئىمپېرىيە تەسەۋۋۇرى ئىمپېرىيەنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئاقلايتتى، ھەمدە بويسۇنغۇچىلارنىڭ ئىسيان كۆتۈرۈش ئۇرۇنۇشىنىلا ئەمەس، بەلكى مۇستەقىل خەلقلەرنىڭ ئىمپېرىيەنىڭ كېڭىيىشىگە قارشى تۇرۇش ئۇرۇنۇشىنىمۇ رەت قىلاتتى.

مۇشۇنداق ئىمپېرىيە تەسەۋۋۇرى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدا، بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئامېرىكا، ئاندىئان رايونى، ۋە خىتتاي قاتارلىق جايلاردا ئۆز ئالدىغا تەرەققىي قىلغان. خىتتاينىڭ ئەنئەنىۋى سىياسىي نەزەرىيىسىگە ئاساسلانغاندا، ئەرش يەرشارىدىكى بارلىق قانۇنلۇق ھوقۇقنىڭ مەنبەسىدۇر. ئەرش ئەڭ مۇناسىپ ئادەم ياكى ئائىلىنى تاللايدۇ ۋە تەڭرىنىڭ ئەمرىنى بېرىدۇ. بۇ ئادەم ياكى ئائىلە بارلىق ئاھالىلەرنىڭ مەنپەئىتى ئۈچۈن ئ‍ەرش ئاستدىكى ئىشلارنى باشقۇرىدۇ. شۇڭا، قانۇنلۇق ھوقۇق ئېنىقلىما جەھەتتىن ئاممىبابتۇر. ئەگەر بىر ھۆكۈمدار ئەمىرنى ئەرشتىن ئالمىغان بولسا ئۇنىڭ بىر شەھەرنى باشقۇرۇش ھوقۇقىمۇ يوللۇق ھېسابلانمايدۇ. ئەگەر بىر ھۆكۈمدارغا ئەمىر قىلىش ھوقۇقى بېرىلگەن بولسا، ئۇنىڭ ئادالەت ۋە ئىناقلىقنى پۈتۈن دۇنياغا تارقىتىش مەجبۇرىيىتى بار. ئەرشنىڭ ئەمىرى بىرلا ۋاقىتتا بىر قانچە كاندىداتقا بېرىلمىگەنلىكى ئۈچۈن بىر دۆلەتتىن باشقا دۆلەتلەرنىڭ مەۋجۇتلىقى يوللۇق بولمايدۇ.

بىرلىككە كەلگەن خىتتاي ئىمپېرىيىسىنىڭ بىرىنچى ئىمپېراتورى چىن شى خۇاڭ ماختىنىپ مۇنداق دېگەن: “كائىناتنىڭ ئالتە تەرىپىدىكى ھەممە نەرسە ئىمپېراتورغا مەنسۇپ… ئىنساننىڭ ئىزى تەگكەنلا يەردە ئىمپېراتورغا بويسۇنمىغان ئادەم قالماسلىقى كېرەك… ئىمپېراتورنىڭ ياخشىلىقى ھەتتا ئۆكۈز ۋە ئاتلارغا يېتىپ بېرىشى كېرەك. ھەر بىر جانلىق ئۇنىڭ ھۆكۈمدارلىقىدا دەخلىسىزدۇر”.^[4] خىتاينىڭ سىياسىي تەپەككۇرى ۋە تارىخى ئەسلىمىسىدە، ئىمپېرىيە دەۋرى تەرتىپ ۋە ئادالەتنىڭ ئالتۇن دەۋرى دەپ قارالدى. ئادىل دۇنيا ئايرىم دۆلەتلەردىن تەركىب تاپىدۇ، دەيدىغان ھازىرقى زامان غەرب قارىشىغا زىت ھالدا، خىتايدا سىياسىي پارچىلىنىش دەۋرى مالىمانچىلىق ۋە ئادالەتسىزلىكنىڭ قاراڭغۇ دەۋرى دەپ قارالدى. بۇ چۈشەنچە خىتاي تارىخىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى. ھەر قېتىم ئىمپېرىيە يىمىرىلگەندە، ھۆكۈمران سىياسىي نەزەرىيە ھوقۇق مەسىلىسىنى ھەل قىلىشقا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن رايۇننى بىرلىككە كەلتۈرۈشكە ئۇرۇنۇپ كەلدى. ئەمما بۇ خىل ئۇرۇنۇشلار ئىلگىرى كىيىن بولۇپ ھەمىشە مۇۋەپپەقىيەت قازاندى.

ئۇلار بىزگە ئايلانغاندا

ئىمپېرىيە نۇرغۇن كىچىك مەدەنىيەتلەرنى بىر قانچە چوڭ مەدەنىيەتكە قوشىۋېتىشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينىدى. ئىددىيەلەر، كىشىلەر، تاۋارلار ۋە تېخنىكىلار  بۆلۈنمە ھاكىمىيەتلەرگە قارىغاندا ئىمپېرىيە ئىچىدە تېخىمۇ ئاسان تارقىلاتتى. كۆپىنچە ئىمپېرىيەلەر پىكىر، ئورگان، ئۆرپ-ئادەت ۋە قائىدىلەرنى ئۆزى قەستەن ياياتتى. بۇنىڭ سەۋەبى،  تېرىكچىلىكنى ئىمپېرىيە ئۈچۈن ئاسانلاشتۇرۇش ئىدى. ئۆزىگە خاس قانۇن-تۈزۈملىرى، يېزىقى، تىلى ۋە پۇلى بولغان ئايرىم كىچىك رايونلارنى باشقۇرۇش ئىمپېرىيەگە قولايسىز ئىدى. بۇلارنى ئىمپېرىيە ئۆلچىمىگە چۈشۈرۈش ئىمپېراتورلارغا پايدىلىق ئىدى.

ئىمپېرىيەلەرنىڭ ئورتاق مەدەنىيەتنى ئاكتىپلىق بىلەن تارقىتىشىدىكى ئىككىنچى ۋە مۇھىم سەۋەبى بولسا قانۇنلۇق بولۇشتۇر. ھېچ بولمىغاندا خۇسراۋ ۋە چىن شى خۇاڭ دەۋرىدىن باشلاپ، ئىمپېرىيەلەر يول ياساش ياكى قان تۆكۈشتىن ئىبارەت ھەرقانداق بىر ھەرىكەتتە ئۆزلىرىنى ئاقلىدى. ئىمپېرىيەلەر بويسۇندۇرغۇچىلارغا قارىغاندا بويسۇنغۇچىلار تېخىمۇ كۆپ پايدا ئالىدىغان ھاكىم مەدەنىيەتنى كېڭەيتىشى كېرەك، دەپ قارايتتى.

ئىمپىرىيەدىكىلەر ئېرىشىدىغان مەنپەئەت قانۇن ئىجرا قىلىش، شەھەر پىلانلاش، ئېغىرلىق ئۆلچەملىرىنى بىرلىككە كەلتۈرۈش قاتارلىقلاردا  گەۋدىلىك بولدى، ئەمما باج يىغىش، ئەسكەرگە ئېلىش، ئىمپېراتورغا چوقۇنۇشتا ئۇنداق بولغان بولىشى ناتايىن ئىدى.  كۆپىنچە ئىمپېرىيە سەرخىللىرى ئۆزلىرىنىڭ بارلىق ئىمپېرىيە ئاھالىلىرىنىڭ ئومۇمىي پاراۋانلىقى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغانلىقىغا قەتئى ئىشىنەتتى. خىتتاينىڭ ھاكىمىيەتتىكى تەبىقىسى چىگراداش قوشنىلىرى، چەتئەللىك پۇخرالىرىنى مەدەنىيەتلەشتۈرۈشكە تىگىشلىك بىچارە ياۋايىلار دەپ قارايتتى. ئەرش ئەمرى ئىمپېراتورغا دۇنيانى باشقۇرۇش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىنسانلارنى مەدىنىيەتلەشتۈرۈش ئۈچۈن بېرىلگەن ئىدى. رىملىقلارمۇ ئۆزلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى ئاقلاپ ياۋايىلارغا تىنچلىق، ئادالەت ۋە مۇكەممەللىك ئاتا قىلىدىغانلىقىنى داۋا قىلاتتى. ياۋايى گېرمانلار ۋە يۈزىنى بويىۋالغان گائۇللار رىملىقلار ئۇلارنى قانۇن بىلەن ئەيۋەشكە كەلتۈرۈپ، ئاممىۋى مۇنچالاردا تازىلاپ، پەلسەپە بىلەن مۇكەممەللەشتۈرگۈچە قالايمىقانچىلىق ۋە نادانلىق ئىچىدە ياشىغان دەپ قارىلاتتى.

مىلادىدىن ئىلگىرىكى ئۈچىنچى ئەسىردە قەدىمكى ھىندىستان مائۇرىيان ئىمپېرىيىسى بۇددا تەلىماتىنى نادان دۇنياغا تارقىتىشنى ئۆزىنىڭ بۇرچى دەپ چۈشەنگەن ئىدى. مۇسۇلمان خەلىپىلەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋەھىيسىنى مۇمكىن بولسا تىنچ، ئەمما زۆرۈر تېپىلغاندا قىلىچ بىلەن تارقىتىش ئۈچۈن ئىلاھىي بۇيرۇققا ئىگە ئىكەنلىكىنى سۆزلەيتتى. ئىسپانىيە ۋە پورتۇگالىيە ئىمپېرىيىسى ئۇلارنىڭ ھىندىستان ۋە ئامېرىكىدا ئىزدىگەنلىرىنىڭ بايلىق ئەمەس، بەلكى خەلقنى ھەقىيقەتكە يېتەكلەش ئىكەنلىكىنى جاكارلىغان ئىدى. قۇياش ھەرگىزمۇ ئەنگىلىيەنىڭ لىبېرالىزم ۋە ئەركىن سودىدىن ئىبارەت قوش ئىنجىلنى تارقىتىش ۋەزىپىسى ئۈچۈن چىقمايدىغانلىقى ئىنىق ئىدى. سوۋېت ئىتتىپاقى كاپىتالىزمدىن پرولېتارىياتنىڭ ئۇتوپىيە دىكتاتۇرلۇقىغا قاراپ ماڭىدىغان تارىخىي سەپەرنى ئاسانلاشتۇرۇشتا باش تارتىپ بولماس مەسئۇلىيىتى بار دەپ قارايتتى. ھازىر نۇرغۇن ئامېرىكىلىقلار ئۆز ھۆكۈمىتىنىڭ ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرىگە دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق يەتكۈزۈشتە ئەخلاقىي مەجبۇرىيتى بارلىقىغا ئىشىنىدۇ. گەرچە بۇ خىل  مەجبۇرىيەت چارلىغۇچى باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ف-16 ئارقىلىق يەتكۈزۈلگەن تەقدىردىمۇ شۇنداق ئويلايدۇ.

ئىمپېرىيە تارقاتقان مەدەنىيەت ئىددىيەسى ھاكىمىيەتتىكى سەرخىللارنىڭ يىگانە ۋە ئۆزگىچە ئىجادىيتى ئىدى. ئىمپىرىيە  تەسەۋۋۇرى ئاممىباب ۋە سىغدۇرۇشچانلىققا مايىل بولغاچقا، بىرلا ئەنئەنىگە تەلۋىلەرچە مەپتۇن بولۇپ قېلىشقا قارىغاندا ئىمپېرىيە سەرخىللىرىنىڭ ئوخشىمىغان ئىدىيە ، قائىدە-يوسۇن ۋە ئەنئەنىلەرنى نەدىن تاپقان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئۇنىڭغا كۆنۈشى بەكرەك ئاسان ئىدى. بەزى ئىمپېراتورلار ئۆز مەدەنىيىتىنى ساپلاشتۇرۇپ، يىلتىزىغا قايتىشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، كۆپىنچە ئىمپېرىيەلەر ئارىلاشما مەدەنىيەتنى بارلىققا كەلتۈرۈپ، بويسۇنغۇچىلىرىدىن نۇرغۇن نەرسىلەرنى قوبۇل قىلغان ئىدى. رىمنىڭ ئىمپېرىيە مەدەنىيىتى رىملىقلارغا تەۋە بولغىنىغا ئوخشاش گرېتسىيەلىكلەرگىمۇ تەۋە ئىدى. ئابباسىيلار ئىمپېرىيەسىنىڭ مەدەنىيىتى قىسمەن پارسچە، قىسمەن گرېكچە، قىسمەن ئەرەبچە ئىدى. موڭغۇل ئىمپېرىيە مەدەنىيىتى خىتتاينىڭ كۆپەيتىلگەن نۇسخىسى ئىدى. ئامېرىكىدىكى ئىمپېرىيەدە، كېنىيەلىك پۇشتىدىن بولغان ئامېرىكا پرېزىدېنتى ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان ئەرەبلەرنىڭ لاۋرېنسى ناملىق فىلىمنى كۆرۈۋاتقاندا ئىتالىيەنىڭ پىساسىنى ماچىلدىتىپ يەيدۇ. بۇ فىلىم ئەرەبلەرنىڭ تۈركلەرگە قارشى ئىسيانى ھەققىدە ئىدى.

بويسۇندۇرۇلغۇچى خەلق ئۈچۈن مەدەنىيەتنىڭ بۇ خىل ئارىلىشىشى ئاسسىمىلياتسىيە جەريانىنى ئاسانلاشتۇرمىغان.  ئىمپېرىيە مەدەنىيىتى بەلكىم ھەر خىل بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەرنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىكى نۇرغۇن تۆھپىلىرىنى قوبۇل قىلغان بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئارىلاشما مەدەنىيەت يەنىلا مۇتلەق كۆپ ساندىكى كىشىلەرگە يات ئىدى. ئاسسىمىلياتسىيە جەريانى دائىم ئازاب ۋە جاراھەتكە تولغان. تونۇش ۋە ياخشى كۆرىدىغان ئۆز مەدەنىيىتىدىن ۋاز كېچىش ئاسان بولمىغىنىدەك يېڭى مەدەنىيەتنى چۈشىنىش، قوبۇل قىلىشمۇ تەس ۋە تەشۋىشلىك ئىدى. تېخىمۇ چاتاق يېرى، بويسۇنغۇچى خەلق ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، ھاكىمىيەتتىكى سەرخىللارنىڭ ئۇلارنى ئۆز كۆرۈشىگە ئەسىرلەر كەتمىسىمۇ نەچچە ئون يىللار كېتىشى مۇمكىن ئىدى. بېسىۋىلىنىشتىن تەن ئېلىشقىچە بولغان جەرياندا نەچچە ئەۋلاتقا ئۈششۈك تىگىدۇ. بىسىۋىلىنغان خەلق ئۆز مەدەنىيىتىنى يوقاتقان تەقدىردىمۇ، ئىمپېرىيەنىڭ باراۋەر بىر پارچىسى دەپ قوبۇل قىلىنمايدۇ. ئەكسىچە، ئىمپىرىيە مەدەنىيىتى ئۇلارنى يەنىلا ياۋايىلاردەك كۆرىۋىرىدۇ.

نۇمانتىيا غولاپ بىر ئەسىر كىيىن رىم ئىمپىرىيە تەۋەسىدە ياشىغان بىر ئىبېرىيەلىكنى تەسەۋۋۇر قىلىپ باقايلى. ئۇ ئاتا-ئانىسى بىلەن ئانا تىلى كېلتىك شىۋىسىدە سۆزلىشىدۇ،  ئۇ ئ‍ارىلاش تەلەپپۇز بىلەن راۋان لاتىن تىلى ئۆگەندى، چۈنكى ئۇ تىجارەتتە ۋە  ھۆكۈمەت بىلەن ئالاقىدە ئۇ تىلغا مۇھتاج ئىدى. ئۇ ئايالىنىڭ نەپىس ياسىنىشىغا مەسلىكى كىلىدۇ، ئەمما ئايالىنىڭ كېلتىك مەدەنىيتىنىڭ پۇراقلىرىنى ساقلاپ قالغانلىقىدىن ئوڭايسىزلىنىدۇ. ئايالىنىڭ رىم ۋالىيسىنىڭ ئايالى تاقىغان زىبۇزىننەتلەردەك يەڭگىل ئاددىي نەرسىلەرنى تاقىشىنى خالايدۇ. ئۆزى رىمچە كىيىنىدۇ، ئۇ كالا سودىگىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن مۇۋەپپەقىيەت قازىنىدۇ. بۇ مۇۋاپىقىيتى ئۇنىڭ مۇرەككەپ رىم سودا قانۇنى توغرىسىدىكى نۇرغۇن تەجرىبىسىدىن كەلگەن بولۇپ، پۇل تاپقانلىقتىن رىم ئۇسلۇبىدىكى داچا سالالايدۇ. ۋاھالەنكى، ئۇ رىمچە كىتاپلارنى يادقا ئوقۇيالىغان بىلەن، رىملىقلار يەنىلا ئۇنىڭغا ياۋايىدەك مۇئامىلە قىلىدۇ. ئۇ ئۈمىدسىزلەنگەن ھالدا ئۆزىنىڭ ھەرگىزمۇ مەمۇر بولالمايدىغانلىقىنى، ياكى تىياتىرخانىلاردا سالاپەت بىلەن ئولتۇرالمايدىغانلىقىنى ھېس قىلىدۇ.

19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا، نۇرغۇنلىغان ئۇقۇمۇشلۇق ھىندىستانلىقلار ئەنگىلىيەلىك ئۇستازلىرى بىلەن ئوخشاش تەربىيەلەندى. بۇ ھەقتە مەشھۇر بىر ھېكايە بار. ئىنگىلىز تىلىنىڭ قۇشقاچ تىللىرىغىچە بىلىدىغان، غەربچە ئۇسۇل ئۆگەنگەن، ھەتتا پىچاق ۋە ئارا بىلەن غىزا يېيىشكە ئادەتلەنگەن بىر غايىلىك ھىندىستانلىق بار ئىدى. ئۇ يېڭى قائىدە-يوسۇنلارنى ئوبدان ئۆگىنىپ، ئەنگىلىيەگە بېرىپ، لوندون ئۇنۋېرسىتىتىدا قانۇن كەسپىدە ئوقۇغان ۋە لاياقەتلىك ئادۋوكات بولغان ئىدى. بۇ كاستيۇم-بۇرۇلكىلىق ۋە گالىستۇكلۇق ياش يىگىت ئەنگىلىيەنىڭ جەنۇبى ئافرىقىدىكى مۇستەملىكىسىدە  ئۆزىگە ئوخشاش ئېرقتىكى كىشىلەر ئولتۇرۇشى كېرەك بولغان ئۈچىنچى تەبىقە ۋاگۇنىغا چىقىشنىڭ ئورنىغا بىرىنچى تەبىقىگە تەۋە ۋاگۇنغا چىقىشتا چىڭ تۇرغانلىقى ئۈچۈن پويىزدىن تاشلىۋېتىلدى. ئۇنىڭ ئىسمى موخانداس كارامچاند گەندى ئىدى.

بەزىدە مەدەنىيەتلەشتۈرۈش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش جەريانى ئاخىرى يېڭى ئەۋلاتلار بىلەن كونا سەرخىللار ئوتتۇرىسىدىكى توساقلارنى بۆسۈپ ئۆتتى. بويسۇندۇرۇلغان  خەلق ئىمپېرىيىنى يات ئىشغالىيەتچى دەپ قارىمىدى، بويسۇندۇرغۇچىلار بويسۇنغۇچىلارنى ئۆزلىرى بىلەن باراۋەر كۆرۈشكە باشلىدى. ھۆكۈمرانلار ۋە ھۆكۈمرانلىق قىلىنغانلار ئوخشاشلا “ئۇلارنى بىز” دەپ قارىدى. رىمنىڭ بارلىق ئاھالىلىرى نەچچە ئەسىرلىك ھۆكۈمرانلىقدىن كېيىن،  پۇخرالىق سالاھىيتىگە ئېرىشتى. رىملىق بولمىغانلارمۇ رىم قوشۇنلىرىنىڭ ئوفىتسېرلار ئەترىتىدە ئالدىنقى ئورۇنلارنى ئىگەللەشكە باشلىدى ۋە كېڭەش پالاتاسى ئەزالىقىغا تەيىنلەندى. مىلادىيە 48-يىلى ئىمپېراتور كلادىيۇس كېڭەش پالاتاسىغا بىر قانچە گاللىك مەشھۇر شەخسلەرنى قوبۇل قىلدى، ئۇ نۇتقىدا “ئۆرپ-ئادەت، مەدەنىيەت ۋە نىكاھ مۇناسىۋەتلىرىمىز ئۆز-ئۆزىمىز بىلەن ئارىلاشتى” دەپ كۆرسەتتى. سنوببشلىق كېڭەش پالاتا ئەزالىرى ئىلگىرىكى دۈشمەنلەرنى رىم سىياسىي تۈزۈمىنىڭ مەركىزىگە قويۇشقا ئېتىراز بىلدۈردى. كلادىيۇس ئۇلارغا قوبۇل قىلىش تەس بولغان بىر ھەقىقەتنى ئەسكەرتتى. تەۋسىيە قىلىنغان كېڭەش پالاتا ئەزالىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئىلگىرى رىمغا قارشى ئۇرۇش قىلغان ئىتالىيە قەبىلىلىرىدىن بولۇپ، كېيىن رىم دۆلەت تەۋەلىكىگە ئېرىشكەن. دەرۋەقە، ئىمپېراتور ئۇلارغا ئۆزىنىڭ ئائىلىسىنىڭ سابىننىڭ ئەۋلادلىرى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىپ ئۆتتى.^[5]

مىلادىيە ئىككىنچى ئەسىردە، رىم ئىبىرىيەدە تۇغۇلغان بىر قاتار ئىمپېراتورلار تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان بولۇپ ئۇلارنىڭ تومۇرلىرىدا بەلكىم ئازراق ئىبىرىيە قېنى  بولۇشى مۇمكىن. تراجان، خادىرىيان، ۋە ماركۇس ئورېلىيۇسنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئادەتتە ئىمپېرىيەنىڭ ئالتۇن دەۋرىنى تەشكىل قىلىدۇ دەپ قارىلىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن، بارلىق مىللىي چىگرالار بۇزۇپ تاشلاندى. ئىمپېراتور سېپىمىئۇس سېۋېرۇس (193-211) لىۋىيەدىن كەلگەن پونىك ئائىلىسىنىڭ ۋارىسى ئىدى. ئېلاگابالۇس (218-22) سۈرىيەلىك ئىدى. ئىمپېراتور فىلىپ (244-9) ئەرەپ فىلىپ دەپ ئاتالغان. ئىمپېرىيەنىڭ يېڭى پۇقرالىرى رىم  مەدەنىيىتىنى ھاياجان بىلەن قوبۇل قىلغان. ئىمپېرىيە يىمىرىلگەندىن كېيىنكى ئەسىرلەر، ھەتتا نەچچە مىڭ يىللارغىچە ئۇلار ئىمپېرىيەنىڭ تىلىدا سۆزلەشنى داۋاملاشتۇردى، ئوتتۇرا شەرقتىن قوبۇل قىلغان ناسارا خۇداسىغا ئىشىنىشنى ۋە ئىمپېرىيەنىڭ قانۇنلىرى بىلەن ياشاشنى داۋام قىلدى.

يۇقىرىقىغا ئوخشاش جەريان مۇسۇلمان نامىدا قۇرۇلغان ئەرەب ئىمپېرىيىسىدە يۈز بەردى. ئەرەب ئىمپېرىيىسى مىلادىيە 7-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدا، ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان ئەرەب-مۇسۇلمان سەرخىللىرى بىلەن ئەرەب ياكى مۇسۇلمان بولمىغان بويسۇندۇرۇلغان قىتتىلار، سۈرىيانلار، پارىسلار ۋە بەربەرلەر ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن بۆلۈنۈش ئۈستىگە قۇرۇلغان ئىدى. ئىمپېرىيەنىڭ نۇرغۇن ئاھالىلىرى ئىسلامنى، ئەرەب ھەرپلىرىنى ۋە ئەرەپ ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىنى تەدرىجىي قوبۇل قىلدى. كونا ئەرەب سەرخىللىرى ئۆزىگە خاس ئورنى ۋە كىملىكىنى يوقىتىپ قويۇشتىن ئەنسىرەپ، بويسۇنغۇچىلارغا چوڭقۇر دۈشمەنلىك بىلەن قارىدى. چىدىمىغان مۇخلىسلار ئىمپېرىيە ۋە ئىسلام دۇنياسىدا باراۋەر ئورۇننى تەلەپ قىلدى. ئاخىرىدا ئۇلار ئۆز ئۈلۈشىنى ئ‍ېلىش ئۈچۈن يولغا چىقتى. قىتتىلار، سۈرىيانلار ۋە مېسوپوتامىيىلىكلەر بارغانسىرى “ئەرەب” دەپ قارالدى. يىللارنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ مەيلى ئەرەب چۆلىدىن كەلگەن ھەقىقىي ئەرەبلەر بولسۇن ياكى مىسىر ۋە سۈرىيەدىكىلەردىن يېڭىدىن ئىمان ئېيتقان ئەرەبلەر بولسۇن، ئەرەب بولمىغان مۇسۇلمانلار بولۇپمۇ ئىرانلىقلار، تۈركلەر ۋە بەربەرلەر تەرىپىدىن ھۆكۈمرانلىق قىلىنىشقا باشلىدى. ئەرەب ئىمپېرىيەسىنىڭ زور مۇۋەپپەقىيەتى شۇكى، ئەرەبلەر ئېتنىك گۇرۇپ سۈپىتىدە ئۆز ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى يوقاتقاندىمۇ ئەرەپ ئىمپېرىيە مەدەنىيىتى نۇرغۇن ئەرەب بولمىغان كىشىلەر تەرىپىدىن چىن دىلىدىن قوبۇل قىلىنغان بولۇپ، بۇلار بۇ مەدەنىيەتنى ساقلاپ قېلىش، تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە تارقىتىشنى داۋاملاشتۇرغان ئىدى.

خىتتايدا ئىمپېرىيەنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى تېخىمۇ تولۇق بولدى. 2000 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان، دەسلەپتە ياۋايىلار دەپ ئاتالغان ئېتنىك ۋە مەدەنىيەت گۇرۇپپىلىرى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا خىتتاي ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىگە سىڭدۈرۈلۈپ، خەن بولۇپ قالدى (بۇ مىللەتنىڭ ئىسمى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 206-يىلدىن مىلادىيە 220-يىلغىچە خىتتاينى باشقۇرغان خەن ئىمپېرىيىسىنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان). خىتتاي ئىمپېرىيىسىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى مۇۋەپپەقىيىتى شۇكى، ئۇ يەنىلا ھايات ۋە كېڭىيىۋاتقان بولۇپ، ئەگەر تىبەت، ئۇيغۇر قاتارلىقلارغا مەنسۇپ چىگرا رايونلارنى ھېسابقا ئالمىساق، ئۇنى ئىمپېرىيە دەپ ئاتاش تەس. خىتاي نوپۇسىنىڭ 90% تىن كۆپرەكى ئۆزىنى خەن دەپ قارايدۇ ۋە باشقىلارمۇ ئۇلارنى خەن دەپ قارايدۇ.

بىز يېقىنقى نەچچە ئون يىلدىن بۇيانقى مۇستەملىكىسىزلەشتۈرۈش جەريانىنى ئوخشاش ئۇسۇل بىلەن چۈشىنەلەيمىز. بۈگۈنكى دەۋردە ياۋروپالىقلار ئەۋزەل غەرب مەدەنىيىتىنى تارقىتىش نامىدا يەر شارىنىڭ كۆپ قىسمىنى بويسۇندۇردى. ئۇلار شۇنداق مۇۋەپپەقىيەت قازاندىكى، مىلياردلىغان كىشىلەر بارا-بارا بۇ مەدەنىيەتنىڭ مۇھىم قىسىملىرىنى قوبۇل قىلدى. ھىندىستانلىقلار، ئافرىقىلىقلار، ئەرەبلەر، خىتتايلار ۋە ماۋرىسلار فىرانسۇزچە، ئىنگلىزچە ۋە ئىسپانچە ئۆگەندى. ئۇلار كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش پرىنسىپىغا ئىشىنىشكە باشلىدى ۋە ئۇلار غەربنىڭ لىبېرالىزم، كاپىتالىزم، كوممۇنىزم، فېمىنىزىم ۋە مىللەتچىلىك قاتارلىق ئىدىئولوگىيىسىنى قوبۇل قىلدى.

ئىمپېرىيە دەۋرى

20-ئەسىردە، غەربنىڭ قىممەت قارىشىنى قوبۇل قىلغان يەرلىك گورۇپپىلار دەل مۇشۇ قىممەتلەر نامىدا ياۋروپالىق بويسۇندۇرغۇچىلىرىدىن باراۋەرلىك تەلەپ قىلدى. نۇرغۇن مۇستەملىكىچىلىككە قارشى كۆرەشلەر ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش، سوتسىيالىزم ۋە كىشىلىك ھوقۇق بايرىقى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلدى، بۇلارنىڭ ھەممىسى غەربنىڭ مىراسلىرى ئىدى. مىسىرلىقلار، ئىرانلىقلار ۋە تۈركلەر ئەسلىدىكى ئەرەب بويسۇندۇرغۇچىلاردىن مىراس قالغان ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلغان ۋە ماسلاشتۇرغانغا ئوخشاش، بۈگۈنكى ھىندىستانلىقلار، ئافرىقىلىقلار ۋە خىتتايلار ئىلگىرىكى غەرب خوجايىنلىرىنىڭ ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلدى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىمپېرىيە مەدەنىيتىنى ئېھتىياجى ۋە ئەنئەنىسىگە ئاساسەن قېلىپلاشتۇرماقچى بولدى.

تارىختىكى ياخشى يامانلار

تارىخنى ياخشىلار ۋە ناچارلار دەپ ئىككىگە ئايرىساق، بارلىق ئىمپېرىيەلەر ناچارلار قاتارىغا ئايرىلىدۇ. چۈنكى ئىمپېرىيەلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى قان تۆكۈشنى بەدەل قىلغان، زۇلۇم ۋە ئۇرۇش ئارقىلىق ئۆز كۈچىنى ساقلاپ كەلگەن. شۇنداقتىمۇ بۈگۈنكى مەدەنىيەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئىمپېرىيە مىراسلىرىنى ئاساس قىلغان. ئەگەر ئىمپېرىيەنى  يامان دىسەك، ئۇنداقتا بۇ نېمىدىن دىرەك بىرىدۇ؟

مەدەنىيەتلەرنى ئىمپېرىيەچىلىكتىن پاكلاشنى مەقسەت قىلغان مەسلەك ۋە سىياسىي ھەرىكەتلەر بار. ئۇلار ساپ، ھەقىقى، گۇناھتىن خالى بولغان مەدەنىيەتلەرنى قالدۇرماقچى بولغان. بۇ ئىدىئولوگىيەلەر پەقەتلا ساددىلىقتۇر. قاملاشمىغان يېرى، بۇنداق ئىددىيەلەر ئاشقۇن مىللەتچىلىك ۋە جاھىللىقنىڭ بېزىكىدۇر خالاس. بەلكىم سىز تارىختا تۇنجى خاتىرلەنگەن سانسىز مەدەنىيەتلەر ئىچىدىن پاك، گۇناھتىن خالى ۋە باشقا جەمئىيەتلەرنىڭ چىرىتىشىگە ئۇچرىمىغان بىر ئايرىم مىسالنى كۆرسىتىشىڭىز  مۇمكىن. بىراق شۇ تۇنجى خاتىرىلەنگەن مەدەنىيەتلەرنىڭ ھىچبىرى ھازىر مەۋجۇت ئەمەس. بارلىق ئىنسانىيەت مەدەنىيىتى ھېچ بولمىغاندا ئىمپېرىيە ۋە ئىمپېرىيە مەدەنىيەتلىرىنىڭ ۋارىسى بولۇپ،  ئىمپېرىيە مىراسلىرىنى يوقىتىمەن دىگۈچى مەدەنىيەتلەرنى ھالاك قىلىدۇ.

مەسىلەن، بۈگۈنكى مۇستەقىل ھىندىستان جۇمھۇرىيىتى بىلەن بېرتانىيەگە بېقىندى ھىندىستان ئوتتۇرىسىدىكى مۇھەببەت-نەپرەت مۇناسىۋىتىنى ئويلاڭ بېقىڭ. بېرتانىيەنىڭ ھىندىستاننى ئىشغال قىلىشى ۋە ئىگەللىشى مىليونلىغان ھىندىستانلىقنىڭ جېنىغا زامىن بولدى ھەمدە ئىزچىل ھاقارەت ۋە بوزەك قىلدى. شۇنداقتىمۇ نۇرغۇن ھىندىلار ھاياجان بىلەن غەربنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ۋە كىشىلىك ھوقۇق ھەققىدىكى ئىدىيەلىرىنى قوبۇل قىلدى. بېرتانىيەلىكلەر يەرلىك ھىندىلارغا بېرتانىيەلىكلەرگە ئوخشاش باراۋەر ھوقۇق بېرىش ياكى مۇستەقىللىق بىرىش مەسىلىسىگە قارىتا ئۆزلىرى جاكارلىغان قىممەت-قاراشلارغا ئەمەل قىلىشتىن باش تارتقاندا ھىندىلار ئۈمىدسىزلەندى.

قانداقلا بولمىسۇن، ھازىرقى ھىندىستان دۆلىتى بېرتانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ پۇشتىدۇر. بېرتانىيەلىكلەر ھىندىستان يېرىم ئارىلىدىكى ئاھالىلەرنى ئۆلتۈردى، يارىلاندۇردى ۋە ئۇلارنى قىرغىن قىلدى، ئەمما ئۇلار يەنە ئۆز-ئارا ئۇرۇش قىلىۋاتقان خانلىقلارنى، شاھزادىلەر باشقۇرۋاتقان كىشىلەرنى ۋە قەبىلىلەرنى بىرلەشتۈرۈپ، ئورتاق مىللىي ئاڭ ۋە ئازدۇر-كۆپتۇر بىر سىياسىي گەۋدە سۈپىتىدە ئىشلەيدىغان دۆلەتنى بارلىققا كەلتۈردى. ئۇلار ھىندىستان ئەدلىيە سىستېمىسىنىڭ ئۇلىنى سالدى، مەمۇرىي قۇرۇلمىسىنى قۇردى ۋە ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىشتە ئىنتايىن مۇھىم بولغان تۆمۈر يول تورىنى قۇرۇپ چىقتى. مۇستەقىل ھىندىستان بېرتانىيە سىياقىدىكى غەرب دېموكراتىيەسىنى ئۆزىنىڭ ھۆكۈمەت شەكلى سۈپىتىدە قوبۇل قىلدى. ئىنگلىز تىلى يەنىلا ھىندىستان يېرىم ئارىلىنىڭ تىلى بولۇپ، ھىندى، تامىل ۋە مالايالام تىلىدا سۆزلەيدىغانلار ئىنگىلىز تىلىدا پىكىر ئالماشتۇراتتى. ھىندىستانلىقلار ئوتتەك ئىشتىياق باغلىغان كالتەك توپ ۋە چاي بولسا بېرتانىيەنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىدۇر. سودا ئۈچۈن چاي تېرىش ھىندىستاندا 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە مەۋجۇت ئەمەس ئىدى، بېرىتانىيە شەرقىي ھىندىستان شىركىتى ھىندىستاننىڭ چايچىلىق بازىرىنى 19- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرى ئاچقان بولۇپ بۇندىن ئىلگىرى ھىندىستاندا سودا خاراكتېرىنى ئالغان چاي تېرىقچىلىقى يوق ئىدى. چاي ئىچىش ئادىتىنى پۈتۈن قۇرۇقلۇققا تارقاتقانلار بولسا كۆرەڭ بېرتانىيەلىك خوجايىنلار ئىدى.

28-رەسىم. مومبايدىكى چاتراپاتى شىۋاجى پويىز ئىستانسىسى. بۇ يەر ھاياتىنى بومبايدىكى ۋىكتورىيە بېكىتى سۈپىتىدە باشلىدى. بېرتانىيەلىكلەر ئۇنى 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا ئەنگىلىيەدە مودا بولغان يىڭى گوتىك ئۇسلۇبىدا قۇرغان. بىر ھىندى مىللەتچى ھۆكۈمەت شەھەر ۋە بېكەتنىڭ نامىنى ئۆزگەرتتى. لىكىن بۇ ئىستانسا چەتئەللىك زالىملار تەرىپىدىن سېلىنغان تەقدىردىمۇ، بۇنداق ھەيۋەتلىك بىنانى چېقىشقا كۆڭلى ئۇنىمىدى.

بۈگۈنكى كۈندە قانچىلىغان ھىندىستانلىقلار دېموكراتىيە، ئىنگلىز تىلى، تۆمۈر يول تورى، قانۇن سىستېمىسى، كالتەك توپ ۋە چاينى ئىمپېرىيە مىراسى دەپ قاراپ ئۇنىڭدىن ۋاز كېچىش ئۈچۈن بېلەت تاشلايدۇ؟ ئەگەر ئۇلار شۇنداق قىلسا مۇشۇ بېلەت تاشلاشنىڭ ئۆزىمۇ ئىلگىركى بېرتانىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ مىراسى ئەمەسمۇ؟

­

29-رەسىم. تاج ماھال. “ھەقىقىي”ھىندىستان مەدەنىيىتىنىڭ مىسالىمۇ ياكى يات مۇسۇلمان ئىمپېرىيەچىلىكىنىڭ ئىجادىيىتىمۇ؟

بىز ئىلگىرىكى “ھەقىقىي”مەدەنىيەتلەرنى قايتا قۇرىمىز ۋە قوغدايمىز دەپ، رەھىمسىز ئىمپېرىيەنىڭ مىراسىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كەچمەكچى بولغان بولساقمۇ، ئامما بىزنىڭ قوغدىماقچى بولغىنىمىز يەنە بىر كونا ۋە رەھىمسىز ئىمپېرىيەنىڭ مىراسىدىن باشقا نەرسە بولماي قالىدۇ. بېرتانىيەگە بېقىندى ھىندىستان مەدەنىيىتىنى بۇزۇشقا نارازى بولغانلار بىلىپ بىلمەي بابۇر ئىمپېرىيىسى ۋە دېھلىنى بويسۇندۇرغان سۇلتانلىقنىڭ مىراسىنى مۇقەددەسلەشتۈرگەن بولىدۇ. كىمكى “ھەقىقىي ھىندىستان مەدەنىيىتى” نى يات مۇسۇلمان ئىمپېرىيىسىنىڭ تەسىرىدىن قۇتۇلدۇرماقچى بولسا، غوپتا ئىمپېرىيىسى، كۇشان ئىمپېرىيىسى ۋە ماۋرىيا ئىمپېرىيىسىنىڭ مىراسلىرىنى مۇقەددەسلەشتۈرگەن بۇلىدۇ. ئەگەر بىر ئاشقۇن ھىندى مىللەتچىسى بومباينىڭ ئاساسلىق پويىز ئىستانسىسى قاتارلىق بېرتانىيەلىك بويسۇندۇرغۇچىلار قالدۇرۇپ كەتكەن بارلىق بىنالارنى ۋەيران قىلماقچى بولسا، تاج ماھالغا ئوخشاش ھىندىستاندىكى مۇسۇلمان بويسۇندۇرغۇچىلار قالدۇرۇپ كەتكەن قۇرۇلۇشلارنى قانداق قىلىدۇ؟

مەدەنىيەت مىراسلىرىدىن ئىبارەت بۇ مۇرەككەپ مەسىلىنى قانداق ھەل قىلىشنى ھېچكىم بىلمەيدۇ. مەيلى قايسى يولدا مېڭىشىمىزدىن قەتئىينەزەر، بىرىنچى قەدەم ئىككىلىنىشنى ئېتىراپ قىلىش ۋە ئاددىي ھالدا ئۆتمۈشنى ياخشى  يامان دەپ ئايرىشنىڭ ھېچقانداق نەتىجە بەرمەيدىغانلىقىنى قوبۇل قىلىشتۇر. يامانلارنىڭ يېتەكچىلىگە داۋاملىق ئەگىشىپ ماڭىدىغانلىقىمىز ئېتراپ قىلىمىز، ئەلۋەتتە.

يىڭى دۇنياۋى ئىمپېرىيە

مىلادىدىن ئىلگىرىكى 200-يىلدىن باشلاپ، كۆپىنچە ئىنسانلار ئىمپېرىيەگە تەۋە بولۇپ ياشىغان. كەلگۈسىدە، كۆپىنچە ئىنسانلار بىر چوڭ ئىمپېرىيەدە ياشايدىغاندەك قىلىدۇ. ئەمما بۇ قېتىم ئىمپېرىيە ھەقىقەتەن يەرشارىلاشقان بولىدۇ. ئىمپېرىيەنىڭ پۈتكۈل دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش تەسەۋۋۇرى يېقىنلاپ قالغان بولۇشى مۇمكىن.

21-ئەسىرنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، مىللەتچىلىك تېزلىكتە يوقىلىۋاتىدۇ. تېخىمۇ كۆپ كىشىلەر شۇنداق دەپ قارايدۇكى ھوقۇق ئىنسانىيەتكە مەنسۇپ، ھەرگىزمۇ مەلۇم بىر مىللەتكە تەۋە ئەمەس، كىشىلىك ھوقۇق ۋە بارلىق ئىنسانلارنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداشنىڭ ئۆزى سىياسەتنىڭ يېتەكچى ئىدىيسى بولىشى كېرەك. ئەگەر شۇنداق بولسا، 200 گە يېقىن مۇستەقىل دۆلەتنىڭ مەۋجۇت بولۇشى بۇ ئىددىيەنى ئىتتىرگۈچى ئەمەس، بەلكى چېكىندۈرگۈچى بولىدۇ. شىۋىتسىيەلىكلەر، ھىندونېزىيەلىكلەر ۋە نىگېرىيەلىكلەر ئوخشاش كىشىلىك ھوقۇققا لايىق تۇرسا، بىرلا دۇنياۋى ھۆكۈمەتنىڭ ئۇلارنى قوغدىشى تېخىمۇ ئاددىي بولمامدۇ؟

مۇزلۇقلارنىڭ ئېرىپ كېتىشىدەك دۇنياۋى ئەجەللىك مەسىلىلەرنىڭ ئالدىدا مىللى دۆلەتلەرنىڭ بولۇش بولماسلىقى دىققەتكە ئەرزىمەيدۇ. ھېچقانداق ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەت يەر شارىنىڭ ئىسسىپ كېتىشىنى ئۆزى ئالدىغا يېڭىپ كېتەلمەيدۇ. قەدىمقى خىتتايدا ئەرشنىڭ ئەمرى ئىنسانىيەت مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئەرش تەرىپىدىن بېرىلگەن. بۈگۈنكى ئەمىرنى ئىنسانىيەت ئەرشنىڭ مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن بېرىدۇ. مەسىلەن، ئوزۇن قاتلىمىنڭ تېشىلىشى، پارنىك گازىنىڭ توپلىنىشى قاتارلىقلار. قارىغاندا، دۇنياۋى ئىمپېرىيەنىڭ يولىغا يېشىل چىراق يېقىلغاندەك تۇرىدۇ.

بۈگۈنگە قەدەر، دۇنيا سىياسىي جەھەتتە پارچىلانغان ھالەتتە بولسىمۇ، ئەمما دۆلەتلەر مۇستەقىللىقىنى يوقىتىۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ئىقتىسادىي سىياسەتلەرنى مۇستەقىل ئىجرا قىلالمايدۇ، ئۆزى خالىغانچە ئۇرۇش ئىلان قىلالمايدۇ، ھەتتا ئىچكى ئىشلىرىنى ئۆزى خالىغانچە باشقۇرالمايدۇ. دۆلەتلەر دۇنيا بازىرىنىڭ ھىيلە-مىكىرلىرى، يەرشارى شىركەتلىرى، ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ ئارىلىشىشى، دۇنيا جامائەت پىكىرى ۋە خەلقئارا ئەدلىيە سىستېمىسىنىڭ نازارەتچىلىكىگە كۈنسېرى ئېچىۋېتىلگەن. دۆلەتلەرنىڭ پۇل-مۇئامىلە ھەرىكىتى، مۇھىت سىياسىتى ۋە ئەدلىيەسى دۇنياۋى ئۆلچەمگە ماس كېلىشى كېرەك. كاپىتال، ئەمگەك كۈچى ۋە ئۇچۇرلارنىڭ غايەت زور ئېقىمى دۇنيانى ئۆزگەرتىۋاتىدۇ ۋە شەكىللەندۈرۋاتىدۇ. بۇ دۆلەتلەر ۋە چېگرالارغا سەل قاراشنى كۈنسېرى كۈچەيتىۋاتىدۇ.

كۆز ئالدىمىزدىكى مەۋھۇم دۇنياۋى ئىمپېرىيەنى ھېچقانداق ئالاھىدە دۆلەت ياكى مىللەت باشقۇرمايدۇ. بەلكى ئاخىرقى رىم ئىمپېرىيىسىگە ئوخشاش، كۆپ مىللەت سەرخىللىرى باشقۇرىدۇ. ئۇ ئورتاق مەدەنىيەت ۋە ئورتاق مەنپەئەت ئاستىدا ساقلىنىدۇ. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تېخىمۇ كۆپ ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەر، ئىنژېنېرلار، مۇتەخەسسىسلەر، ئالىملار، ئادۋوكاتلار ۋە باشقۇرغۇچىلار بۇ ئىمپېرىيەگە قاتنىشىشقا چاقىرىلدۇ. ئۇلار ئىمپېرىيەنىڭ چاقىرىقىغا ئاۋاز قوشۇش ياكى ئۆز دۆلىتى ۋە خەلقىگە سادىق بولۇش ھەققىدە تەپەككۇر قىلىشى كېرەك. ئەمما كىشىلەر ئىمپېرىيەنى تاللاشقا مايىلدەك قىلىدۇ.

[1] Nahum Megged, The Aztecs (Tel Aviv: Dvir, 1999 [Hebrew]), 103.

[2] Tacitus, Agricola, ch. 30 (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1958), 220–1.

[3] A. Fienup-Riordan, The Nelson Island Eskimo: Social Structure and Ritual Distribution (Anchorage: Alaska Pacific University Press, 1983), 10.

[4] Yuri Pines, ‘Nation States, Globalization and a United Empire – the Chinese Experience (third to fifth centuries BC)’, Historia 15 (1995), 54 [Hebrew].

[5] Alexander Yakobson, ‘Us and Them: Empire, Memory and Identity in Claudius’ Speech on Bringing Gauls into the Roman Senate’, in On Memory: An Interdisciplinary Approach, ed. Doron Mendels (Oxford: Peter Land, 2007), 23–4.

11. Imperial Visions

THE ANCIENT ROMANS WERE USED TO being defeated. Like the rulers of most of history’s great empires, they could lose battle after battle but still win the war. An empire that cannot sustain a blow and remain standing is not really an empire. Yet even the Romans found it hard to stomach the news arriving from northern Iberia in the middle of the second century sc. A small, insignificant mountain town called Numantia, inhabited by the peninsula’s native Celts, had dared to throw off the Roman yoke. Rome at the time was the unquestioned master of the entire Mediterranean basin, having vanquished the Macedonian and Seleucid empires, subjugated the proud city states of Greece, and turned Carthage into a smouldering ruin. The Numantians had nothing on their side but their fierce love of freedom and their inhospitable terrain. Yet they forced legion after legion to surrender or retreat in shame.

Eventually, in 134 sc, Roman patience snapped. The Senate decided to send Scipio Aemilianus, Rome’s foremost general and the man who had levelled Carthage, to take care of the Numantians. He was given a massive army of more than 30,000 soldiers. Scipio, who respected the fighting spirit and martial skill of the Numantians, preferred not to waste his soldiers in unnecessary combat. Instead, he encircled Numantia with a line of fortifications, blocking the town’s contact with the outside world. Hunger did his work for him. After more than a year, the food supply ran out. When the Numantians realised that all hope was lost, they burned down their town; according to Roman accounts, most of them killed themselves so as not to become Roman slaves.

Numantia later became a symbol of Spanish independence and courage. Miguel de Cervantes, the author of Don Quixote, wrote a tragedy called The Siege of Numantia which ends with the town’s destruction, but also with a vision of Spain’s future greatness. Poets composed paeans to its fierce defenders and painters committed majestic depictions of the siege to canvas. In 1882, its ruins were declared a national monument’ and became a pilgrimage site for Spanish patriots. In the 1950s and 1960s, the most popular comic books in Spain weren’t about Superman and Spiderman – they told of the adventures of El Jabato, an imaginary ancient Iberian hero who fought against the Roman oppressors. The ancient Numantians are to this day Spain’s paragons of heroism and patriotism, cast as role models for the country’s young people.

Yet Spanish patriots extol the Numantians in Spanish — a romance language that is a progeny of Scipio’s Latin. The Numantians spoke a now dead and lost Celtic language. Cervantes wrote The Siege of Numantia in Latin script, and the play follows Graeco-Roman artistic models. Numantia had no theatres. Spanish patriots who admire Numantian heroism tend also to be loyal followers of the Roman Catholic Church — don’t miss that first word — a church whose leader still sits in Rome and whose God prefers to be addressed in Latin. Similarly, modern Spanish law derives from Roman law; Spanish politics is built on Roman foundations; and Spanish cuisine and architecture owe a far greater debt to Roman legacies than to those of the Celts of Iberia. Nothing is really left of Numantia save ruins. Even its story has reached us thanks only to the writings of Roman historians. It was tailored to the tastes of Roman audiences which relished tales of freedom-loving barbarians. The victory of Rome over Numantia was so complete that the victors co-opted the very memory of the vanquished.

It’s not our kind of story. We like to see underdogs win. But there is no justice in history. Most past cultures have sooner or later fallen prey to the armies of some ruthless empire, which have consigned them to oblivion. Empires, too, ultimately fall, but they tend to leave behind rich and enduring legacies. Almost all people in the twenty-first century are the offspring of one empire or another.

What is an Empire?

An empire is a political order with two important characteristics. First, to qualify for that designation you have to rule over a significant number of distinct peoples, each possessing a different cultural identity and a separate territory. How many peoples exactly? Two or three is not sufficient. Twenty or thirty is plenty. The imperial threshold passes somewhere in between.

Second, empires are characterised by flexible borders and a potentially unlimited appetite. They can swallow and digest more and more nations and territories without altering their basic structure or identity. The British state of today has fairly clear borders that cannot be exceeded without altering the fundamental structure and identity of the state. A century ago almost any place on earth could have become part of the British Empire.

Cultural diversity and territorial flexibility give empires not only their unique character, but also their central role in history. It’s thanks to these two characteristics that empires have managed to unite diverse ethnic groups and ecological zones under a single political umbrella, thereby fusing together larger and larger segments of the human species and of planet Earth.

It should be stressed that an empire is defined solely by its cultural diversity and flexible borders, rather than by its origins, its form of government, its territorial extent, or the size of its population. An empire need not emerge from military conquest. The Athenian Empire began its life as a voluntary league, and the Habsburg Empire was born in wedlock, cobbled together by a string of shrewd marriage alliances. Nor must an empire be ruled by an autocratic emperor. The British Empire, the largest empire in history, was ruled by a democracy. Other democratic (or at least republican) empires have included the modern Dutch, French, Belgian and American empires, as well as the premodern empires of Novgorod, Rome, Carthage and Athens.

Size, too, does not really matter. Empires can be puny. The Athenian Empire at its zenith was much smaller in size and population than today’s Greece. The Aztec Empire was smaller than today’s Mexico. Both were nevertheless empires, whereas modern Greece and modern Mexico are not, because the former gradually subdued dozens and even hundreds of different polities while the latter have not. Athens lorded it over more than a hundred formerly independent city states, whereas the Aztec Empire, if we can trust its taxation records, ruled 371 different tribes and peoples. !

How was it possible to squeeze such a human potpourri into the territory of a modest modern state? It was possible because in the past there were many more distinct peoples in the world, each of which had a smaller population and occupied less territory than today’s typical people. The land between the Mediterranean and the Jordan River, which today struggles to satisfy the ambitions of just two peoples, easily accommodated in biblical times dozens of nations, tribes, petty kingdoms and city states.

Empires were one of the main reasons for the drastic reduction in human diversity. The imperial steamroller gradually obliterated the unique characteristics of numerous peoples (such as the Numantians), forging out of them new and much larger groups.

Evil Empires?

In our time, ‘imperialist’ ranks second only to ‘fascist’ in the lexicon of political swear words. The contemporary critique of empires commonly takes two forms:

1. Empires do not work. In the long run, it is not possible to rule effectively over a large number of conquered peoples.
2. Even if it can be done, it should not be done, because empires are evil engines of destruction and exploitation. Every people has a right to self-determination, and should never be subject to the rule of another.

From a historical perspective, the first statement is plain nonsense, and the second is deeply problematic.

The truth is that empire has been the world’s most common form of political organisation for the last 2,500 years. Most humans during these two and a half millennia have lived in empires. Empire is also a very stable form of government. Most empires have found it alarmingly easy to put down rebellions. In general, they have been toppled only by external invasion or by a split within the ruling elite. Conversely, conquered peoples don’t have a very good record of freeing themselves from their imperial overlords. Most have remained subjugated for hundreds of years. Typically, they have been slowly digested by the conquering empire, until their distinct cultures fizzled out.

For example, when the Western Roman Empire finally fell to invading Germanic tribes in 476 av, the Numantians, Arverni, Helvetians, Samnites, Lusitanians, Umbrians, Etruscans and hundreds of other forgotten peoples whom the Romans conquered centuries earlier did not emerge from the empires eviscerated carcass like Jonah from the belly of the great fish. None of them were left. The biological descendants of the people who had identified themselves as members of those nations, who had spoken their languages, worshipped their gods and told their myths and legends, now thought, spoke and worshipped as Romans.

In many cases, the destruction of one empire hardly meant independence for subject peoples. Instead, a new empire stepped into the vacuum created when the old one collapsed or retreated. Nowhere has this been more obvious than in the Middle East. The current political constellation in that region – a balance of power between many independent political entities with more or less stable borders — is almost without parallel any time in the last several millennia. The last time the Middle East experienced such a situation was in the eighth century sc — almost 3,000 years ago! From the rise of the Neo-Assyrian Empire in the eighth century sc until the collapse of the British and French empires in the mid-twentieth century ap, the Middle East passed from the hands of one empire into the hands of another, like a baton in a relay race. And by the time the British and French finally dropped the baton, the Aramaeans, the Ammonites, the Phoenicians, the Philistines, the Moabites, the Edomites and the other peoples conquered by the Assyrians had long disappeared.

True, today’s Jews, Armenians and Georgians claim with some measure of justice that they are the offspring of ancient Middle Eastern peoples. Yet these are only exceptions that prove the rule, and even these claims are somewhat exaggerated. It goes without saying that the political, economic and social practices of modern Jews, for example, owe far more to the empires under which they lived during the past two millennia than to the traditions of the ancient kingdom of Judaea. If King David were to show up in an ultra-Orthodox synagogue in present- day Jerusalem, he would be utterly bewildered to find people dressed in East European clothes, speaking in a German dialect (Yiddish) and having endless arguments about the meaning of a Babylonian text (the Talmud). There were neither synagogues, volumes of Talmud, nor even Torah scrolls in ancient Judaea.

Building and maintaining an empire usually required the vicious slaughter of large populations and the brutal oppression of everyone who was left. The standard imperial toolkit included wars, enslavement, deportation and genocide. When the Romans invaded Scotland in ap 83, they were met by fierce resistance from local Caledonian tribes, and reacted by laying waste to the country. In reply to Roman peace offers, the chieftain Calgacus called the Romans ‘the ruffians of the world’, and said that ‘to plunder, slaughter and robbery they give the lying name of empire; they make a desert and call it peace’.2

This does not mean, however, that empires leave nothing of value in their wake. To colour all empires black and to disavow all imperial legacies is to reject most of human culture. Imperial elites used the profits of conquest to finance not only armies and forts but also philosophy, art, justice and charity. A significant proportion of humanity’s cultural achievements owe their existence to the exploitation of conquered populations. The profits and prosperity brought by Roman imperialism provided Cicero, Seneca and St Augustine with the leisure and wherewithal to think and write; the Taj Mahal could not have been built without the wealth accumulated by Mughal exploitation of their Indian subjects; and the Habsburg Empire’s profits from its rule over its Slavic, Hungarian and Romanian-speaking provinces paid Haydn’s salaries and Mozart’s commissions. No Caledonian writer preserved Calgacus’ speech for posterity. We know of it thanks to the Roman historian Tacitus. In fact, Tacitus probably made it up. Most scholars today agree that Tacitus not only fabricated the speech but invented the character of Calgacus, the Caledonian chieftain, to serve as a mouthpiece for what he and other upper-class Romans thought about their own country.

Even if we look beyond elite culture and high art, and focus instead on the world of common people, we find imperial legacies in the majority of modern cultures. Today most of us speak, think and dream in imperial languages that were forced upon our ancestors by the sword. Most East Asians speak and dream in the language of the Han Empire. No matter what their origins, nearly all the inhabitants of the two American continents, from Alaska’s Barrow Peninsula to the Straits of Magellan, communicate in one of four imperial languages: Spanish, Portuguese, French or English. Present-day Egyptians speak Arabic, think of themselves as Arabs, and identify wholeheartedly with the Arab Empire that conquered Egypt in the seventh century and crushed with an iron fist the repeated revolts that broke out against its rule. About 10 million Zulus in South Africa hark back to the Zulu age of glory in the nineteenth century, even though most of them descend from tribes who fought against the Zulu Empire, and were incorporated into it only through bloody military campaigns.

It’s for Your Own Good

The first empire about which we have definitive information was the Akkadian Empire of Sargon the Great (c.2250 sc). Sargon began his career as the king of Kish, a small city state in Mesopotamia. Within a few decades he managed to conquer not only all other Mesopotamian city states, but also large territories outside the Mesopotamian heartland. Sargon boasted that he had conquered the entire world. In reality, his dominion stretched from the Persian Gulf to the Mediterranean, and included most of today’s Iraq and Syria, along with a few slices of modern Iran and Turkey.

The Akkadian Empire did not last long after its founder’s death, but Sargon left behind an imperial mantle that seldom remained unclaimed. For the next 1,700 years, Assyrian, Babylonian and Hittite kings adopted Sargon as a role model, boasting that they, too, had conquered the entire world. Then, around 550 sc, Cyrus the Great of Persia came along with an even more impressive boast.

Map 4. The Akkadian Empire and the Persian Empire.

The kings of Assyria always remained the kings of Assyria. Even when they claimed to rule the entire world, it was obvious that they were doing it for the greater glory of Assyria, and they were not apologetic about it. Cyrus, on the other hand, claimed not merely to rule the whole world, but to do so for the sake of all people. ‘We are conquering you for your own benefit,’ said the Persians. Cyrus wanted the peoples he subjected to love him and to count themselves lucky to be Persian vassals. The most famous example of Cyrus’ innovative efforts to gain the approbation of a nation living under the thumb of his empire was his command that the Jewish exiles in Babylonia be allowed to return to their Judaean homeland and rebuild their temple. He even offered them financial assistance. Cyrus did not see himself as a Persian king ruling over Jews — he was also the king of the Jews, and thus responsible for their welfare.

The presumption to rule the entire world for the benefit of all its inhabitants was startling. Evolution has made Homo sapiens, like other social mammals, a xenophobic creature. Sapiens instinctively divide humanity into two parts, ‘we’ and ‘they’. We are people like you and me, who share our language, religion and customs. We are all responsible for each other, but not responsible for them. We were always distinct from them, and owe them nothing. We don’t want to see any of them in our territory, and we don’t care an iota what happens in their territory. They are barely even human. In the language of the Dinka people of the Sudan, ‘Dinka’ simply means ‘people’. People who are not Dinka are not people. The Dinka’s bitter enemies are the Nuer. What does the word Nuer mean in Nuer language? It means ‘original people’. Thousands of kilometres from the Sudan deserts, in the frozen ice-lands of Alaska and north-eastern Siberia, live the Yupiks. What does Yupik mean in Yupik language? It means ‘real people’.3

In contrast with this ethnic exclusiveness, imperial ideology from Cyrus onward has tended to be inclusive and all-encompassing. Even though it has often emphasised racial and cultural differences between rulers and ruled, it has still recognised the basic unity of the entire world, the existence of a single set of principles governing all places and times, and the mutual responsibilities of all human beings. Humankind is seen as a large family: the privileges of the parents go hand in hand with responsibility for the welfare of the children.

This new imperial vision passed from Cyrus and the Persians to Alexander the Great, and from him to Hellenistic kings, Roman emperors, Muslim caliphs, Indian dynasts, and eventually even to Soviet premiers and American presidents. This benevolent imperial vision has justified the existence of empires, and negated not only attempts by subject peoples to rebel, but also attempts by independent peoples to resist imperial expansion.

Similar imperial visions were developed independently of the Persian model in other parts of the world, most notably in Central America, in the Andean region, and in China. According to traditional Chinese political theory, Heaven (Tian) is the source of all legitimate authority on earth. Heaven chooses the most worthy person or family and gives them the Mandate of Heaven. This person or family then rules over All Under Heaven (Tianxia) for the benefit of all its inhabitants. Thus, a legitimate authority is — by definition — universal. If a ruler lacks the Mandate of Heaven, then he lacks legitimacy to rule even a single city. If a ruler enjoys the mandate, he is obliged to spread justice and harmony to the entire world. The Mandate of Heaven could not be given to several candidates simultaneously, and consequently one could not legitimise the existence of more than one independent state.

The first emperor of the united Chinese empire, Qin Shi Hudangdi, boasted that ‘throughout the six directions [of the universe] everything belongs to the emperor … wherever there is a human footprint, there is not one who did not become a subject [of the emperor] … his kindness reaches even oxen and horses. There is not one who did not benefit. Every man is safe under his own roof.’4 In Chinese political thinking as well as Chinese historical memory, imperial periods were henceforth seen as golden ages of order and justice. In contradiction to the modern Western view that a just world is composed of separate nation states, in China periods of political fragmentation were seen as dark ages of chaos and injustice. This perception has had far-reaching implications for Chinese history. Every time an empire collapsed, the dominant political theory goaded the powers that be not to settle for paltry independent principalities, but to attempt reunification. Sooner or later these attempts always succeeded.

When They Become Us

Empires have played a decisive part in amalgamating many small cultures into fewer big cultures. Ideas, people, goods and technology spread more easily within the borders of an empire than in a politically fragmented region. Often enough, it was the empires themselves which deliberately spread ideas, institutions, customs and norms. One reason was to make life easier for themselves. It is difficult to rule an empire in which every little district has its own set of laws, its own form of writing, its own language and its own money. Standardisation was a boon to emperors.

A second and equally important reason why empires actively spread a common culture was to gain legitimacy. At least since the days of Cyrus and Qin Shi Hudangdi, empires have justified their actions — whether road-building or bloodshed —- as necessary to spread a superior culture from which the conquered benefit even more than the conquerors.

The benefits were sometimes salient — law enforcement, urban planning, standardisation of weights and measures — and sometimes questionable — taxes, conscription, emperor worship. But most imperial elites earnestly believed that they were working for the general welfare of all the empires inhabitants. China’s ruling class treated their country’s neighbours and its foreign subjects as miserable barbarians to whom the empire must bring the benefits of culture. The Mandate of Heaven was bestowed upon the emperor not in order to exploit the world, but in order to educate humanity. The Romans, too, justified their dominion by arguing that they were endowing the barbarians with peace, justice and refinement. The wild Germans and painted Gauls had lived in squalor and ignorance until the Romans tamed them with law, cleaned them up in public bathhouses, and improved them with philosophy. The Mauryan Empire in the third century sc took as its mission the dissemination of Buddha’s teachings to an ignorant world. The Muslim caliphs received a divine mandate to spread the Prophet’s revelation, peacefully if possible but by the sword if necessary. The Spanish and Portuguese empires proclaimed that it was not riches they sought in the Indies and America, but converts to the true faith. The sun never set on the British mission to spread the twin gospels of liberalism and free trade. The Soviets felt duty-bound to facilitate the inexorable historical march from capitalism towards the utopian dictatorship of the proletariat. Many Americans nowadays maintain that their government has a moral imperative to bring Third World countries the benefits of democracy and human rights, even if these goods are delivered by cruise missiles and F-16s.

The cultural ideas spread by empire were seldom the exclusive creation of the ruling elite. Since the imperial vision tends to be universal and inclusive, it was relatively easy for imperial elites to adopt ideas, norms and traditions from wherever they found them, rather than to stick fanatically to a single hidebound tradition. While some emperors sought to purify their cultures and return to what they viewed as their roots, for the most part empires have begot hybrid civilisations that absorbed much from their subject peoples. The imperial culture of Rome was Greek almost as much as Roman. The imperial Abbasid culture was part Persian, part Greek, part Arab. Imperial Mongol culture was a Chinese copycat. In the imperial United States, an American president of Kenyan blood can munch on Italian pizza while watching his favourite film, Lawrence of Arabia, a British epic about the Arab rebellion against the Turks.

Not that this cultural melting pot made the process of cultural assimilation any easier for the vanquished. The imperial civilisation may well have absorbed numerous contributions from various conquered peoples, but the hybrid result was still alien to the vast majority. The process of assimilation was often painful and traumatic. It is not easy to give up a familiar and loved local tradition, just as it is difficult and stressful to understand and adopt a new culture. Worse still, even when subject peoples were successful in adopting the imperial culture, it could take decades, if not centuries, until the imperial elite accepted them as part of ‘us’. The generations between conquest and acceptance were left out in the cold. They had already lost their beloved local culture, but they were not allowed to take an equal part in the imperial world. On the contrary, their adopted culture continued to view them as barbarians.

Imagine an Iberian of good stock living a century after the fall of Numantia. He speaks his native Celtic dialect with his parents, but has acquired impeccable Latin, with only a slight accent, because he needs it to conduct his business and deal with the authorities. He indulges his wife’s penchant for elaborately ornate baubles, but is a bit embarrassed that she, like other local women, retains this relic of Celtic taste — he’d rather have her adopt the clean simplicity of the jewellery worn by the Roman governor’s wife. He himself wears Roman tunics and, thanks to his success as a cattle merchant, due in no small part to his expertise in the intricacies of Roman commercial law, he has been able to build a Roman-style villa. Yet, even though he can recite Book III of Virgil’s Georgics by heart, the Romans still treat him as though he’s semi- barbarian. He realises with frustration that he’ll never get a government appointment, or one of the really good seats in the amphitheatre.

In the late nineteenth century, many educated Indians were taught the same lesson by their British masters. One famous anecdote tells of an ambitious Indian who mastered the intricacies of the English language, took lessons in Western-style dance, and even became accustomed to eating with a knife and fork. Equipped with his new manners, he travelled to England, studied law at University College London, and became a qualified barrister. Yet this young man of law, bedecked in suit and tie, was thrown off a train in the British colony of South Africa for insisting on travelling first class instead of settling for third class, where ‘coloured’ men like him were supposed to ride. His name was Mohandas Karamchand Gandhi.

In some cases the processes of acculturation and assimilation eventually broke down the barriers between the newcomers and the old elite. The conquered no longer saw the empire as an alien system of occupation, and the conquerors came to view their subjects as equal to themselves. Rulers and ruled alike came to see ‘them’ as ‘us’. All the subjects of Rome eventually, after centuries of imperial rule, were granted Roman citizenship. Non-Romans rose to occupy the top ranks in the officer corps of the Roman legions and were appointed to the Senate. In av 48 the emperor Claudius admitted to the Senate several Gallic notables, who, he noted in a speech, through ‘customs, culture, and the ties of marriage have blended with ourselves’. Snobbish senators protested introducing these former enemies into the heart of the Roman political system. Claudius reminded them of an inconvenient truth. Most of their own senatorial families descended from Italian tribes who once fought against Rome, and were later granted Roman citizenship. Indeed, the emperor reminded them, his own family was of Sabine ancestry.

During the second century av, Rome was ruled by a line of emperors born in Iberia, in whose veins probably flowed at least a few drops of local Iberian blood. The reigns of Trajan, Hadrian, Antoninius Pius and Marcus Aurelius are generally thought to constitute the empire’s golden age. After that, all the ethnic dams were let down. Emperor Septimius Severus (193-211) was the scion of a Punic family from Libya. Elagabalus (218-22) was a Syrian. Emperor Philip (244-9) was known colloquially as ‘Philip the Arab’. The empire’s new citizens adopted Roman imperial culture with such zest that, for centuries and even millennia after the empire itself collapsed, they continued to speak the empire’s language, to believe in the Christian God that the empire had adopted from one of its Levantine provinces, and to live by the empire’s laws.

A similar process occurred in the Arab Empire. When it was established in the mid-seventh century ap, it was based on a sharp division between the ruling Arab-Muslim elite and the subjugated Egyptians, Syrians, Iranians and Berbers, who were neither Arabs nor Muslim. Many of the empire’s subjects gradually adopted the Muslim faith, the Arabic language and a hybrid imperial culture. The old Arab elite looked upon these parvenus with deep hostility, fearing to lose its unique status and identity. The frustrated converts clamoured for an equal share within the empire and in the world of Islam. Eventually they got their way. Egyptians, Syrians and Mesopotamians were increasingly seen as ‘Arabs’. Arabs, in their turn — whether authentic’ Arabs from Arabia or newly minted Arabs from Egypt and Syria – came to be increasingly dominated by non-Arab Muslims, in particular by Iranians, Turks and Berbers. The great success of the Arab imperial project was that the imperial culture it created was wholeheartedly adopted by numerous non-Arab people, who continued to uphold it, develop it and spread it — even after the original empire collapsed and the Arabs as an ethnic group lost their dominion.

In China the success of the imperial project was even more thorough. For more than 2,000 years, a welter of ethnic and cultural groups first termed barbarians were successfully integrated into imperial Chinese culture and became Han Chinese (so named after the Han Empire that ruled China from 206 sc to av 220). The ultimate achievement of the Chinese Empire is that it is still alive and kicking, yet it is hard to see it as an empire except in outlying areas such as Tibet and Xinjiang. More than 90 per cent of the population of China are seen by themselves and by others as Han.

We can understand the decolonisation process of the last few decades in a similar way. During the modern era Europeans conquered much of the globe under the guise of spreading a superior Western culture. They were so successful that billions of people gradually adopted significant parts of that culture. Indians, Africans, Arabs, Chinese and Maoris learned French, English and Spanish. They began to believe in human rights and the principle of self-determination, and they adopted Western ideologies such as liberalism, capitalism, Communism, feminism and nationalism.

The Imperial Cycle

During the twentieth century, local groups that had adopted Western values claimed equality with their European conquerors in the name of these very values. Many anti-colonial struggles were waged under the banners of self-determination, socialism and human rights, all of which are Western legacies. Just as Egyptians, Iranians and Turks adopted and adapted the imperial culture that they inherited from the original Arab conquerors, so today’s Indians, Africans and Chinese have accepted much of the imperial culture of their former Western overlords, while seeking to mould it in accordance with their needs and traditions.

Good Guys and Bad Guys in History

It is tempting to divide history neatly into good guys and bad guys, with all empires among the bad guys. For the vast majority of empires were founded on blood, and maintained their power through oppression and war. Yet most of today’s cultures are based on imperial legacies. If empires are by definition bad, what does that say about us?

There are schools of thought and political movements that seek to purge human culture of imperialism, leaving behind what they claim is a pure, authentic civilisation, untainted by sin. These ideologies are at best naive; at worst they serve as disingenuous window-dressing for crude nationalism and bigotry. Perhaps you could make a case that some of the myriad cultures that emerged at the dawn of recorded history were pure, untouched by sin and unadulterated by other societies. But no culture since that dawn can reasonably make that claim, certainly no culture that exists now on earth. All human cultures are at least in part the legacy of empires and imperial civilisations, and no academic or political surgery can cut out the imperial legacies without killing the patient.

Think, for example, about the love-hate relationship between the independent Indian republic of today and the British Raj. The British conquest and occupation of India cost the lives of millions of Indians, and was responsible for the continuous humiliation and exploitation of hundreds of millions more. Yet many Indians adopted, with the zest of converts, Western ideas such as self-determination and human rights, and were dismayed when the British refused to live up to their own declared values by granting native Indians either equal rights as British subjects or independence.

Nevertheless, the modern Indian state is a child of the British Empire. The British killed, injured and persecuted the inhabitants of the subcontinent, but they also united a bewildering mosaic of warring kingdoms, principalities and tribes, creating a shared national consciousness and a country that functioned more or less as a single political unit. They laid the foundations of the Indian judicial system, created its administrative structure, and built the railroad network that was critical for economic integration. Independent India adopted Western democracy, in its British incarnation, as its form of government. English is still the subcontinent’s lingua franca, a neutral tongue that native speakers of Hindi, Tamil and Malayalam can use to communicate. Indians are passionate cricket players and chai (tea) drinkers, and both game and beverage are British legacies. Commercial tea farming did not exist in India until the mid-nineteenth century, when it was introduced by the British East India Company. It was the snobbish British sahibs who spread the custom of tea drinking throughout the subcontinent.

28. The Chhatrapati Shivaji train station in Mumbai. It began its life as Victoria Station, Bombay. The British built it in the Neo-Gothic style that was popular in late nineteenth- century Britain. A Hindu nationalist government changed the names of both city and station, but showed no appetite for razing such a magnificent building, even if it was built by foreign oppressors.

How many Indians today would want to call a vote to divest themselves of democracy, English, the railway network, the legal system, cricket and tea on the grounds that they are imperial legacies? And if they did, wouldn’t the very act of calling a vote to decide the issue demonstrate their debt to their former overlords?

29. The Taj Mahal. An example of ‘authentic’ Indian culture, or the alien creation of Muslim imperialism?

Even if we were to completely disavow the legacy of a brutal empire in the hope of reconstructing and safeguarding the ‘authentic’ cultures that preceded it, in all probability what we will be defending is nothing but the legacy of an older and no less brutal empire. Those who resent the mutilation of Indian culture by the British Raj inadvertently sanctify the legacies of the Mughal Empire and the conquering sultanate of Delhi. And whoever attempts to rescue ‘authentic Indian culture’ from the alien influences of these Muslim empires sanctifies the legacies of the Gupta Empire, the Kushan Empire and the Maurya Empire. If an extreme Hindu nationalist were to destroy all the buildings left by the British conquerors, such as Mumbai’s main train station, what about the structures left by India’s Muslim conquerors, such as the Taj Mahal?

Nobody really knows how to solve this thorny question of cultural inheritance. Whatever path we take, the first step is to acknowledge the complexity of the dilemma and to accept that simplistically dividing the past into good guys and bad guys leads nowhere. Unless, of course, we are willing to admit that we usually follow the lead of the bad guys.

The New Global Empire

Since around 200 sc, most humans have lived in empires. It seems likely that in the future, too, most humans will live in one. But this time the empire will be truly global. The imperial vision of dominion over the entire world could be imminent.

As the twenty-first century unfolds, nationalism is fast losing ground. More and more people believe that all of humankind is the legitimate source of political authority, rather than the members of a particular nationality, and that safeguarding human rights and protecting the interests of the entire human species should be the guiding light of politics. If so, having close to 200 independent states is a hindrance rather than a help. Since Swedes, Indonesians and Nigerians deserve the same human rights, wouldn’t it be simpler for a single global government to safeguard them?

The appearance of essentially global problems, such as melting ice caps, nibbles away at whatever legitimacy remains to the independent nation states. No sovereign state will be able to overcome global warming on its own. The Chinese Mandate of Heaven was given by Heaven to solve the problems of humankind. The modern Mandate of Heaven will be given by humankind to solve the problems of heaven, such as the hole in the ozone layer and the accumulation of greenhouse gases. The colour of the global empire may well be green.

As of 2014, the world is still politically fragmented, but states are fast losing their independence. Not one of them is really able to execute independent economic policies, to declare and wage wars as it pleases, or even to run its own internal affairs as it sees fit. States are increasingly open to the machinations of global markets, to the interference of global companies and NGOs, and to the supervision of global public opinion and the international judicial system. States are obliged to conform to global standards of financial behaviour, environmental policy and justice. Immensely powerful currents of capital, labour and information turn and shape the world, with a growing disregard for the borders and opinions of states.

The global empire being forged before our eyes is not governed by any particular state or ethnic group. Much like the Late Roman Empire, it is ruled by a multi-ethnic elite, and is held together by a common culture and common interests. Throughout the world, more and more entrepreneurs, engineers, experts, scholars, lawyers and managers are called to join the empire. They must ponder whether to answer the imperial call or to remain loyal to their state and their people. More and more choose the empire.