سەككىزىنچى باب تارىختا ئادالەت بولۇپ باقمىغان

8-باب تارىختا ئادالەت  بولۇپ باقمىغان

دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن كېيىنكى نەچچە مىڭ يىللىق تارىخنى چۈشىنىشتە بىرلا سوئالغا جاۋاپ بېرىش كۇپايە. ئۇ بولسىمۇ  تەبىئىتىدە تەشكىللىنىش بولمىغان ئىنسانلار قانداق قىلىپ كەڭ كۆلەمدە توپلۇملارنى تەشكىل قىلالىدى؟ ئۈزۈپ ئېيتساق، ئىنسانلار مەۋھۇم تەرتىپ ۋە يېزىق بەرپا قىلالىدى. تەرتىپ ۋە يېزىقتىن ئىبارەت ئىككى كەشپىيات گېنىمىزدىكى يېتەرسىزلىكلەرنى تولۇقلاپ كەتتى.

ھالبۇكى، ئىنسانلار بەرپا قىلغان توپلۇملارنىڭ ھەمىشە خەيرلىك بولغانلىقىغا بىر نېمە دېمەك تەس. بۇ توپلۇملارنى تۇتۇپ تۇرىۋاتقان مەۋھۇم تەرتىپ نە ئادىل بولمىغان نە تەرەپسىز بولمىغان. ئۇ ھەمىشە كىشىلەرنى تەبىئىي بولمىغان گورۇپ ۋە يۇقىرى-تۆۋەن تەبىقىگە ئايرىغان. يۇقىرى قاتلامدىكىلەر ھەر خىل ھوقۇق ۋە ئىمتىيازلاردىن بەھرىمەن بولۇۋاتقاندا تۆۋەن قاتلامدىكىلەر كەمسىتىلىش ۋە زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان بولىدۇ. مەسىلەن، خاممۇرابى قانۇنىنى مىسالغا ئالايلى، ئۇ جەمئىيەتنى ئېسىلزادىلەر، ئاۋام ۋە قۇللارغا ئايرىيدۇ. ئېسىلزادىلەر بارلىق ئىمتىيازلاردىن بەھرىمەن بولىدۇ. ئاۋامغا ئۇلاردىن ئاشقىنى قالىدۇ. قۇللارغا بولسا بۇ ھالدىن ئاغرىنىش ئەدەپلىنىشتىن دىرەك بېرىدۇ.

گەرچە 1776-يىلى ئامېرىكىنىڭ مۇستەقىللىق خىتابنامىسى ھەممە ئادەم باراۋەر يارىتىلغان دەپ جاكارلىغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە كىشىلەر جەمئىيەتتە يۇقىرى-تۆۋەن تەبىقىگە ئايرىلغان. مۇستەقىللىق خىتابنامىسى ئەر-ئاياللار ئارىسىدا ئ‍ىجتىمائىي قاتلام پەيدا قىلغان، ئەرلەر بۇنىڭدىن نەپ ئالغان، ئەمما ئاياللار  ھوقۇقسىز قالغان. «مۇستەقىللىق خىتابنامىسى» يەنە ئاقلار، قارالار ۋە يەرلىك ئىندىئانلار ئارىسىدا قاتلام شەكىللەندۈرگەن، ئاقلارنىڭ ئەركىنلىكتىن بەھرىمەن بولۇشىغا يول قويغان، ئەمما قارالار ۋە ئىندىئانلارنى يېتەرسىز ئىنسانلار، شۇڭا باراۋەر ھوقۇقتىن بەھرىمەن بولماسلىقى كېرەك، دەپ قارىغان. ئەينى ۋاقىتتىكى نۇرغۇن قۇلدارلارمۇ مۇستەقىللىق خىتابنامىسىگە ئىمزا قويغاندىن كېيىن قۇللارنى ئازاد قىلمىغان، ئەمما ئۆزىنىڭ ساختىپەز ئىكەنلىكىنى ئويلاپمۇ باقمىغان. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، ئىنسان ھوقۇقىنىڭ نىگېرلار بىلەن ئىشى يوق.

ئامېرىكىچە  تۈزۈم  بايلار بىلەن نامراتلارنى تەبىقىگە ئايرىيدۇ. ئەينى ۋاقىتتا، كۆپ قىسىم ئامېرىكىلىقلار بايلارنىڭ بايلىق ۋە ئائىلە تىجارىتىنى بالىلىرىغا مىراس قالدۇرىشىدىن كىلىپ چىققان باراۋەرسىزلىكنى نورماللىق دەپ قارىغان. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، باراۋەرلىك  قانۇننىڭ باي ۋە نامراتلارغا ئوخشاش تەدبىقلىنىشى ئىدى.  شۇڭا، باراۋەرلىكنىڭ ئىشسىزلىق ياردىمى،  ھەقسىز مائارىپ ياكى ساغلاملىق سۇغۇرتىسى بىلەن مۇناسىۋىتى يوق ئىدى. ئۇ ۋاقىتتىكى «ئەركىنلىك» ئوقۇمىمۇ بۈگۈنكىگە ئوخشىمايتتى. 1776-يىلىدىكى مۇستەقىللىق خىتابنامىسى ھوقۇقسىزلار(قارالار، ئىندىئانلار ياكى تەڭرى قارغىۋەتكەنلەر ئەمەس، بەلكى ئاياللار)نىڭ ھوقۇققا ئېرىشەلەيدىغان ۋە ھوقۇقىنى ئىشلىتەلەيدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيتتى. مۇستەقىللىق خىتابنامىسى پەقەت پۇقرالارنىڭ شەخسىي مال-مۈلۈكلىرىنى  دۆلەت مۇسادىرە قىلالمايدۇ ياكى قانداق بىر تەرەپ قىلىشىغا بۇيرۇق چۈشۈرەلمەيدۇ، دېگەنلىكتىن دېرەك بىرەتتى، ئالاھىدە ئەھۋاللار بۇنىڭ سىرتىدا ئىدى. نەتىجىدە ئامېرىكىچە تۈزۈمنىڭ ساقلايدىغىنى بايلىقتىكى يۇقىرى-تۆۋەنلىك ئىدى. بۇنى بەزىلەر تەڭرىنىڭ ئىرادىسى دەپ قارايدۇ، يەنە بەزىلەر بۇنى تەبىئەتنىڭ ئۆزگەرمەس قانۇنىيىتى دەپ قارايدۇ. تەبىئىي پىرىنسىپ شۇكى، بايلار تېخىمۇ بېيىپ،  نامراتلار پېقىرلىقتا قېلىۋىرىدۇ.

يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ھۆر/قۇل، ئاق/قارا، باي/نامراتلار ئارىسىدىكى پەرقلەرنىڭ ھەممىسى پەقەت تەسەۋۋۇرىمىزغا يىلتىز تارتىپ كەتكەن نەرسىلەر (ئاياللار بىلەن ئەرلەر ئارسىدىكى قاتلام پەرقى كىيىن مۇلاھىزە قىلىنىدۇ). تارىخنىڭ تۆمۈر قانۇنىيتى شۇكى، ھەرقانداق مەۋھۇم تەبىقە ئۆزىنىڭ تەسەۋۋۇردىن كىلىپ چىققىنىنى ئىنكار قىلىپ، ئۆزىنى تەبىئىي ۋە ئۆزگەرتكىلى بولمايدىغان قانۇنىيەت سۈپىتىدە جاكارلايدۇ. مەسىلەن، ھۆرلۈك ۋە قۇللۇقنى ياقىلايدىغان ۋە ئۇنى توغرا دەپ قارايدىغان نۇرغۇن كىشىلەر قۇللۇقنى ئىنسانلار پەيدا قىلمىغان دەپ مۇنازىرە قىلىدۇ. خاممۇرابى بۇ خىل بۆلۈنۈشنى تەڭرىنىڭ ھۆكمى، دەپ قارىغان. ئارىستوتىل يەنە قۇللاردا «قۇللۇق تەبىئىتى»، ھۆرلەردە «ھۆرلۈك تەبىئىتى» بار دەپ قارىغان. كىشىلەرنىڭ جەمئىيەتتىكى سالاھىيتى پۈتۈنلەي ئۇلارنىڭ تۇغما خۇسۇسىيىتىنىڭ نامايەندىسى خالاس.

ئەگەر سىز ئاقلارنى ئ‍ۈستۈن كۆرىدىغانلاردىن نېمىشقا ئىرقىي ئايرىمىچلىقنى قوللايدىغانلىقىنى سورىسىڭىز، ئۇ سىزگە ئىرقىي ئايرىمىچلىقنىڭ ئەسلىدىكى بىئولوگىيىلىك پەرقتىن كىلىپ چىققانلىقى ھەققىدە ساختا ئىلمىي دەرس سۆزلىيەلەيدۇ. ئۇلار سىزگە ئاقلارنىڭ قېنى ياكى گېنىدا ئالاھىدە نەرسىلەر بولغانلىقى ئۈچۈن، بۇ ئۇلارنى تەبىئىي ئەقىللىق، تېخىمۇ ئەخلاقلىق ۋە تىرىشچان قىلغانلىقىنى سۆزلەيدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ئەگەر سىز كاپىتالىزىمنىڭ سادىق قوللىغۇچىلىرىدىن بايلىقتىكى تەبىقە سىستېمىسى ھەققىدە سورىسىڭىز، ئۇ بەلكىم سىزگە بۇنىڭ ئوبيېكتىپ ئىقتىداردىكى پەرقىنىڭ مۇقەررەر نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى ئېيتىشى مۇمكىن. بايلاردا پۇل كۆپ، ئۇلارنىڭ نەزىرىدە بۇنىڭ سەۋەبى ئۇلارنىڭ تېخىمۇ ئىقتىدارلىق ۋە تېخىمۇ تىرىشقانلىقىدا. بۇنداق بولغاندا، بايلارنىڭ تېخىمۇ ياخشى ساقلىقنى ساقلاش، تېخىمۇ ياخشى مائارىپ ۋە تېخىمۇ ياخشى ئوزۇقلۇققا ئېرىشىشى تەبىئىي ئەھۋال. بۇ لوگىكا بىلەن ئېيتقاندا بايلار خەجلىگەن ھەر بىر تىيىنىدىن تولۇق بەھىرلىنىشكە تىگىشلىك.

21-رەسىم. ئىرقىي ئايرىمىچىلىق دەۋرىدىكى جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ دېڭىز ساھىلىدىكى يول تاختىسى. بۇ يول تاختىسى ساھىلنىڭ پەقەت «ئاقلار» تەرىپىدىن قوللىنىلسا بۇلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بىراق، تېرىسى ئاققا مايىل كىشىلەر تېرىسى قارا كىشىلەرگە سېلىشتۇرغاندا شەھەر سىرتىدىكى رايۇنلاردا تېخىمۇ كۆپ خەتەرگە يولۇقاتتى. جەنۇبىي ئافرىقا دېڭىز ساھىلىنىڭ بۇ شەكىلدە بۆلۈنىشىدە ھېچقانداق بىئولوگىيەلىك لوگىكا يوق ئىدى. يەنى تېرىسى ئاققا مايىل كىشىلەر ساھىلنى ئالدىن زاكاز قىلىپ قويسا رادىئاتسىيەنىڭ ئاز زەخمىسىگە ئۇچرايدۇ، دېگەن نەرسە مەۋجۇت ئەمەس ئىدى.

تەبىقە سىستېمىسىنى قوللايدىغان ھىندىلارغا كەلسەك، ئۇلار  بىر تەبىقىنىڭ يەنە بىر تەبىقىدىن ئۈستۈن بولۇشىدىكى سەۋەبنىڭ ئالەمنىڭ كۈچى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا چىققانلىقىنى سۆزلەيدۇ. مەشھۇر بىراخمان ئەپسانىلىرىگە قارىغاندا، ئىلاھلار دۇنيانى ئىپتىدائىي جانلىق پۇرۇسانىڭ تېنىدە ياراتقان: ئۇنىڭ كۆزىدىن قۇياش، مېڭىسىدىن ئاي، ئاغزىدىن بىراخمان ، قولىدىن كشاترىيا (جەڭچىلەر)، پاقالچاقلىرىدىن ۋايسياس (دېھقانلار ۋە سودىگەرلەر)، پۇتىدىن سۇدراس (خىزمەتچىلەر)نى ياراتقان ئىدى. بۇ چۈشەندۈرۈشنى ۋە بىراخمانلار بىلەن سۇدراسنىڭ ئىجتىمائىي ئورنىدىكى پەرقلەرنىڭ تەبىئىي ۋە مەڭگۈلۈك ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلىش خۇددى قۇياش بىلەن ئاي ئوخشىماسلىقىنى قوبۇل قىلغاندەكلا ئىش.^[1] خىتتاينىڭ قەدىمكى ئەپسانىسىدا نوۋا  ئىنساننى لايدىن ياراتقان. ئۇ ئاقسۆڭەكلەرنى سېرىق تۇپراقتىن، ئاۋامنى قوڭۇر لايدىن ياراتقان.^[2]

بىراق، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىنسان تەسەۋۋۇرىنىڭ مەھسۇلى، خالاس. بىراخمانمۇ، سۇدرامۇ ئىلاھلار تەرىپىدىن مەلۇم ئىپتىدائىي جانلىقنىڭ ئوخشىمىغان بەدەن ئەزالىرىدىن يارىتىلمىغان. بۇ ئىككى  تەبىقىنىڭ پەرقىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان قانۇن ۋە ئۆلچەملەر تەخمىنەن 3000 يىل ئىلگىرى ھىندىستاننىڭ شىمالىدا ياشىغان ئىنسانلار تەرىپىدىن پەيدا قىلىنغان. ئارىستوتىلغا قارشى سۆزلىگەن ۋاقىتتا، قۇللار بىلەن ھۆرلەر ئوتتۇرىسىدا بىئولوگىيىلىك پەرق يوق ئىدى. ئىنسانلارنىڭ قانۇن ۋە ئۆلچەملىرى بەزى كىشىلەرنى قۇلغا، بەزى كىشىلەر خوجايىنغا ئايلاندۇرغان. ئاقلار ۋە قارالار ئارىسىدا تېرە رەڭگى ياكى چاچ شەكلى دېگەندەك ئوبىكتىپ پەرقلەر مەۋجۈت، ئەمما ئەخلاق ياكى ئەقىل جەھەتتىن پەرقلىنىدىغانلىقىغا دائىر ھېچبىر دەلىل يوق.

كۆپىنچە كىشىلەر ئۆز جەمئىيىتىنىڭ تەبىقىلەرگە بۆلۈنۈشىنى تەبىئىي ۋە ئادىل بولغان ھادىسە، باشقا جەمئىيەتلەرنىڭكىنى  ساختا ۋە بىمەنە ئۆلچەملەرگە ئاساسلانغان، دەپ قارايدۇ. بۈگۈنكى غەربلىكلەرگە ئىرقى ئايرىمچىلىقنى مەسخىرە قىلىدىغان تەربىيە بېرىلگەن. ئەگەر قارالارنى ئاقلارنىڭ مەھەللىسىدە ياشاشنى، ئاقلارنىڭ مەكتەپلىردە ئوقۇشنى ياكى ئاقلارنىڭ دوختۇرخانىسىدا داۋالىنىشنى چەكلەيدىغان قانۇنلار تۈزۈلسە چوقۇم ھەممە چۆچۈپ كېتىدۇ. بىراق باي كەمبەغەللىك ئايرىمچىلىقىدا بايلارنىڭ  ھەشەمەتلىك مەھەللىلەردە ياشىشى، بالىلىرىنىڭ ئ‍الاھىدە داڭلىق خۇسۇسىي مەكتەپلەردە ئوقۇشى، بايلارنىڭ ئالىي دەرىجىلىك داۋالاش ئورۇنلىرىدا داۋالىنىشى نۇرغۇن ئامېرىكىلىق ۋە ياۋرۇپالىقلار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىدۇ. پاكىت شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بايلارنىڭ باي بولۇشىنىڭ ئاددىي سەۋەبى بايلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ باي ئائىلىلەردە تۇغۇلغانلىقى ، كۆپىنچە نامرات كىشىلەرنىڭ نامرات ئائىلىدە تۇغۇلغانلىقى ئۈچۈندۇر.

ئەمما بەختكە قارشى، مۇرەككەپ جەمئىيەت مەۋھۇم تەبىقە ۋە ئادالەتسىز كەمسىتىشكە مۇھتاجدەك كۆرىنىدۇ. ئەلۋەتتە، ھەر خىل تەبىقەچىلىك ئوخشاش ئەمەس، بەزى جەمئىيەتلەر كەمسىتىشنىڭ دەردىنى تارتسا يەنە بەزىلىرىدە ئۇنداق بولمىغان. ئەمما ئالىملارغا ئايانكى، چوڭ جەمىيەتلەرنىڭ ھىچقايسىسى كەمسىتىشتىن خالىي بولالمىغان. ئىنسانلار جەمئىيەتتىكى تەرتىپلەرنى ئ‍ىجاد قىلغان ۋاقىتتا پۈتۈن جەمئىيەتتىكى نۇپۇسنى مەۋھۇم كاتېگورىيەگە ئايرىغان بولىدۇ. مەسىلەن، ئېسىلزادىلەر، ئاۋام  ۋە قۇللار؛ ئاقلار ۋە قارالار؛ ئېسىللار ۋە پەسلەر؛ بىراخمانلار ۋە سۇدراسلار؛ زەردارلار ۋە كەمبەغەللەر دېگەندەك. بۇ كاتېگورىيەلەرنىڭ ھەممىسى مىليۇن كىشىلەرنىڭ مۇناسىۋەتلىرىنى بەزى كىشىلەرنى قانۇنىي، سىياسىي ياكى ئىجتىمائىي جەھەتتىن باشقىلاردىن ئۈستۈن قىلىش ئارقىلىق تۈزۈملەشتۈرىدۇ.

تەبىقەلەرگە ئايرىشنىڭمۇ ئۆزىگە خاس رولى بار. ئۇلار پۈتۈنلەي ناتونۇش كىشىلەرنىڭ بىر-بىرىگە مۇئامىلە قىلىشتا ۋاقىت ۋە زېھىن سەرپ  قىلمايلا بىر-بىرىگە قانداق مۇئامىلە قىلىشنى ئۆگىتىدۇ. بېرنارد شاۋنىڭ « پىگمالىئون » ناملىق ئەسىرىدە، ھېنرى ھىگگىنس ئېلىزا دولىتتول ئىسملىك قىزغا يىقىنلىشىش ئۈچۈن ئۇ قىز بىلەن ياخشى تونۇشۇشنى خالاپ كەتمەيدۇ. چۈنكى بېرنارد ئېلىزانىڭ گېپىنى ئاڭلىغان ھامان ئۇ قىزنىڭ بېرناردنىڭ ئۆزى خالىغىنىنى قىلالايدىغان تۆۋەن تەبىقىدىن ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ. مەسىلەن، ئۇ قىزنى شاھماتتىكى پىچكا ئورنىدا ئىشلىتىپ، گۈل ساتىدىغان قىزنى گوللاندىيەلىك قىلىپ كۆرسىتىدۇ. بىراق، زامانىۋى ئېلىزا گۈللەرنى سېتىش ئۈچۈن قانچىلىك تىرىشچانلىق كۆرسىتىش كېرەكلىكىنى ۋە يەنە ھەر كۈنى دۇكانغا كېلىدىغان ئون نەچچە خېرىدارغا گلادىئولوس سېتىشنى بىلىشى كېرەك ئىدى. ئېلىزانىڭ خېرىدارلارنىڭ مايىللىقى ۋە يانچۇقىدىكى پۇلىنى بىلەلىشى مۇمكىن ئەمەس. ئەمما ئۇ خېرىدارنىڭ كىيىم-كېچەكلىرى، يېشى، تېرە رەڭگى قاتارلىق بىر قىسىم «ئىجتىمائىي ئالامەتلەر»ىگە قاراپ، خېرىدارنىڭ قىممەت گۈل سېتىۋالىدىغان چوڭ شىركەتنىڭ بوغالتىرى بىلەن ئاران جۇخارگۈل سېتىۋالالايدىغان خەت-چەك توشۇغۇچى بالىنى پەرقلەندۈرەلەتتى.

ئەلۋەتتە تەبئىي قابىلىيەت ئىجتىمائىي پەرقنىڭ شەكىللىنىشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ. بىراق تەبئىي ئىقتىدار ۋە خاراكتېر ھەمىشە مەۋھۇم تەبىقەچىلىك ئارقىلىق ئىپادىلىنىپ چىقىدۇ. بۇ مۇنداق ئىككى خىل شەكىلدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. بىرىنچىسى، ئەڭ مۇھىمى كۆپىنچە ئىقتىدارلار پەرۋىش قىلىنىشى ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشى كېرەك. بىراۋ مەلۇم تالانت بىلەن تۇغۇلغان تەقدىردىمۇ، تالانىت پەرۋىشلەنمىسە، ھۆرمەتلەنمىسە ۋە ئىشلىتىلمىسە يۇشۇرۇن پېتى قېلىۋېرىدۇ. ئەمما تالانتنى يىتىشتۈرىدىغان ۋە پەرۋىش قىلىدىغان پۇرسەتلەر ھەرگىزمۇ ھەممە ئادەمگە باراۋەر نىسىپ بولمايدۇ. كىشىلەرنىڭ تالانتىنى پەرۋىش قىلىدىغان پۇرستىنىڭ بولۇپ-بولماسلىقى ئۇلارنىڭ مەۋھۇم تەبىقەدىكى ئورنىغا باغلىق. خاررىي پوتتېر ئەمەلىيەتتە بىر ياخشى مىسال. ئۇ كىچىكىدىن باشلاپلا ئۆزىنىڭ قابىلىيەتلىك سېھرىگەر ئاتا-ئانىسىدىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولغان، ھەمدە سېھىرگەرلىك توغرىسىدا ھېچنېمە بىلمەيدىغان كىشى تەرىپىدىن بېقىلغان، شۇڭا ئۇ خوگۋارتىسقا كەلگەندە، سېھىرگەرلىك توغرىسىدا ھېچ نەرسە بىلمەيتتى، ئۇ ئۆزگىچە تالانت كۈچى ۋە بىلىمنى پۇختا ئېگىلەش ئۈچۈن يەتتە كىتاپنى بىلىشى كېرەك ئ‍ىدى.

ئىككىنچىدىن، ئوخشىمىغان تەبىقىدىكى كىشىلەر پۈتۈنلەي ئوخشاش ئىقتىدارنى تەرەققىي قىلدۇرغان تەقدىردىمۇ، ئۇلار ئويۇننىڭ ئوخشىمىغان قائىدىلىرىگە دۇچ كەلگەنلىكى ئۈچۈن، ئاخىرقى ھېساپتا ئوخشاش نەتىجىگە ئېرىشمەسلىكى مۇمكىن. مەسىلەن، ئەنگىلىيە ھۆكۈمرانلىقىدىكى ئىلگىرىكى ھىندىستاندا ئېسىلزادە، بىراخمان، كاتولىك ئىرېلاندىيەلىك ۋە پروتېستانت تۆت ئادەمنىڭ ھەممىسىدە ئوخشاش سودا ئېڭى بولغان تەقدىردىمۇ، ئۇلارنىڭ باي بولۇش ئېھتىماللىقى يەنىلا ئوخشىمايدۇ. ئەمەلىيەتتە، ئىقتىسادىي ئويۇن تۈرلۈك قانۇنىي چەكلىمىلەر ۋە رەسمى بولمىغان قائىدىلەر بىلەن باغلانغان .

رەزىللىك چاقى

گەرچە بارلىق جەمئىيەتلەر مەۋھۇم تەبىقەچىلىككە تايانسىمۇ بىر-بىرىگە ئوخشىمايدۇ. پەرقنىڭ سەۋەپى نېمە؟ نېمىشقا ھىندىستاننىڭ ئەنئەنىۋى جەمئىيىتى كىشىلەرنى تەبىقىگە، ئوسمان ئېمپىرىيەسى دىنىغا، ئامېرىكا جەمئىيتى ئىرقىغا ئاساسەن دەرىجىگە ئايرىيدۇ؟ كۆپىنچە ھاللاردا تەبىقىگە بۆلۈش ئوخشىمىغان تارىخىي شارائىتلاردا تاساددىپى ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، بەزى توپلۇملار بۇ خىل بۆلۈشتىن مەنپەئەتكە ئېرىشكەنلىكتىن تەبىقەچىلىك ئەۋلادتىن ئەۋلادقا ئەنئەنىلەشكەن ۋە مۇستەھكەملەنگەن بۈگۈنكى ھالىتىنى شەكىللەندۈرگەن.

مەسىلەن، نۇرغۇن ئالىملار ھىندىستاننىڭ تەبىقە سىستېمىسىنى تەخمىنەن 3000 يىل ئىلگىرى ئارىيانلار ھىندىستانغا بېسىپ كىرىپ، يەرلىك ئاھالىنى بويسۇندۇرغاندا شەكىللەنگەن دەپ يىغىنچاقلىغان. تاجاۋۇز قىلغانلار  تەبىقەلەرنى بەرپا قىلغان بولۇپ، ئۇلار ئۆزى(پوپلار ۋە جەڭچىلەر)  ئەڭ يۇقىرى ئورۇننى ئىگەللىگەن، يەرلىك كىشىلەرنى پەقەت خىزمەتچى ياكى قۇل قىلغان. تاجاۋۇزچىلار سانى ئاز بولغاچقا ئۆزىنىڭ ئالاھىدە ئىمتىيازى ۋە ئۆزگىچە سالاھىيىتىنى يوقىتىپ قويۇشتىن قورققان. خەتەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئۇلار بارلىق كىشىلەرنى تەبىقە سېستىمىسى بويىچە تۈرگە ئايرىغان. يۇقىرى تەبىقىدىكىلەرنىڭ ھەر بىرى مەلۇم كەسىپنى ئىگىلىشى ياكى جەمئىيەتتە بەلگىلىك رولنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك ئىدى. ھەر بىرىنىڭ ئوخشىمىغان قانۇنىي ئورنى، ئىمتىيازى ۋە ۋەزىپىسى بار ئىدى. ئوخشىمىغان تەبىقەدىكىلەرنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقىدە بولۇشىغا، توي قىلىشىغا، ھەتتا بىللە غىزالىنىشىغىمۇ يول قويۇلمىغان ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ خىل پەرقلەندۈرۈش قانۇنلۇق بولۇپلا قالماستىن، دىنىي ئەپسانىلەر ۋە مۇراسىملارنىڭ مۇھىم بىر قىسمىغا ئايلانغان ئىدى.

ھۆكۈمدارلار تەبىقە سىستېمىسىنى تارىخى تەرەققىياتنىڭ نەتىجىسى ئەمەس، بەلكى مەڭگۈلۈك ئالەمشۇمۇل رېئاللىقنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ دەپ قارايدۇ. ھىندى دىنىدا «پاكىزلىق» ۋە «ناپاكلىق» دېگەن ئىككى ئۇقۇم ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان بولۇپ، بۇلار ئىجتىمائىي پىرامىدانىڭ ئاساسىنى كونترول قىلىدۇ. تەقۋا ھىندىلارنىڭ قارىشىچە، ئوخشىمىغان تەبىقىدىكى كىشىلەر بىلەن ئالاقە قىلىش يالغۇز شەخسنىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل جەمئىيەتنى بۇلغايدۇ، شۇڭا بۇنى قەتئىي قوبۇل قىلىشقا بولمايدۇ. بۇ خىل چۈشەنچىلەر ھەرگىزمۇ ھىندى دىنىغىلا خاس ئەمەس. تارىختىن بۇيان «ناپاكلىق» ۋە «پاكلىق»تىن ئىبارەت ئۇقۇملار بارلىق جەمئىيەتلەردە دېگۈدەك نۇرغۇن ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي بۆلۈنۈشلەردە يېتەكچى رول ئوينىغان بولۇپ، ھەرقايسى ھاكىمىيەت قاتلىمىدىكىلەر بۇ ئۇقۇملارنى ئىشلىتىپ، ئۆزىنىڭ ئىمتىيازلىرىنى ئۇزۇن مۇددەت ساقلاپ كەلگەن. ھالبۇكى، ناپاكلىقتىن قورقۇش پۈتۈنلەي دىندارلار ۋە ھۆكۈمدارلارنىڭ  توقۇلمىلىرىلا ئەمەس، بۇ ئىنسانلارنىڭ مەۋجۇتلۇق تۇيغۇسىغا يىلتىز تارتقان. چۈنكى ئۆلۈكلەر ۋە بىمارلار كىسەللىك تارقىتىدىغان بولۇپ ئۇلار بىلەن ئۇچراشقاندا تەبىئىيلا سەسكىنىش تۇيغۇسى شەكىللىنىشى مۇمكىن. شۇڭا، ئەگەر سىز ئاياللار، يەھۇدىيلار، سىگانلار، ھەمجىنىسلار، قارالارنى جەمئىيەتتىن ئايرىۋەتمەكچى بولسىڭىز، ئەڭ ياخشى ئۇسۇل باشقىلارنى بۇ كىشىلەرنىڭ جەمئىيەتتىكى بۇزۇلۇش مەنبەسى ئىكەنلىكىگە قايىل قىلسىڭىزلا بولىدۇ.

ھىندىستاننىڭ تەبىقەچىلىكى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك «پاكلىق» ئەنئەنىسى ھىندىستان مەدەنىيىتىگە چوڭقۇر سىڭىپ كەتكەن. گەرچە ھازىرقى ھىندىستانلىقلار ئارىيانلارنىڭ تاجاۋۇزىنى ئاللىقاچان ئۇنتۇپ قالغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇلار يەنىلا تەبىقە سىستېمىسىغا ئىشىنىدۇ، شۇنداقلا ئارىلىشىپ قېلىش كەلتۈرۈپ چىقارغان «بۇزۇلۇش»تىن يىرگىنىدۇ. ئەلۋەتتە، ۋاقىتنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ چوڭ تەبىقىلەر نۇرغۇن تارماق تەبىقىلەرگە بۆلۈندى. ئەسلىدىكى تۆت تەبىقە ھازىرقى ئوخشىمىغان 3000جاتىلارغا شاخلاندى. ئەمما پۈتكۈل تەبىقە سىستېمىسىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپى يەنىلا ئوخشاش، يەنى ھەممە ئادەم توغۇلىشىدىنلا مەلۇم بىر تەبىقىگە تەۋە بولۇپ، تەبىقىنىڭ قائىدىلىرىگە قىلىنغان ھەرقانداق بىر دەخلى-تەرۇز شەخسنى ھەمدە پۈتكۈل جەمئىيەتنى بۇلغايدۇ. بىر كىشىنىڭ جاتى ئۇنىڭ كەسپى، يېمەك-ئىچمىكى، تۇرۇشلۇق جايى ۋە كىم بىلەن توي قىلىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ. ئادەتتە، بىر كىشى پەقەت ئۆزىنىڭ تەبىقىسىدىكى يەنە بىر كىشى بىلەنلا نىكاھلىنالايدۇ، ئۇلاردىن بولغان پەرزەنتلەر ئوخشاش سالاھىيەتكە ۋارسلىق قىلىدۇ.

قاچانىكى بىر يېڭى كەسىپ ياكى يېڭى كىشىلەر توپى ئوتتۇرىغا چىقسا، ئالدى بىلەن ھىندىستان جەمئىيىتىدىكى قانۇنلۇق ئىمتىيازى ئېتىراپ قىلىنىشى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ قايسى تەبىقىگە تەۋە ئىكەنلىكى ھۆكۈم قىلىنىشى كېرەك. ئەگەر بىر تۈركۈم كىشىلەر ھەتتا تەبىقە سېستىمىسىنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغىمۇ ئېرىشەلمىسە، ئۇلار تەبىقە سىرتىدا قالغانلىقتىن ھەتتا جەمئىيەتتىكى تۆۋەن ئورۇنغىمۇ لايىق كۆرۈلمەيدۇ. بۇ خىل كىشىلەر «چېقىلغىلى بولمايدىغان» كىشىلەر دەپ ئاتىلىدۇ، بۇ سەۋەپتىن ئۇلار باشقىلاردىن ئايرىم جايدا ياشىشى، ھاقارەتلىك ۋە يىرگىنىشلىك تۇرمۇش كەچۈرۈشى كېرەك. بۇلار پەقەت ئەخلەت يىغىش ئارقىلىقلا ھايات كەچۈرەلەيدۇ. ھەتتا ئەڭ تۆۋەن تەبىقىدىكى كىشىلەرمۇ ئىمكانقەدەر ئۇلاردىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ، ئۇلار بىلەن بىللە تاماق يېمەيدۇ، ئۇلار بىلەن ئارىلىشىشتىن ھەزەر ئەيلەيدۇ، ئەلۋەتتە ئۇلار بىلەن توي قىلمايدۇ. ھازىرقى ھىندىستاندا، گەرچە دېموكراتىك ھۆكۈمەت پۈتۈن كۈچى بىلەن تەبىقە پەرقىنى بۇزۇپ تاشلاشقا ئورۇنغان ۋە ھىندىستانلىقلارنى تەبىقەلەردىكى ئارىلاشمىلىقنىڭ ھېچقانداق بۇلغىنىش كەلتۈرۈپ چىقارمايدىغانلىقىغا قايىل قىلىۋاتقان بولسىمۇ، بىراق نىكاھ ۋە خىزمەت ئىشلىرىدا تەبىقەچىلىكنىڭ تەسىرى يەنىلا ساقلىنىپ كەلمەكتە.^[3]

ئامرىكىدىكى پاكىزلىق ئۇقۇمى

ئوخشاش شەكىلدە رەزىللىك چاقى بۈگۈنكى ئامرىكىنىڭ ئىرىقنى مەنبە قىلغان تەبىقەچىلىكىگە سىڭىپ كەتكەن. 16-ئەسىردىن 18-ئەسىرگىچە، ياۋروپالىق تاجاۋۇزچىلار مىليونلىغان ئافرىقا قۇللىرىنى ئامرىكىغا كان ياكى ئېتىز ئىشچىسى سۈپىتىدە ئىمپورت قىلغان. ئۇلارنىڭ قۇللارنى ياۋروپا ياكى شەرقىي ئاسىيادىن ئەمەس، بەلكى ئافرىقىدىن تاللىشى مۇنداق ئۈچ خىل ئامىلىدىن كەلگەن. بىرىنچى، ئافرىقا جۇغراپىيە جەھەتتىن ئامېرىكا قىتئەسىگە يېقىن ئىدى، شۇڭا قۇللارنى ۋېيتنامغا قارىغاندا سېنېگالدىن ئىمپورت قىلىش ئەرزان توختايتتى.

ئىككىنچىدىن، ئۇ ۋاقىتلاردا ئافرىقىدا ئەۋج ئالغان قۇل سودىسى مەۋجۇت ئىدى. (ئاساسلىقى قۇللارنى ئوتتۇرا شەرققە ئېكسپورت قىلاتتى). ئەمما بۇ خىل سودا ياۋروپادا ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدىغان ھادىسە ئىدى. شۇڭلاشقا  قۇللارنى تەييار بازاردىن سېتىۋېلىش يىڭىدىن قۇل بازىرى بەرپا قىلىش ۋە قۇللۇققا كۆندۈرۈشتىن كۆپ ئاسان ئىدى.

ئۈچىنچىسى، ھەممىدىن مۇھىمى، ئەينى ۋاقىتتىكى ئامېرىكىدا دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ۋىرجىنىيە، ھايتى ۋە برازلىيەگە جايلاشقان بولۇپ، بۇ رايۇنلار دائىم دېگۈدەك ئافرىقىدىن تارقالغان بەزگەك ۋە سېرىق قىزىتما قاتارلىق يوقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايتتى. ئافرىقىلىقلاردا ئەۋلادمۇ-ئەۋلاد بۇ كېسەللىكلەرگە قىسمەن دەرىجىدە ئىممۇنىت كۈچى يېتىلگەن ئىدى، ئەمما ياۋروپالىقلار كېسەل تەگسىلا ئۆلۈپ كېتەتتى. شۇڭلاشقا، دېھقانچىلىق مەيدانىنىڭ خوجايىنلىرىغا پۇلىنى ياۋرۇپالىق قۇللارغا ئەمەس، بەلكى ئافرىقىلىق قۇللارغا مەبلەغ سېلىش ئاقىلانىلىق ئىدى. زىدىيەتلىك يېرى، ئافرىقىلىقلارنىڭ ئىممۇنىت كۈچىدىكى ئىرسىي ئەۋزەللىك ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي ئورۇندىكى تۆۋەنلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى: ئافرىقىلىقلار ئىسسىق بەلۋاغ ئىقلىمغا ياۋروپالىقلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ياخشى ماسلاشقانلىقى ئۈچۈن، ياۋروپالىق قۇل خوجايىنلىرى تەرىپىدىن ئولجىغا ئايلاندى! شۇڭا، ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان جەمئىيەتلىرىدە يىڭى بىر تەبىقە بارلىققا كەلگەن بولۇپ، ئاق ياۋروپالىقلار ھۆكۈمران، قارا ئافرىقىلىقلار بويسۇنغۇچى ئىدى.

ئەمما، ھېچكىم مەلۇم بىر ئىرقتىن كېلىپ چىققان قۇللۇقنى پەقەت ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئۈچۈنلا داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلمايدۇ. ھىندىستاننى بويسۇندۇرغان ئارىيانلارغا ئوخشاش، ئامېرىكىدىكى ياۋرۇپالىق ئاقلار پەقەت ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى تەقۋادار، ئادىل ۋە ئوبيېكتىپ ئوبرازغا ۋەكىللىك قىلىشىنىمۇ ئۈمىد قىلاتتى. دىنىي ۋە ئىلمىي ئەپسانىلەر ئىرقىي بۆلۈنۈشنى ئاقلاش ئۈچۈن خىزمەت قىلاتتى. ئىلاھىيەتشۇناسلار ئافرىقىلىقلارنىڭ نوھنىڭ ئوغلى ھامدىن كەلگەنلىكىنى، ھامنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ لەنەتلىنىپ قۇللۇققا بۇيرۇلغانلىقىنى مۇنازىرە قىلاتتى. بىئولوگلار قارالارنىڭ ئاقلارغا قارىغاندا ئەقىللىق ئەمەسلىكىنى، ئەخلاق تۇيغۇسىنىڭ ئانچە تەرەققىي قىلمىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قوياتتى. دوختۇرلار يەنە قارالارنىڭ مەينەت ياشايدىغانلىقىنى ۋە كېسەللىك تارقىتىدىغانلىقىنى، باشقىچە ئېيتقاندا، بۇلغۇنۇشنىڭ مەنبەسى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قوياتتى.

بۇ ئەپسانىۋى ھېكايىلەر ئامېرىكا مەدەنىيىتىگە، شۇنداقلا پۈتكۈل غەرب مەدەنىيىتىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن. قۇللۇقنى بىكار قىلىدىغان شارائىت پىشىپ يىتىلگەندىن كىيىنمۇ بۇ تەسىر خىلى ئۇزاققىچە داۋاملاشقان. 19-ئەسىرنىڭ بېشىدا، ئەنگىلىيە ئىمپېرىيىسى قۇللۇقنى قانۇنسىز دەپ ئېلان قىلدى ۋە ئاتلانتىك ئوكياندىكى قۇل سودىسىنى توختاتتى. كېيىنكى نەچچە ئون يىلدا قۇللۇق ئامېرىكا قىتئەسىدە تەدرىجىي ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، بۇ تارىختىكى تۇنجى ۋە بىردىنبىر قۇل ئىگىدارچىلىق قىلىدىغان جەمئىيەتلەرنىڭ قۇللۇق تۈزۈمىنى ئۆزى خالاپ بىكار قىلىشى ئىدى. شۇنداقتىمۇ قۇللار ئازاد قىلىنغاندىن كىيىنمۇ ئىرقىي ئەپسانىلەر قۇللۇقنىڭ داۋاملىشىشىنى ئاقلايتتى. ئىرقىي ئايرىمىچىلىق قىلىش ئىرقىي ئايرىمىچىلىق قانۇنى ۋە ئىجتىمائىي ئۆرپ-ئادەت تەرىپىدىن ساقلىنىپ كەلگەن ئىدى.

ئاقىۋەتتە بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۆزلۈكىدىن كۈچلىنىدىغان، سەۋەپ نەتىجىسى ئۆزىنى مەنبە قىلىدىغان رەزىللىك چاقىنى شەكىللەندۈردى. بۇنىڭ مىسالى سۈپىتىدە قۇللۇقنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلىشى بىلەن پارتىلىغان ئامېرىكىنىڭ ئىچكى ئۇرۇشىنى تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. ئامېرىكىدا 1865-يىلى 13-قېتىملىق ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈشتە قۇللۇقنى قانۇنسىز دەپ ئېلان قىلدى ۋە 14-قېتىملىق ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈشتە پۇقرالار ئىرقى سەۋەبىدىن پۇقرالىق ھوقۇقى ۋە قانۇنىي قوغدىنىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىنمايدۇ دەپ بەلگىلەندى. ئەپسۇسكى، ئىككى ئەسىرلىك قۇللۇقنىڭ نەتىجىسىدە كۆپىنچە قارالارنىڭ ئائىلە ئىقتىسادى ۋە مائارىپ تەربىيىسى ئاقلارغا قارىغاندا خېلىلا تۆۋەن ئىدى. شۇڭلاشقا 1865-يىلى ئامېرىكىنىڭ جەنۇبىدىكى ئالاباما شىتاتىدا تۇغۇلغان بىر قارا تەنلىكنىڭ ئاق تەنلىك قوشنىلىرىغا قارىغاندا ياخشى مائارىپ ۋە يۇقىرى مائاشلىق خىزمەتكە ئېرىشىش پۇرسىتى تۆۋەن ئىدى. ئۇنىڭ 1880-ۋە 1890-يىللاردا تۇغۇلغان بالىلىرىمۇ يەنىلا نامرات ئائىلىدە توغۇلۇش ۋە مائارىپ تەربىيلىنىشى كەمچىل بولۇش قاتارلىق مەسىلىلەرگە دۇچ كېلەتتى.

ئىقتىسادىي جەھەتتىكى مۈشكۈلاتلار قارالار دۇچ كېلىدىغان بىردىنبىر مەسىلە ئەمەس ئىدى. ئالابامادا قارالارلا نامرات بولۇپ قالماي، يەنە ئوخشاش ئىرىقتىكى قېرىنداشلىرىدەك ياخشى پۇرسەتلەرگە ئېرىشەلمەيۋاتقان نۇرغۇن نامرات ئاق تەنلىك ئائىلىلەرمۇ بار ئىدى. ئۇنىڭدىن باشقا ئەينى ۋاقىتتىكى سانائەت ئىنقىلابى ۋە كۆچمەنلەر دولقۇنىنىڭ تۈرتكىسىدە، ئامېرىكا جەمئىيتى ئىنتايىن تېز ئۆزگىرىدىغان جەمئىيەتكە ئايلانغان ئىدى، بۇ جەمئىيەتتە نامراتلار تېزلا باي بولالايتتى. ئەگەر پۇل ھەممىگە قادىر بولىدىغان بولسا ئىرقىي جەھەتتىكى ئىنىق چەك-چىگرالار ئاسانلا خىرەلەشكەن، پەقەت بولمىغاندا نىكاھ ئارقىلىق ئىرقىي پەرق مەسىلىسى تۈگىگەن بۇلاتتى.

بىراق ئۇنداق بولمىدى.  تاكى 1865-يىلى، ئاق تەنلىكلەردەك نۇرغۇن قارالارمۇ ئۆزلىرىنى دۆت، زوراۋان، شەھۋەتخور، ھورۇن ۋە مەينەت دەپ قارايتتى. شۇڭا قارا تەنلىكلەر زوراۋانلىق، ئوغرىلىق، باسقۇنچىلىق بىلەن شوغۇللانغۇچىلار يەنى كېسەللىك تارقاتقۇچىلار ئىدى. شۇڭلاشقا 1895-يىلى ئالابامادا بىر قارا تەنلىك مۆجىزە بىلەن ياخشى مائارىپنى قوبۇل قىلىپ، بانكا خىزمەتچىلىكىدىن ئىبارەت ھۆرمەتكە سازاۋەر خىزمەتكە ئىلتىماس قىلغان تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ قوبۇل قىلىنىش ئېھتىماللىقى يەنىلا ئاقلارنىڭكىدىن تۆۋەن بولاتتى. قارا تەنلىكلەرنى ئەسلىدىنلا ئىشەنچسىز، ھورۇن ۋە دۆت دەپ قالپاق كېيگۈزۈش ئومۇملاشقان ئىدى.

سىز بەلكىم كىشىلەرنى بۇ ئاھانەتلەرنىڭ پاكىت ئەمەس، بەلكى ئەپسانە ئىكەنلىكىنى تەدرىجىي چۈشىنىپ قالىدۇ؛ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ قارا تەنلىكلەر ئۆزىنى ئاق تەنلىكلەردەك قابىلىيەتلىك، قانۇنغا رىئايە قىلىدىغان ۋە پاكىز ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىيالايدۇ، دەپ ئويلايسىز. ئەمما ئەمەلىيەتتە بۇنىڭ ئەكسى يۈز بەردى. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئىرىق ھەققىدىكى بىر تەرەپلىمە قاراشلار تېخىمۇ كۈچىيىپ ماڭدى. ئەڭ ياخشى خىزمەتلەرنىڭ ھەممىسى ئاق تەنلىكلەرنىڭ قولىدا بولغاچقا، قارا تەنلىكلەرنىڭ ھەقىقەتەن تۆۋەن ئىكەنلىكىگە ئىشىنىش تېخىمۇ ئاسان ئىدى. ئادەتتىكى بىر ئاق تەنلىك كىشى بەلكىم «قاراڭ، قارا تەنلىكلەرنىڭ ئەركىنلىككە ئېرىشكەنلىكىگە شۇنچە ئۇزۇن بولدى. ئەمما پروفېسسور، ئادۋوكات، دوختۇر، ھەتتا بانكا خادىملىرىنىڭ ئارىسىدا قارا تەنلىك يوق، بۇ بىزگە قارا تەنلىكنىڭ ئەقىللىق ئەمەسلىكىنى ۋە تىرىشمايدىغانلىقىنى بىلدۈرمەمدۇ؟ دېيەلەيتتى. قارا تەنلىكلەر بۇ رەزىللىك چاقىنىڭ دامىغا چۈشكەنلىكتىن، ئەقىللىق دەپ قارالمىغاچقا ئاق ياقىلىقلار قىلىدىغان خىزمەتلەرگە قوبۇل قىلىنمىغان. بۇ ئۇلارنىڭ دۆت دېيىلىشىگە باھانە بولۇپ بەرگەن.

ئىرق ھەققىدىكى بۇ رەزىل دەۋرىيلىك بۇنىڭ بىلەن تۈگىمىگەن ئىدى. قارا تەنلىكلەرگە داغ چۈشۈرۈش داۋاملىق كۈچەيگەن، بۇنىڭ بىلەن مۇشۇ ئىرقچى تەرتىپنى ساقلاپ قېلىشنى مەقسەت قىلغان «جىم كروۋ قانۇنى ۋە باشقا نىزاملار ئامېرىكىنىڭ جەنۇبىدىكى شىتاتلاردا يولغا قويۇلغان. بۇ قانۇنغا ئاساسەن قارالارنىڭ سايلامغا قاتنىشىشى، ئاقلارنىڭ مەكتەپلىرىگە بېرىشى، ئاقلارنىڭ دۇكانلىرىدىن نەرسە-كېرەك سېتىۋېلىشى، ئاقلارنىڭ رېستورانلىرىدا تاماق يېيىشى ۋە ئاقلارنىڭ مېھمانخانىلىرىدا يېتىشى چەكلەنگەن ئىدى. بۇ چەكلىمىلەرنىڭ سەۋەبى  قارالار دۆت، سۆرەلمە، پەسكەش دەپ قارالغاچقا ئاقلار ئۆزىنى قوغدىشى كېرەك ئىدى. ئوخشاشلا، ئاقلار كېسەلدىن ئەنسىرەپ قارالار بىلەن ئوخشاش مېھمانخانىلاردا ياتمايتتى ياكى ئوخشاش ئاشخانىلاردا تاماق يېمەيتتى؛ ئاقلار بالىلىرىغا قوپاللىق ۋە يامانلىقنىڭ يۇقۇپ قېلىشىدىن ئەنسىرەپ قارالار بىلەن ئوخشاش مەكتەپتە ئوقۇتۇشنى خالىمايتتى؛ ئۇلار قارالارنىڭ سايلامدا بېلەت تاشلىشىنى خالىمايتتى، سەۋەبى قارالار بىپەرۋا ۋە بىئەدەپ ئىدى. بۇ ئەندىشىلەر ھەتتا ئىلمىي تەتقىقاتنىڭ قوللىشى بىلەن «ئىسپاتلانغان» بولۇپ، قارالارنىڭ مائارىپ سەۋىيىسى تۆۋەن، ھەر خىل كېسەللىكلەرگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى يۇقىرى، جىنايەت ئۆتكۈزۈش نىسبىتى ئاقلارنىڭكىدىن كۆپ يۇقىرى (بۇ تەتقىقاتلار «پاكىت»لارنىڭ قارالارنى كەمسىتىشتىن كىلىپ چىققانلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلدى) ئىدى.

20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا كەلگەندە، ئامېرىكىنىڭ جەنۇبى شىتاتلىرىدىكى ئرقىي ئايرىمچىلىق 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ يامانلاشتى. 1958-يىلى، قارا تەنلىك كلېننون كىڭ مىسسىسىپى ئۇنۋېرسىتىتىغا ئوقۇشقا ئىلتىماس قىلغان، ئەمما مۇشۇ سەۋەپتىن روھىي كېسەللەر دوختۇرخانىسىدا مەجبۇرىي داۋالىتىلغان. ئەينى ۋاقىتتا، سوتچى بىر قارا تەنلىكنىڭ مەن مىسسىسىپى ئۇنۋېرسىتىتىغا كىرەلەيمەن دېيىشىنى  ساراڭلىق، دەپ قارىغان.

(رەزىللىك چاقى): تاسادىپىي بىر تارىخى ھادىسە قاتتىق ئىجتىمائىي تۈزۈمگە ئايلاندى.

ئەينى ۋاقىتتىكى جەنۇبلۇقلار (ۋە نۇرغۇن شىماللىقلار) ئۈچۈن ئېيتقاندا، بىر قارا ئەر بىلەن ئاق ئايال ئوتتۇرىسىدىكى جىنسىي مۇناسىۋەت ياكى نىكاھ ئاجايىپ قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان ئىش ئىدى. ئىرقلار ئارىسىدىكى جىنسىي قىلىمىشلار پەرھىز ھېسابلىنىدىغان بولۇپ، بۇ پەرھىزگە خىلاپلىق قىلىدىغان ھەر قانداق ھەرىكەت ياكى گۇمانىي ھەرىكەتلەر ناھايتى تىزلا جازالىنىپ سوراق قىلىنمايلا ئۆلۈم جازاسى بېرىلەتتى. ئەينى ۋاقىتتا بارلىققا كەلگەن ئاقلارنىڭ ئ‍ۈستۈن مەخپىي جەمئىيتى كۇ كلۇكس كلان نۇرغۇن قاتىللىقلارنى قىلغان ئىدى. پاكلىقنى ساقلاش  جەھەتتىن ئۇلار ھىندى بىراخمانىنىڭ تۈزۈمىنى نەچچە قاتلايتتى.

ئىرقچىلىقمۇ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ تېخىمۇ كۆپ مەدەنىيەتلەرگە كېڭەيدى. مەسىلەن، ئامېرىكىنىڭ ئېسېتىتىك مەدەنىيتى ئاقلارنىڭ گۈزەللىك ئۆلچىمىنى ئاساس قىلىدۇ، ئۇلارنىڭ گۈزەللىك ئۆلچىمى بولسا سۈزۈك تېرە، يۇمشاق تۈز چاچ، كىچىك قاڭشا بۇرۇن قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. قارا تېرە، جىڭگىل قارا چاچ ۋە پاناق بۇرۇن قاتارلىق قارالارغا خاس ئالاھىدىلىكلەر كۆرۈمسىزلىك سانىلاتتى. بۇ بىر تەرەپلىمە قاراشلار مەۋھۇم ئايرىمىچىلىقنى ئىنسان ئېڭىنىڭ چوڭقۇر ئاڭ قاتلىمىغا سىڭدۈرىۋەتكەن ئىدى.

بۇنداق رەزىللىك نەچچە يۈز يىل ھەتتا نەچچە مىڭ يىل دەۋرىلەنگەن، تارىخنى مەنبە قىلغان مەۋھۇم تەبىقەچىلىككە سىڭىپ كېتىشى مۇمكىن. ناھەق كەمسىتىش ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ بەتتەرلىشىدۇكى ياخشىلانمايدۇ. پۇل پۇلنى تاپىدۇ، نامراتلىق نامراتلىقنى تاپىدۇ. مائارىپ تېخىمۇ يۇقىرى مائارىپقا سەۋەپ بولسا، نادانلىق نادانلىقنى تۇغىدۇ. تارىخنىڭ قۇربانىغا ئايلانغانلار يەنە زىيانكەشلىككە ئۇچراۋېرىشى، تارىختا ئىمتىيازلىق بولغانلار داۋاملىق ئىمتىيازلىق بولۇۋېرىشى مۇمكىن.

كۆپىنچە ئىجتىمائىي-سىياسىي ئايرىمىچىلىقنىڭ لوگىكىلىق ياكى بىئولوگىيەلىك ئاساسى يوق بولۇپ، ئۇنى تارىخى ھادىسىلەر كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە ئەپسانىلەر داۋاملاشتۇرىدۇ. مانا بۇ تارىخنى ئۆگىىنىشنىڭ سەۋەبى. ئەگەر قارا/ئاق ياكى بىراخمان/شۇدرا دەپ بۆلۈش بىئولوگىيىلىك پاكىتنى ئاساس قىلىدىغان بولسا،  بىراخماننىڭ مېڭىسى ھەقىقەتەن شۇدرادىن ياخشى بولسا، ئۇنداقتا بىئولوگىيەلا ئىنسانلارنىڭ جەمئىيىتىنى تەتقىق قىلىشقا يېتەرلىك بولۇشى كېرەك ئىدى. لىكىن، خومۇ سەپىيانىسنىڭ ئوخشىمىغان گۇرۇپپىلىرى ئارىسىدىكى بىئولوگىيىلىك پەرق نەزەردىن ساقىت قىلىنغۇدەك دەرىجىدە كىچىك، شۇڭا بىئولوگىيە مۇرەككەپ ھىندىستان جەمئىيىتى ۋە ئامېرىكىدىكى ئىرىقچىلىقنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەيدۇ. بىز پەقەت بۇ جەمئىيەتلەرنى ئىنسانلارنىڭ تەسەۋۋۇرلىرىنى رەھىمسىز ۋە رېئال ئىجتىمائىي قۇرۇلمىغا ئايلاندۇرغان تارىخي ھادىسىلەر، شارائىتلار، كۈچ مۇناسىۋىتىنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىقلا چۈشىنەلەيمىز.

ئەر ۋە ئايال

ئوخشىمىغان جەمئىيەتلەردە ئوخشىمىغان مەۋھۇم تەبىقەچىلىك بولىدۇ. مەسىلەن، بۈگۈنكى ئامېرىكىلىقلار ئۈچۈن ئىرق ئىنتايىن مۇھىم، ئەمما ئوتتۇرا ئەسىردىكى مۇسۇلمانلار ئۈچۈن بۇنىڭ ھېچقانداق ئەھمىيتى يوق. تەبىقە ئوتتۇرا ئەسىردىكى ھىندىستانلىقلار ئۈچۈن ھايات-ماماتلىق مەسىلىسى بولسا بۈگۈنكى ياۋروپادا ئۇنداق نەرسە يوق. ۋاھالەنكى بارلىق ئىنسانلار جەمئىيىتىگە ئورتاق بىر تەبىقەچىلىك بار بولۇپ ئۇنىڭ ئىسمى جىنسى تەبىقەچىلىكتۇر. دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە ئىنسانلار بىر-بىرىنى ئەر ۋە ئايالدىن ئىبارەت ئىككى جىنىسقا بۆلىدۇ. ھېچ بولمىغاندا دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن بۇيان ئەرلەر بۇ خىل بۆلۈشتىن پايدا ئېلىپ كەلدى.

مىلادىدىن بۇرۇنقى 1200-يىللارغا تۇتىشىدىغان، چىغىناق-تارغاق يېزىقى خىتايدا ساقلىنىپ قالغان ئەڭ قەدىمكى يېزىق بولۇپ، پال سېلىشقا ئىشلىتىلەتتى. بۇ يېزىقلارنىڭ بىرىدە: « خاۋ خانىم تۇغماقچى بولۇۋاتىدۇ، بۇ تەلەيمۇ؟” دىگەن سۇئالغا  ئەگەر ئوغۇل تۇغۇلسا قۇتلۇقتۇر، قىز تۇغۇلسا قۇتسىزدۇر دەپ جاۋاپ بېرىلگەن.^[4]  ئۈچ مىڭ يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن كېيىنمۇ كومۇنىست خىتتاي بىر پەرزەنتلىك بولۇش سىياسىتىنى يولغا قويدى، نۇرغۇنلىغان ئائىلىلەر يەنىلا قىز تۇغۇشنى بىر خىل تەلەيسىزلىك دەپ قارايدۇ. بەزىدە، ئاتا-ئانىلار كىيىنكى قېتىمدا ئوغۇل بۇۋاق تۇغۇپ قېلىشنى ئۈمىد قىلىپ قىز بوۋاقلارنى قەستەن تاشلىۋىتىدۇ ياكى ئۆلتۈرىۋېتىدۇ.

نۇرغۇن جەمئىيەتلەردە، ئاياللار پەقەت ئەرنىڭ مۈلكى ھېسابلىنىدىغان بولۇپ، ئادەتتە قىزلارغا دادىسى، ئېرى ياكى ئىنىسى ئىگىدارچىلىق قىلىدۇ. نۇرغۇن قانۇن سىستېمىسىدا باسقۇنچىلىق جىنايىتى مال-مۈلۈككە قارشى جىنايەت ھېسابلىنىدۇ. باشقىچە ئېيتقاندا، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى باسقۇنچىلىققا ئۇچرىغان قىز ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئىگىسى ھېسابلانغان ئەرلەردۇر. بۇ قانۇنلاردىكى باسقۇنچىلىقنىڭ چارىسى شۇكى، ئىگىدارچىلىقنىڭ يۆتكىلىشى، يەنى باسقۇنچىلىق قىلىنغۇچى قىزنىڭ دادىسى ياكى ئىنىسىغا پۇل تۆلەش، بۇ ئارقىلىق قىز باسقۇنچىلىق قىلغۇچى بىلەن توي قىلىپ ئۇنىڭ مۈلكىگە ئايلىنىشتىن ئىبارەت. «ئىنجىل» دا يەنە مۇنداق يېزىلغان: «ئەگەر بىر ئەر توي قىلمىغان قىزنى ئۇچرىتىپ قالسا، ئۇنى تۇتۇۋالسا ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە ياتسا، ئەگەر ئۇلار بايقىلىپ قالسا، بۇ ئەر قىزنىڭ دادىسىغا 50 شېكېل كۈمۈش بېرىدۇ ۋە ئۇ قىز بىلەن توي قىلىدۇ»(Deuteronomy، 22: 28-29) قەدىمكى ئىبرانىيلار ئۈچۈن بۇ مۇۋاپىق ئورۇنلاشتۇرۇش دەپ قارالغان ئىدى.

خۇددى كوچىدىن تەڭگە تېپىۋالغان ئادەم ئوغرى دەپ قارالمىغاندەك ئېرى يوق ئايالغا باسقۇنچىلىق قىلىشمۇ جىنايەت ھىساپلانمىغان. ئېرىنىڭ ئايالىغا باسقۇنچىلىق قىلىشى جىنايەت ھىساپلانمايتتى. ئەمەلىيەتتە ئېرىنى ئايالىغا باسقۇنچىلىق قىلدى دېيىش بىر پەلىپەتىش گەپ بولاتتى. ئەر ھېسابلىنىش ئۈچۈن ئېرى ئايالىنىڭ جىنسىي ھەرىكىتىنى تولۇق كونترول قىلىشى كېرەك ئىدى. ئېرىنى ئايالىغا «باسقۇنچىلىق قىلدى» دېيىش خۇددى ئەر كىشىنىڭ ئۆزىنىڭ ھەميانىنى ئۆزى ئوغرىلىدى، دېگەنگە ئوخشاش مەنتىقىسىز ئىدى. بۇنداق قاراشلار ئەمەلىيەتتە قەدىمكى ئوتتۇرا شەرققىلا خاس ئەمەس. ھەتتا 2006-يىلىمۇ،  53 دۆلەت ئېرى ئايالىغا باسقۇنچىلىق قىلسا ئەيىبلەنمەيدۇ، دەپ ھۆكۈم چىقارغان. ھەتتا گېرمانىيەدىمۇ 1997-يىلغا كەلگەندە قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەندىن كېيىن، نىكاھتىكى باسقۇنچىلىقنى قانۇنىي كاتېگورىيەگە كىرگۈزدى.^[5]

ئۇنداقتا، ھىندىستاندىكى تەبىقەچىلىك ۋە ئامېرىكىدىكى ئىرقچىلىققا ئوخشاش ئىنسانلارنىڭ ئەر ۋە ئاياللارغا بۆلۈنۈشىمۇ تەسەۋۋۇرنىڭ مەھسۇلىمۇ ياكى بۇ بىئولوگىيىلىك ئاساسى بار تەبىئىي بۆلۈنۈشمۇ؟ ئەگەر بۇ ھەقىقەتەن تەبىئىي بۆلۈنۈش بولسا، ئاياللارنىڭ ئەر بولۇشقا تەلپۈنىدىغان  بىئولوگىيىلىك چۈشەندۈرۈش بارمۇ؟

ئەر-ئاياللار ئوتتۇرىسىدىكى بەزى مەدەنىيەت، قانۇنىي ۋە سىياسىي جەھەتتىكى پەرق جىنىس ئوتتۇرىسىدىكى بىئولوگىيىلىك پەرقنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. مەسىلەن، ئەرلەرنىڭ بالىياتقۇسى بولمايدۇ، شۇڭا ھامىلىدار بولۇش ۋە تۇغۇش ئەزەلدىن ئاياللارنىڭ ئىشى. بۇ يادرولۇق پەرقنىڭ ئۈستىگە، ھەر بىر جەمئىيەت بىئولوگىيە بىلەن مۇناسىۋىتى يوق مەدەنىيەت ئۇقۇمى ۋە قائىدىلىرىنى ئاياللارنىڭ ئۈستىگە قاتلاممۇ-قاتلام قوشۇپ قويىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە مۇستەھكەم بىئولوگىيىلىك ئاساسى يوق «ئەرلىك» ۋە «ئاياللىق» ئالاھىدىلىكى جەمئىيەتنىڭ ھەممە قىسىملىرىغا بىرىكىپ كەتكەن.

مەسىلەن، مىلادىدىن ئىلگىرىكى 5-ئەسىردىكى دېموكراتىك ئافىنادا بالىياتقۇسى بار ئادەمنىڭ مۇستەقىل قانۇنىي سالاھىيتى يوق بولۇپ، خەلق مەسلىھەت يىغىنىغا قاتنىشالمايتتى ۋە سوتچى بولالمايتتى. ئاز ساندىكى ئەھۋاللارنى ھېسابقا ئالمىغاندا، ئاياللار ياخشى تەربىيە ئالالمايتتى؛ سودا بىلەن شۇغۇللىنالمايتتى ياكى پەلسەپە مۇنازىرىسىگە قاتنىشالمايتتى. ئافىنا سىياسى رەھبەرلىرىنىڭ، پەيلاسوپلىرىنىڭ، ناتىقلارنىڭ، سەنئەتكارلارنىڭ ۋە سودىگەرلەرنىڭ ھېچقايسىسىنىڭ بالىياتقۇسى يوق ئىدى. ئۇنداقتا، «بالىياتقۇلۇق بولۇش»نىڭ كىشىلەرنىڭ بۇ كەسىپلەرگە ماس كەلمەيدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان بىئولوگىيىلىك ئاساسى بارمۇ؟ قەدىمكى ئافىنالىقلار ئەلۋەتتە شۇنداق ئويلىغان، ئەمما بۈگۈنكى ئافىنالىقلار بۇنىڭغا قوشۇلمىغان. ھازىرقى ئافىنادا ئاياللار بېلەت تاشلاپ، سايلامغا قاتنىشىپلا قالماي، نۇتۇق سۆزلىيەلەيدۇ، زىبۇزىننەتتىن تارتىپ بىناكارلىق ۋە يۇمشاق دېتالغىچە بولغان ھەممە نەرسىنى لايىھەلەپلا قالماي، ئۇنىۋېرسىتېتتا ئوقۇيالايدۇ. ئۇلارنىڭ بالىياتقۇسى بۇ ئىشلارنى ئەرلەردەك قىلالىشىغا توسقۇنلۇق قىلمىدى. توغرا، ئاياللارنىڭ سىياسەت ۋە سودىدا ئىگەللىگەن ئورنى ئاز بولۇپ، گرېتسىيە پارلامېنتىنىڭ پەقەت% 12ى ئاياللاردىن تەشكىل تاپقان. ئەمما ئۇلارنىڭ سىياسەتكە قاتنىشىشىغا ھېچقانداق قانۇنىي توسالغۇ يوق، كۆپىنچە بۈگۈنكى گرېتسىيەلىكلەر ئاياللارنىڭ ھۆكۈمەت ئىشلىرىنى قىلىشى نورمال دەپ قارايدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، نۇرغۇنلىغان بۈگۈنكى گرېتسىيەلىكلەرنىڭ نەزىرىدە ئەرلەرنى ئەر قىلىدىغان مۇھىم ئالاھىدىلىكلەردىن بىرى ئۇنىڭ ئاياللارغا قارىتا «جىنسىي قىزىقىش» قوزغىيالىشى بولۇپ، ئەرلەر پەقەت يات جىنىسلار بىلەنلا جىنسىي مۇناسىۋەت قىلىشى كېرەك دەپ قارىغان. ئۇلار بۇنى مەدەنىيەت جەھەتتىكى بىر تەرەپلىمە قاراش دەپ قارىمىغان، ئەكىسچە، بىئولوگىيەلىك رېئاللىق دەپ قارىغان. ئىككى يات جىنىسنىڭ مۇناسىۋىتى تەبىئىي ھادىسە، ئوخشاش جىنىسلىقلارنىڭ مۇناسىۋىتى تەبىئىي ئەمەس دەپ قارىغان. ئەمەلىيەتتە، يەرشارىدىن ئىبارەت بۇ ئانا ئەرلەرنىڭ ئەرلەرنى جەلپ قىلىشىنى ھېچقانداق مەسىلە سۈپىتىدە كۆرمەيدۇ. ئەمما بۇ مەلۇم مەدەنىيەتكە تەۋە بىر ئوغۇل يان قوشنىسىنىڭ ئوغلى بىلەن مۇناسىۋەت شەكىللەندۈرگەندە ئ‍اندىن ئويلىنىدىغان ئىش. بۇ ئىشقا ئانىنىڭ ئاچچىقلىنىشىدا بىئولوگىيىلىك سەۋەپ يوق. ئەمەلىيەتتە، بەزى مەدەنىيەتلەرگە نىسبەتەن، ھەمجىنىسلار قانۇنلۇق بولۇپلا قالماي، ھەتتا بەلكى تۆھپىلىك.

بىز نېمىنىڭ بىئولوگىيە كەلتۈرۈپ چىقارغان، نېمىنىڭ بىئولوگىيەلىك ئەپسانە كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىنى قانداق ئايرىيمىز؟ بۇ يەردە مۇنداق بىر قائىدە بار: «بىئولوگىيە رۇخسەت قىلىدۇ، مەدەنىيەت چەكلەيدۇ». بىئولوگىيە مۇمكىنلىكنىڭ ھەر بىر ھالقىسىغا قەدەر كەڭ قۇرساق بولىدۇ، ئەمما مەدەنىيەت بەزى ئېھتىماللىقلارنى كىشىلەرگە ھېس قىلدۇرىدۇ ۋە بەزىلىرىنى مەجبۇرىيەت سۈپىتىدە چەكلەيدۇ. مەسىلەن، ئاياللار بالا تۇغۇش ئىقتىدارى بىلەن تۇغۇلىدۇ، ئەمما بەزى مەدەنىيەتلەردە ئاياللارنىڭ بالا تۇغۇش ئ‍ېھتىماللىقى مەجبۇرلىنىدۇ. ئەرلەرنىڭ بىئولوگىيىلىك جەھەتتىن بىر-بىرىدىن ھۇزۇرلىنىش مۇمكىنچىلىكى بار، ئەمما بەزى مەدەنىيەتلەر بۇ خىل ئېھتىماللىقنى چەكلەيدۇ.

مەدەنىيەتنىڭ «تەبىئىي» بولمىغان نەرسىلەرنى چەكلىشى مەدەنىيەتنىڭ دائىملىق مۇنازىرە تېمىسى. ئەمما بىئولوگىيىلىك نۇقتىدىن ئالغاندا، بۇ دۇنيادا ھەممە نەرسە تەبىئىي. مۇمكىن بولىدىغان ئىشلارنىڭ ھەممىسىگە تەبىئىي دەپ ئ‍ىنىقلىما بېرىلگەن. ھەقىقىي «تەبىئىي» بولمىغان ھەرىكەت بولسا تەبىئەت قانۇنىيىتىگە خىلاپ ھەرىكەتنى كۆرسىتىدۇ، ئەمما بۇ خىل ھەرىكەت ئەسلا مەۋجۇت ئەمەس، شۇڭا بۇنداق ھەرىكەتلەرنى چەكلەشنىڭ ھاجىتى يوق. مەسىلەن، ھېچقانداق مەدەنىيەت ئەرلەرنىڭ فوتوسىنتېز ئېلىپ بېرىشىنى، ئاياللارنىڭ يورۇقلۇق تېزلىكىدىن تېز يۈگۈرۈشىنى ياكى مەنپىي زەرەتلەنگەن ئېلېكترونلارنىڭ بىر-بىرىنى تارتىشىنى چەكلەپ ئاۋارە بولۇپ يۈرمەيدۇ.

بەرھەق، بىزنىڭ «تەبىئىي» ۋە «تەبىئىي ئەمەس» دېگەندەك قاراشلىرىمىز بىئولوگىيەدىن ئەمەس، بەلكى خىرىستىيان ئىلاھىيەتشۇناسلىقىدىن كەلگەن. ئىلاھىيەتتىكى ئاتالمىش ​​«تەبىئىي» دەيدىغان نەرسە تەڭرىنىڭ تەبىئەتنى يارىتىش مەقسىتىگە ئاساسلانغان. خىرىستىيان ئىلاھىيەتشۇناسلىرى تەڭرىنىڭ ئادەم بەدىنىنى ياراتقانلىقىغا پۇت-قول ۋە ئەزاغا ئالاھىدە مەقسەت بەرگەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. ئەگەر بىز پۇت-قوللىرىمىزنى ۋە ئەزالىرىمىزنى تەڭرى مەقسەت قىلغاندەك ئىشلەتسەك، بۇ «تەبىئىي» ھەرىكەت ؛ ئەگەر ئۇنداق بولمىسا «تەبىئىي بولمىغان» ھەرىكەت ھېسابلىنىدۇ. بىراق تەدرىجى تەرەققىياتنىڭ ئۆزىگە خاس مەقسىتى يوق. ئەزالارمۇ مەلۇم بىر مەقسەت ئۈچۈنلا تەرەققى قىلغان ئەمەس، ئۇلارنىڭ ئىشلىتىلىش مەقسىتى توختىماي ئۆزگىرىدۇ. نەچچە يۈز مىليون يىل ئىلگىرى ئادەم بەدىنىنىڭ مەلۇم بىر ئەزاسى بىكىتىلگەن بىرلا ئىشنى قىلغان ئەمەس. ئورگانلار مەلۇم ئىقتىدارنى جارى قىلدۇرۇش ئۈچۈن تەرەققىي قىلغان، ئەمما ئۇلار تەرەققىي قىلىپ بولغاندىن كېيىن، باشقا ئىقتىدارلار ئۈچۈن ئىشلىتىلىشكە باشلىغان. ئېغىزنى مىسالغا ئالايلى، ئېغىز ئەڭ بالدۇر كۆپ ھۈجەيرىلىك جانلىقلار بەدىنىگە ئوزۇقلۇق سۈمۈرۈش ئىھتىياجىغا ئاساسەن پەيدا بولدى. بىز ئېغىزىمىنى يەنىلا بۇ مەقسەت ئۈچۈن ئىشلىتىشتىن باشقا پاراڭلىشىش ۋە سۆيۈش، ئەگەر رامبو بولساق ئېغىزىمىزنى گراناتنىڭ پىلتىسىنى تارتىش ئۈچۈن ئىشلىتىمىز. بۇ ئىقتىدارلار بىزنىڭ ئەڭ بۇرۇنقى قۇرتقا ئوخشايدىغان ئەجدادلىرىمىز 600 مىليون يىل ئىلگىرى بۇ مەقسەتلەردە ئىشلەتمىگەنلىكى ئۈچۈنلا تەبىئىي ھېسابلانمامدۇ؟

ئوخشاشلا، قانات ئۇچىدىغان مۆجىزە سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقمىدى، بەلكى باشقا مەقسەت ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان ئەزالاردىن تەرەققىي قىلدى. مەلۇم بىر نەزەرىيەگە ئاساسلانغاندا قانات نەچچە مىليون يىل ئىلگىرى ئۇچالمايدىغان ھاشاراتلارنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىۋاتقان قىسمىدىن تەرەققىي قىلغان. دومباق قۇرتلارنىڭ دۈمبىسى ياپىلاق قۇرتلارغا قارىغاندا چوڭ بولغان. بۇ ئۇلارنى تېخىمۇ كۆپ ئاپتاپسىندۇرغان ۋە ئىسسىق ساقلىغان. ئەسلىدە ئاستا تەرەققىيات جەريانىدا ھاشاراتلارنىڭ ئاپتاپ چۈشىدىغان قىسمى تېخىمۇ چوڭايغان. بۇنداق بەدەن ئىسسىق تۇرغان. يەڭگىل بەدەن سەكرەشنى قولايلاشتۇرغان. بۇنداق ھاشارەتلەر تېخىمۇ يىراققا تاقلايدىغان سەكرەيدىغان بولغان. بەزى ھاشارەتلەر سۈرۈلۈپ ھەركەتلىنىشكە باشلىغان. شۇنداقلا بۇ قانات ئۈچۈن ئېلىنغان بىر كىچىك قەدەم بولۇپ، بۇ قەدەم ھاشاراتلارنى ئاخىرىدا ئۇچۇشقا مۇيەسسەر قىلغان. شۇڭا، كېلەر قېتىم قۇلىقىڭىزنىڭ ئەتراپىدا پاشا گىڭشىغاندا، ئۇنى تىللاشنىڭ تەبىئىي ئەمەسلىكىنى ھېس قىلىسىز. ئەگەر پاشا گەپ ئاڭلاپ ۋە تەڭرى بەرگەن ئىقتىداردىن مەمنۇن بولغان پېتى ياشىغان بولسا قانىتىنى  كۈنتاختا ئورنىدا ئىشلىتىپ كەلگەن بولاتتى.

بۇ خىل كۆپ ئىقتىدارلىق پرىنسىپ بىزنىڭ جىنسىي ئەزالىرىمىز ۋە جىنسىي ھەرىكىتىمىزگىمۇ ماس كېلىدۇ. باشتا، جىنسىي مۇناسىۋەت كۆپىيىش ۋە مۇھەببەت ئىزھار قىلىش مۇراسىمىدىن كەلگۈسى جۆرىسىنى تاللاشقا تەرەققىي قىلغان. ئەمما نۇرغۇن ھايۋانلارغا نىسبەتەن، بۇلارنىڭ ھەر ئىككىلىسى ئەمەلىيەتتە باشقا ئىجتىمائىي مەقسەتلەر ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان بولۇپ، ھايۋانلارنىڭ كۆپىيىشى بىلەن ھېچ مۇناسىۋېتى يوق. مەسىلەن، شىمپەنزە جىنسىي مۇناسىۋەت ئارقىلىق نوپۇزىنى مۇستەھكەملەيدۇ، باشقا ئەزالار بىلەن يېقىنچىلىق ئورنىتىدۇ ۋە  قاتماللىقنى يۇمشىتىدۇ. بۇ تەبىئىيلىك ئەمەسمىكەن؟

جىنىس ۋە جىنسىيەت

ئاياللار تۇغالايدۇ دىگەننى «تەبىئىي ئىقتىدار» دەپ قوبۇل قىلىپ  ھەمجىنىسلىقنى «تەبىئىي ئەمەس» دېيىش ئەقىلگە سىغمايدۇ. ئەرلەر ۋە ئاياللارنىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكىنى بەلگىلەيدىغان نۇرغۇنلىغان قانۇن، قائىدە، ھوقۇق ۋە مەجبۇرىيەتلەر بىئولوگىيەنىڭ تۇغما رېئاللىقىنى ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ تەسەۋۋۇرىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ.

بىئولوگىيىلىك جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئىنسانلار ئەر ۋە ئايالغا ئايرىلىدۇ. ئەرنىڭ بىر X خروموسومى ۋە بىر Y خروموسومى بار، ئايالدا ئىككى X خروموسوم بار. بىراق «ئەرلىك ۋە ئاياللىق” ئىجتىمائىي كاتېگورىيە بولۇپ بىئولوگىيىلىك ئۇقۇم ئەمەس.  ئەر دىگىنىمىزدە خومۇ سەپىياننىڭ XY خروموسومى بولغان، ئۇرۇقدانى ۋە ئاتىلىق ھورمۇنى بولغان ئالاھىدە بىئولوگىيەلىك ساپاغا ئىگە كىشى ئەمەس، بەلكى ئۇ ياشاۋاتقان جەمئىيەتنىڭ مەۋھۇم تەرتىپىگە ماس كىلىدىغان كىشى كۆزدە تۇتىلىدۇ. ھەر بىر مەدەنىيەتنىڭ ئەپسانىسى ئەرلەرگە سىياسەت بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەرلىك، بېلەت تاشلاشقا ئ‍وخشاش ھوقۇقلارنى ئىجرا قىلىش ۋە ئەرلەرنىڭ ئورۇندىشىنى ئۈمىد قىلىدىغان ھەربىي خىزمەتكە ئوخشاش مەسئۇلىيەتلەرنى تەقسىم قىلغان بولىدۇ. ئوخشاشلا ئايال دېگىنىمىز خومۇ سەپىياننىڭ ئىككى X خروموسومى، بالىياتقۇسى ياكى كۆپ مىقداردا ئانىلىق ھورمۇنى  بار-يوقلۇقىغا باغلىق ئەمەس، بەلكى مەۋھۇم تەرتىپىدىكى ئايال ئەزا دېگەنلىكتۇر. ھەر بىر جەمئىيەت ۋە مەدەنىيەت ئەپسانىلەر بىلەن، ئايالغا ئاياللار ئورۇنداشقا تېگىشلىك بالا بېقىش دېگەندەك بەزى روللارنى، زوراۋانلىقتىن قوغدىنىش ھوقۇقلىرىنى ۋە ئېرىگە بويسۇنۇشتەك مەجبۇرىيەتلەرنى تەقسىم قىلغان بۇلىدۇ. بۇنى بىئولوگىيلىك پەرق ئەمەس، بەلكى ئەپسانىلەر ئەر-ئاياللارنىڭ رولى، ھوقۇقى ۋە مەسئۇلىيىتىنى بەلگىلەيدۇ. ھەر بىر جەمئىيەتتە «ئەرلىك» ۋە «ئاياللىق» مەنىلىرى ئوخشاش بولمايدۇ.

22-رەسىم. 18-ئەسىردىكى ئەرلىك: فرانسىيە پادىشاھى لۇئىس XIV نىڭ سۈرىتى. لۇئىس XIV  ئۇزۇن چاچ، يىپەك پايپاق ۋە ئېگىز پاشنىلىق ئاياغ كىيىپ، بالېت ئۇسسۇلىغا ئوخشاش پوز چىقىرىپ، يوغان قىلىچ كۆتۈرۈپ تۇرغان. بۇلارنىڭ ھەممىسى ھازىرقى ياۋرۇپادا (قىلىچنى ھېسابقا ئالمىغاندا) ھەقىقەتەن خەنەك دەپ قارىلىدۇ. ئەمما ئەينى ۋاقىتتا، لۇئىس XIV ياۋروپانىڭ ئەركەكلىك ۋە باتۇرلۇقنىڭ نامايەندىسى ئىدى.

23-رەسىم. 21-ئەسىردىكى ئەرلىك: ئامېرىكا پرېزىدېنتى باراك ئوبامانىڭ رەسمىي سۈرىتى. ئۇزۇن چاچ، پايپاق، ئېگىز پاشنىلىق ئاياغ ۋە قىلىچلار نەگە كەتتى؟ تارىختىن بۇيان ھۆكۈمران ئەرلەر بۆگۈنكىدەك بۇنداق مەنىسىز ۋە قاغجىراپ قالغان ئەمەس. ئىنسانىيەت تارىخىدا، ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان ئەرلەرنىڭ كۆپىنچىسى رەڭدار ۋە كۆركەم بولۇپ، ئامېرىكىلىق-ھىندىستانلىق باشلىقلار قۇش پېيى بار باش كىيىمى كىيىدۇ، ھىندىستان ماخاراجلىرى كۆزنى قاماشتۇرىدىغان ئالماس بىلەن ئېسىل يىپەك كىيىدۇ. پۈتكۈل ھايۋاناتلار دۇنياسىدا ئەركەكلەر تېخىمۇ رەڭدار ۋە ھەشەمەتلىك بېزىلىدۇ. مەسىلەن، توزلارنىڭ قۇيرۇقى ۋە شىرنىڭ يالىلىرى بار.

ئۇقۇملارنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن، ئالىملار ئادەتتە بىئولوگىيىلىك پەرقنى جىنسىيەت، مەدەنىيەت پەرقىنى جىنس ئارقىلىق ئىپادىلەيدۇ. «جىنسىيەت» ئوغۇل قىز دەپ ئىككىگە بۆلىنىدۇ، بۇ خىل بۆلۈنۈش تارىختىن بۇيان ئۆزگەرمىگەن ئوبيېكتىپ ئۆلچەمدۇر. ئەر بىلەن ئايالنى پەرقلەندۈرىدىغىنى جىنستۇر. (بەزى مەدەنىيەتلەرنىڭ باشقا تۈرلەرنىمۇ ئىتراپ قىلغان). «ئەرلىك» ۋە «ئاياللىق ئۆلچىمى سۇبيېكتلار ئارىسىدا مەۋجۇت بولۇپ، توختىماي ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. مەسىلەن، كىلاسسىك ئافىنادىن بۈگۈنكى ئافىناغا قەدەر ئاياللارنىڭ ئاساسىي جەھەتتىن ھەرىكەت، ئارزۇ، كىيىم-كېچەك ھەتتا بەدەن قىياپىتى جەھەتتە پەرقى يوق.^[6]

جىنسىيەت ئىشىنى ھەل قىلىش ئاسان، ئەمما جىنس ئۇنداق ئاسان ئىش ئەمەس. ئوغۇلغا ئايلىنىش ھازىرقى ئەڭ ئاددىي ئىشلارنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ خۇددى X ۋە Y خروموسومى بىلەن تۇغۇلغانغا ئوخشاش ئىش. قىز بولۇشمۇ ئوخشاشلا ئاسان، سىز بىر جۈپ X خروموسوم بىلەن تۇغۇلدىڭىز، ئىش تامام. ئەكسىچە، جەمئىيەتتە ئەر ياكى ئايال بولۇش بىر مۇرەككەپ جەريان بولۇپلا قالماي، يەنە نۇرغۇنلىغان تەلەپلەرنى ئىجرا قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. ئېنىقكى، «ئەرلىك» ياكى « ئاياللىق» ئۆلچىمى كۆپىنچە بىئولوگىيەلىك ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت ئۆلچىمى بولغاچقا، ئەر ۋە ئاياللارغا سەن ئەر سەن ئايال دەپ پېشانىسىغا يېزىپ قويىدىغان جەمئىيەت يوق. ئەر-ئاياللىق ئۇنۋانلىرىنى لازىم بولغاندا قايتا ئالغىلى بولمايدۇ. بۆشۈكتىن قەبرىگىچە ئەرلەر ھاياتىدا ھەر خىل مۇراسىم ۋە بەدەللەر ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ھەقىقىي ئەركەكلىكىنى ئىسپاتلىشى كېرەك. ئاياللارنىڭ ۋەزىپىسى ھەرگىز تۈگىمەيدۇ، ئاياللار ئۆزىنى ۋە باشقىلارنى ئۆزىنىڭ نەقەدەر ئايال ئىكەنلىكىگە قايىل قىلىشى كېرەك.

ئەركەكلەر ھەمىشە باشقىلارنىڭ ئۇنى ئەركەك ئەمەس دەپ ئويلاپ قېلىشىدىن قورقۇپ ياشايدۇ. تارىختىن بۇيان، ئەركەكلەر باشقىلار تەرىپىدىن «ئۇ ھەقىقىي ئەركەك!» دەپ ئېتراپ قىلىنىش ئۈچۈن خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىدۇ، ھەتتا جېنىنى پىدا قىلىشنى خالايدۇ.

ئەر بولۇشنىڭ نېمە پايدىسى بار؟

دىھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن بۇيان، كۆپىنچە ئىنسانىيەت جەمئىيىتى ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىق جەمئىيتى بولۇپ، ئەرلەر ئاياللارغا قارىغاندا ئەزىزلەنگەن. بۇ جەمئىيەتلەرنىڭ ئەر-ئاياللارغا قانداق ئېنىقلىما بېرىشىدىن قەتئىينەزەر، ئەر بولۇش ھەمىشە ياخشىراق ئىدى. ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىق جەمئىيىتى ئەرنى ئەرچە ، ئايالنى ئايالچە ئويلايدىغان ۋە ھەرىكەت قىلىدىغان شەكىلدە تەربىيلەپ كەلگەن، ئەگەر بىرسى بۇ بەلگىلەنگەن سىزىقتىن ئۆتۈشكە جۈرئەت قىلسا، جازاغا ئۇچرايتتى. ئەمما ئەر-ئاياللار ئۆز روللىرىنى ئ‍ىجرا قىلسا، ئالىدىغان مۇكاپاتىمۇ ئوخشاش بولمايتتى. جەمئىيەتلەر ئادەتتە ئەرلەرنىڭ ئالاھىدىلىكىنى ئاياللارغا قارىغاندا بەكرەك قەدىرلەيتتى. ئۆلگىلىك ئاياللار  ئۆلگىلىك ئەرلەرگە قارىغاندا ھەمىشە ئاز مۇكاپاتلىناتتى. ئاياللارنىڭ ساغلاملىق ۋە مائارىپ ئىشلىرىغا مەبلەغ ئاز سېلىناتتى. ئاياللار ئىقتىساد، سىياسەت، ھەتتا ھەرىكەت ئەركىنلىكى جەھەتتە ئەرلەردىن ئاز پۇرسەتلەرگە ئ‍ېرىشەتتى. جىنىس بولسا رىقابەتكە ئوخشاش بولۇپ، بەزى ماھىرلار ئۇتۇپ چىققان تەقدىردىمۇ پەقەتلا مىس مېدال بېرىلىدۇ.

ناھايىتى ئاز ساندىكى ئاياللار، مەسىلەن قەدىمكى مىسىردىكى كلېئوپاترا، خىتاينىڭ ئىمپېراتورى ۋۇزېتىيەن ۋە ئەنگىلىيەلىك ئېلىزابېت1 قاتارلىقلارنىڭ يۇقىرى ئورۇنلارغا ئېرىشكەنلىكى راست، ئەمما ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئالاھىدە مىساللار. ئېلىزابېتنىڭ 45 يىللىق ھۆكۈمرانلىقىدا پۈتۈن پارلامنت ئەزالىرى، پۈتۈن خان جەمەتى دېڭىز ئارمىيە ئەمەلدارلىرى ۋە ھەربىي قوماندانلىرى، پۈتۈن سوتچىلار ۋە قانۇن خادىملىرى، پۈتۈن دىندارلار ۋە پوپلار، پۈتۈن ئېلاھىيەتشۇناسلار، پۈتۈن دوختۇر ۋە ئوپېراتسىيە خادىملىرى، ئۇنىۋېرسىتېتت ۋە ئىنىستىتوتتىكى پۈتۈن ئوقۇغۇچىلار ۋە پروفېسسورلار، پۈتۈن ھاكىم ۋە ساقچى باشلىقلىرى، ئاساسەن ھەممە يازغۇچىلار، ئارختېكتورلار، شائېرلار، پەيلاسوپلار، رەسساملار، مۇزىكانتلار ۋە ئىلىم-پەن خادىملىرىنىڭ ھەممىسى ئەر ئىدى.

ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىق بارلىق دېھقانچىلىق ۋە سانائەت جەمئىيەتلىرىدە ئۆلچەم بولغان، بۇ ئۆلچەم ھەرخىل سىياسىي داۋالغۇش، ئىجتىمائىي ئىنقىلاب ۋە ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشلەر داۋامىدا پەيدىنپەي ئاجىزلىغان. مىسىرنى مىسالغا ئالايلى، ئەسىرلەردىن بۇيان مىسىر نەچچە قېتىم بېسىۋېلىنغان. مىسىر جەمئىيتى ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىق ئاستىدا بولسىمۇ، ھاكىمىيەت ئاسسۇرىيە، پېرسىيە، ماكېدونىيە، رىم، ئەرەب، مامېلۇك، تۈرك ۋە ئەنگىلىيەلىكلەر تەرىپىدىن ئىگەللەنگەن. گەرچە مىسىر جەمئىيتى فىرئەۋن قانۇنى، گرېتسىيە قانۇنى، قەدىمكى رىم قانۇنى، مۇسۇلمانلار قانۇنى، ئوسمان ئىمپېرىيەسى قانۇنى ۋە ئەنگىلىيە قانۇنىنى يولغا قويۇپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما ​​«ھەقىقىي ئەركەك» بولمىغانلار ھەردائىم جەمئىيەتتە يەكلىنىپ كەلدى.

ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىق تۈزۈمى كەڭ تارقالغان ھادىسە بولغاچقا، ئۇ بىر تاسادىپىي پۇرسەت ئوتتۇرىغا چىقارغان رەزىللىك چاقىنىڭ نەتىجىسى بولالمايدۇ. ئالاھىدە تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، كولۇمبۇس 1492-يىلى ئامېرىكىغا كېلىشتىن بۇرۇن، ئامېرىكا، ئاسىيا ۋە ئافرىقا قىتئەسىدىكى ئىنسانلارنىڭ بىر-بىرى بىلەن نەچچە مىڭ يىللىق ئالاقىسىنىڭ يوق بولۇشىغا قارىماي، كۆپىنچە جەمئىيەتلەردە يەنىلا ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىق بار ئىدى. ئەگەر ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىق تاسادىپىي شەكىللەنگەن بولسا، ئۇنداقتا ئامرىكا قىتئەسىدىكى ئازتېكلار بىلەن ئىنكالارنىڭ ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىقنى قوللىنىش تاسادىپىيلىقمۇ؟ گەرچە «ئەر» ۋە «ئايال» نىڭ ئېنىقلىمىسى مەدەنىيەتلەر ئارىسىدا پەرقلىق بولسىمۇ، ئەمما بىر قىسىم ئورتاق بىئولوگىيىلىك ئامىللارنىڭ تەسىرىدە بارلىق مەدەنىيەتلەر دېگۈدەك ئەرلىكنى ئاياللىقتىن بەكرەك قەدىرلىگەن. بىز ھەقىقىي سەۋەبىنى بىلمەيمىز، ھەر خىل نەزەرىيەلەر بولسىمۇ، ئەمما ھېچقايسىسى قايىل قىلارلىق ئەمەس.

مۇسكۇلنىڭ كۈچى

ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان نەزەرىيەلەرنىڭ بىرى شۇكى، ئەرلەر ئاياللارغا قارىغاندا كۈچلۈك بولۇپ، كۈچىنى ئاياللارنى ئىتائەت قىلدۇرۇشقا ئىشلىتىدۇ. بۇ نەزەرىيەنىڭ باشقا بىر كىچىك نۇسخىسى بار بولۇپ، ئەرلەرنىڭ كۈچتۈڭگۈرلىكى ئۇلارنىڭ ئېغىر، جىسمانى ئەمگەكنى يەنى يەر ئاغدۇرۇش، ھوسۇل ئېلىش ئىشلىرىنى مونوپول قىلىشىنى پەيدا قىلغان. بۇنىڭ بىلەن ئەرلەر يېمەكلىك ئىشلەپچىقىرىشنى كونترول قىلغان. نەتىجىدە ئەرلەرنىڭ سىياسىي تەسىرى چوڭايغان، دەپ قارايدۇ.

لېكىن، بۇ كۈچنى تەكىتلەشنىڭ ئىككى نۇقسانى بار. بىرىنچىسى، «ئەرلەر ئاياللاردىن كۈچلۈك» دېگەن بايان پەقەت قىسمەن ئەھۋالدا توغرا، بۇ پەقەت فىزىكىلىق جەھەتتىكى كۈچلۈكلۈك خالاس. ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا ئاياللارنىڭ ئادەتتە ئەرلەرگە قارىغاندا ئاچارچىلىق، كېسەللىك ۋە ھارغىنلىققا تاقابىل تۇرۇش كۈچى يۇقىرى بولىدۇ. شۇنداقلا ئەرلەردىن تېز يۈگۈرەلەيدىغان ۋە ئەرلەردىن ئېغىرلىق كۆتۈرەلەيدىغان ئاياللارمۇ كۆپ. ئىككىنچىدىن، بۇ نەزەرىيەدىكى ئەڭ چوڭ مەسىلە شۇكى، ئاياللار تارىختا نۇرغۇن جىسمانىي كۈچ تەلەپ قىلمايدىغان خىزمەتلەردىن سىقىپ چىقىرىلغان. (مەسىلەن دىن، قانۇن، سىياسەت دېگەندەك)، ئەمما ئاياللار ئەكسىچە ئېتىزلىق، زاۋۇت ۋە ئۆيلەردە جاپالىق جىسمانىي ئەمگەك قىلغان. ئەگەر ئىجتىمائى نوپۇز جىسمانىي قابىلىيەتنى ئاساس قىلىدىغان بولسا، ئۇ ھالدا ئاياللار تېخىمۇ كۆپ ئ‍ىجتىمائىي كۈچكە ئىگە بولىشى كېرەك ئىدى.

تېخىمۇ مۇھىمى، ئىنسانلار ئارىسىدا جىسمانىي كۈچ بىلەن ئىجتىمائىي كۈچ ئارىسىدا بىۋاسىتە مۇناسىۋەت يوق. بىز دائىم ئاتمىش ياشتىن ئاشقانلارنىڭ 20 نەچچە ياشلىقلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز، ئەمما 20 نەچچە ياشلىقلار ئېنىقكى قېرىلاردىن كۈچلۈك بۇلىدۇ. 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئالابامادىكى بىر قۇل ئىگىسى ئۇنىڭ كېۋەزلىكىدە ئىشلەۋاتقان قۇللار بىلەن چېلىشسا، سېكونتتا يەر چىشلەيتتى. بۇنىڭدىن باشقا، مىسىرنىڭ پىرئەۋنىنى ياكى كاتولىك دىنىنىڭ پاپاسىنى بوكس مۇسابىقىسى ئارقىلىق تاللىمايمىز. ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق جەمئىيەتلىرىدە، سىياسىي ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدىغانلار ئادەتتە مۇسكۇللۇق ئەمەس تەدبىرلىك كىشىلەر ئىدى. تەشكىللىك جىنايەتلەردە ئاتاماننىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئادەم بولىشىنىڭ ھاجىتى يوق، نورمالدا ئاتامانلار مۇشتىنى ئىشلەتمەيدىغان قېرىلار بولىدۇ. ئاتامان دائىم ئۆزىنىڭ ئىشىغا ماس كىشىلەرنى ۋە ياشلارنى تاللاپ ۋەزىپە بېرىدۇ. ئەگەر ئاتاماننى ئۆلتۈرۈپ ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىمەن دەپ ئويلايدىغان ياش بولسا، ئۇ ھەرىكەتكە ئۆتۈشتىن بۇرۇن بۇ ئۆمرىدە ئۇنتۇلمىغىدەك دەرس ئۆتىلىشى مۈمكىن. شىمپەنزىلەر ئارىسىدىمۇ ئاتامان ئەركەك ئۆزىنىڭ ئورنىنى زوراۋانلىققا تايىنىپ ئەمەس، بەلكى گۇرۇپپا ئىچىدىكى ئەركەك-چىشى شىمپەنزىلەر بىلەن چىقىشىش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرىدۇ.

ئەمەلىيەتتە ئىنسانىيەت تارىخى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، جىسمانىي كۈچ بىلەن ئىجتىمائىي كۈچ ئارىسىدا ھەمىشە تەتۈر تاناسىپ مۇناسىۋەت بار. كۆپىنچە جەمئىيەتلەردە قارا ئ‍ىش قىلىدىغانلار تۆۋەن تەبىقىدىكى كىشىلەردۇر. بۇ بەلكىم خومۇ سەپىياننىڭ يېمەكلىك زەنجىرىدىكى ئورنىنى ئەكىس ئەتتۈرۈشى مۇمكىن. ئەگەر ھەممە نەرسە ھەقىقەتەن جىسمانىي كۈچكە باغلىق بولسا، خومۇ سەپىيانىس پەقەت يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ ئوتتۇرىسىدىن ئاران ئورۇن ئالالايتتى. خومۇ سەپىيانىس زېھنى ۋە ئىجتىمائىي ماھارىتى بىلەن ئۆزىنى يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ چوققىسىغا چىقاردى. شۇڭلاشقا، خومۇ سەپىيانىس ئىچىدىكى كۈچ زەنجىرىدە، ئەقىل ۋە ئىجتىمائىي ماھارەت جىسمانىي كۈچتىن بەكرەك بەلگىلەش رولىغا ئىگە. شۇڭا تارىختىكى ئەڭ كەڭ ۋە مۇقىم بولغان سىستېما ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىق ئەرلەرنىڭ جىسمانى جەھەتتىن ئاياللارنى بويسۇندۇرۇش قابىلىيتى ئۈستىگە قۇرۇلغانلىقىنى قوبۇل قىلىش تولىمۇ تەس.

جەمئىيەتتىكى چاۋار-چاتقال

يەنە بىر نەزەرىيەدە ئەرلىك ھۆكۈمرانلىق جىسمانى كۈچنى ئەمەس، بەلكى ھۇجۇمچانلىقنى ئاساس قىلغان دەپ قارايدۇ. مىليون يىللىق تەدرىجىي تەرەققىيات ئەرلەرنى ئاياللارغا قارىغاندا كۆپ زوراۋان قىلدى. ئەلۋەتتە، ئاياللارمۇ ئۆچمەنلىك، تاماخورلۇق ۋە بوزەك قىلىش جەھەتتە ئەرلەردىن قېلىشمايدۇ. بىراق، ئەرلەر قوپال جىسمانىي زوروۋانلىقلارنى قىلىشقا بەكرەك كۆنۈپ كەتكەن. بۇ سەۋەبتىن، تارىختىكى ئۇرۇشلارنى ئەزەلدىن ئەرلەر قوزغىغان ۋە قىلغان.

ئۇرۇش جەريانىدا ئەرلەر ئارمىيەنى كونترول قىلغانلىقى ئۈچۈن ھاكىمغا ئايلانغان. ئۇلار ھوقۇقىنى ئىشلىتىپ تېخىمۇ كۆپ ئۇرۇش قوزغىغان. ئۇرۇش كۆپ بولغانسېرى ئەرلەر تېخىمۇ كۈچلۈك ھۆكۈمدارلىققا ئىگە بولغان. بۇ ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىقنىڭ ھەممە جەمئىيەتلەردە يايغىن بولۇشىدىكى سەۋەپتۇر.

يېقىنقى مەزگىلدىكى ھورمۇن ۋە بىلىش ئۈستىدىكى تەتقىقاتلار يەنىلا ئەرلەرنىڭ بەكرەك ھوجۇمچان ۋە زوراۋان  ئىكەنلىكىنى، شۇڭا ئەسكەرلىككە ماس كېلىدۇ دىگەن تەخمىننى كۈچلەندۈردى. گەرچە ئاددى ئەسكەرلەرنىڭ ھەممىسى ئەر بولسىمۇ، ئەمما ئۇرۇشنى پىلانلىغۇچى ۋە  پايدىسىنى كۆرگۈچى يەنىلا چوقۇم ئەرلەر بولۇشى كېرەكمۇ؟ ناتايىن. بۇ خۇددى پاختا ئېتىزىدا ئىشلەيدىغان قۇللارنىڭ ھەممىسى قارا تەنلىك بولغاچقا، ئىگىلىرىمۇ قارا بولۇشى كېرەك دېگەنگە ئوخشاش مەنتىقىسىز گەپ. بارلىق قارا ئىشچىلار ئاق خوجايىنلار تەرىپىدىن باشقۇرۇلغانغا ئوخشاش، بارلىق ئەر ئەسكەرلەر نېمىشقا ئاياللار تەرىپىدىن يېتەكلەنسە ياكى رەھبەرلىك قىلىنسا بولمىغۇدەك؟ ئەمەلىيەتتە، تارىختا نۇرغۇنلىغان يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي خادىملار ئەسكەرلىكتىن ئىش باشلىمىغان. ھەمىشە باي ۋە تەربىيە ئالغان ئاقسۆڭەكلەر تەبىئىلا ئەمەلدارلىق ئورنىغا تەيىنلەنگەن.  ئۇلار ھەرگىزمۇ قەدەممۇ قەدەم ئۆسۈپ چىقمىغان.

مەسىلەن، ناپالېئوننىڭ دۈشمىنى بولغان كىنەز ۋېللىنگتون 18 يېشىدا ئەنگىلىيە ئارمىيىسىگە كىرگەن ۋە دەرھال ئوفېتسىرلىققا ئۆستۈرۈلگەن. ئۇ قول ئاستىدىكىلەرنى بەك نەزەرگە ئىلىپ كەتمىگەن. ناپالېئون بىلەن بولغان جەڭدە، ئۇ بىر قېتىم باشقا ئاقسۆڭەكلەرگە، « قوماندانلىقىمىزدىكى ئەسكەرلەر جەمئىيەتتىكى چاۋار چاتقاللار» دەپ يازغان. ئەسكەرلەر ئادەتتە نامراتلاردىن ياكى ئىرېلاندىيە كاتولىكلىرى دېگەندەك ئاز سانلىق مىللەتلەردىن قوبۇل قىلىناتتى. ئەسكەرلەرنىڭ ئارمىيەدە ئۆستۈرۈلۈش پۇرسىتى ئاساسەن يوق ئىدى. يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ئورۇنلارنىڭ ھەممىسى كېنەزلەر، شاھزادىلەر ۋە پادىشاھلار ئۈچۈن زاكاز قىلىنىپ بولۇنغانىدى. نېمىشقا يۇقىرى ئورۇنلار پەقەت كىنەزلەرگىلا قالدۇرىلىدۇ، ئەمما ئاقسۆڭەكلەرگە ئەمەس؟

ئافرىقىدىكى فرانسىيە ئىمپېرىيىسى سېنېگاللىق، ئالجىرىيەلىك ۋە فرانسىيە ئىشچىلار سىنىپىنىڭ قان-تەر بەدىلىگە قۇرۇلغان ۋە قوغدالغان. بۇ قوشۇنلاردا فرانسىيەنىڭ داڭلىق ئائىلىلىرىنىڭ بالىلىرى ئۇچرىمايدۇ. ئەمما ئارمىيەگە رەھبەرلىك قىلغان، ئىمپېرىيەنى باشقۇرىدىغان ۋە غەلبە مىۋىسىدىن ھۇزۇرلىنىدىغانلار ئىچىدە فرانسىيەدىكى داڭلىق ئائىلىلەرنىڭ نىسبىتى ناھايتى يۇقىرى. ئوخشاش سوئال، نېمىشقا باشقۇرغۇچىلارنىڭ ھەممىسى فرانسوز ئەرلەر، ئەمما فرانسوز ئاياللار ئەمەس؟

خىتايدا ئۇزۇندىن بۇيان ئارمىيەگە ئەمەلدار رەھبەرلىك قىلىدىغان ئەنئەنە بار، بۇ خىل ئەنئەنىدە قولىدا قىلىچ تۇتۇپ باقمىغانلار ئۇرۇشقا رەھبەرلىك قىلىدۇ. خىتاي خەلق ماقال-تەمسىللىرىدە « ياخشى تۆمۈر مىققا قالماس، ياخشى ئەر ئەسكەر بولماس 好铁不打钉，好人不当兵）» دېگەن بايان بار. ئۇنداقتا، نېمىشقا ئەمەلدارلارنىڭ ھەممىسى ئەرلەر بولىدۇ؟

ئاياللارنىڭ كۈچسىزلىكى ۋە ئەرلىك ھورمۇنىنىڭ تۆۋەنرەك بولۇشى ئ‍ۇلارنىڭ ياخشى ئەمەلدار، گېنېرال ياكى سىياسەتچى بولۇشىنى توسۇپ قويغان سەۋەپ دەپ مۇنازىرە قىلغىلى بولمايدۇ. ئۇرۇشقا قوماندانلىق قىلىش ئۈچۈن كۈچتۈڭگۈر ۋە ھۇجۇمچان بولۇشنىڭ ھاجىتى يوق، پەقەت ئەقىللىق بولسىلا كۇپايە. ئۇرۇش كوچىدىكى مۇشتلاش ئەمەس،  ئۇنىڭغا پەۋقۇلئاددە تەشكىللەش، ھەمكارلاشتۇرۇش ۋە مايىل قىلىش ئىقتىدارى كىتىدۇ. ھەقىقىي غەلبىنىڭ ئاچقۇچى دۆلەت ئىچىدە تىنچلىقنى ساقلاش، تېشىدا  ئىتتىپاقداشلارغا ئېرىشىش، شۇنداقلا دۈشمەننىڭ كاللىسىدا نېمە ئويلاۋاتقانلىقىنى بىلىش ئىقتىدارىدۇر. شۇڭا بىر ئۇرۇشتا ياۋۇز تەلۋىدىن بىرنى قوماندانلىققتا تاللاش ئېغىر خاتالىقتۇر. ئەڭ ياخشىسى ھەمكارلىشالايدىغان، باشقىلارنى خاتىرجەم قىلالايدىغان ۋە باشقۇرالايدىغان، ئىشلارنى باشقىچە كۆز بىلەن كۆرەلەيدىغان ئادەمنى تاللاشتۇر. ھەقىقىي ئىمپېرىيە قۇرالايدىغانلار دەل مۇشۇنداق قىلىدۇ. مەسىلەن، گەرچە ئاۋگۇستوس مۇقىم ئىمپىرىيەگە ۋارىسلىق قىلىشتا مۇۋەپپىقىيەت قازانغان بولسىمۇ، ھەربىي ئىشلار جەھەتتە جۇلىئا قەيسەر ياكى ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىنگە يەتمەيتتى، ئەمما ئۇ يەنىلا ياخشى گېنىرال ئىدى. ئۇنىڭ زامانداشلىرى ۋە ھازىرقى زامان تارىخچىلىرى ئاۋگۇستوسنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى ئۇنىڭ مۇلايىملىقى ۋە كەڭ قورساقلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارايدۇ.

ئادەتتە، ئاياللار ئەرلەرگە قارىغاندا باشقىلارنى ئوينىتالايدىغان ۋە رازى قىلىشنى بىلىدىغان، ئىشىلارنى باشقا نوقتىسىدىن كۆرەلەيدىغان پەۋقۇلئاددە قابىلىيەتكە ئىگە كىشىلەر دەپ قالپاق كېيىگۈزۈلگەن. ئەگەر بۇ قالپاقلار ھېچ بولمىغاندا قىسمەن راست بولسا، ئۇنداقتا ئاياللار مۇنەۋۋەر سىياسىئونلار ۋە ئىمپېرىيە رەھبەرلىرى بولىشى، جەڭ مەيدانىدىكى پاسكىنا خىزمەتلەرنى ئەرلىك ھورمۇنى جىق بولغان ئاددىي، كاللىسى ئاران ئىشلەيدىغان، توپاق كۈچى بار ئەرلەرگە قالدۇرۇشى كېرەك. لىكىن شۇنداق دېيىلگەن بىلەن ئەمەلدە ئۇنداق ئىش يوق. بۇنىڭ سەۋەبى نائىنىقتۇر.

ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىق گېنى

ئاتىلىق ھۆكۈمرانلىقنى بىئولوگىيەلىك جەھەتتىن چۈشەندۈرۈشنى مەقسەت قىلغان ئۈچىنچى نەزەرىيە زوراۋانلىق ۋە  كۈچلۈكلۈكنى موھىم دەپ قارىمايدىغان بولۇپ مىليون يىللىق تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانىدا ئەر-ئاياللار ئوخشىمىغان ھايات قېلىش ۋە كۆپىيىش ئىقتىدارىنى بارلىققا كەلتۈرگەن دەيدۇ. ئەرلەر ئاياللارنى ھامىلدار قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىش ئۈچۈن بىر-بىرى بىلەن رىقابەتلىشىشى كېرەك ئىدى، شۇڭا بىر ئەرنىڭ ئەۋلات قالدۇرۇش پۇرسىتىگە ئېرىشىشى ئۇنىڭ رەقىبىنى يېڭىشىگە باغلىق ئىدى. مۇشۇنداق قىلىپ، ئەرلىك گېنى ئەڭ قارا نىيەت، ھۇجۇمچان ۋە رىقابەت كۈچىگە ئىگە ئەۋلاتلارنى پەيدا قىلغان.

بىر ئايالغا ئۇنى ھامىلدار قىلىشنى خالايدىغان ئەرنى تېپىش مەسىلە ئەمەس ئىدى. ئەمما نەۋرىلىك بولالىشى ئۈچۈن قورسىقىدىكى بالىنى ئ‍ون ئاي بالىياتقۇسىدا كۆتۈرگەندىن باشقا، بالىنى بېقىپ چوڭ قىلىش ئۈچۈن ھەتتا نەچچە يىل سەرپ قىلىشى كېرەك ئىدى. بۇ مەزگىلدە، ئۇنىڭ يېمەكلىككە ئېرىشىش پۇرسىتى ئاز بولۇپ، باشقىلارنىڭ ياردىمىگە موھتاج ئىدى. شۇڭا، ئۆزىنىڭ ۋە بالىسىنىڭ ھايات قېلىشى ئۈچۈن ئۆزىنى بىر يانغا قايرىپ قويۇپ، ئەرنىڭ يۈكىنى تەڭ كۆتۈرۈش بىلەن بىرگە ئەرنىڭ تۈرلۈك شەرتلىرىگە قوشۇلۇشى كېرەك ئىدى. شۇنداق قىلىپ، ئاياللارنىڭ گېنى بويسۇنۇش ۋە تايىنىش بولغان. كۈچ تالىشىشقا كۆپ ۋاقىت سەرپ قىلغان ئاياللارنىڭ گېنى  بولسا كىيىنكى ئەۋلادلاردا داۋاملاشمىغان.

ئوخشىمىغان تاللاش سەۋەبىدىن، ئەرلەرنىڭ گېنى پىروگراممىلىنىپ قارام، رىقابەتچى، سىياسەت ۋە سودا قىلىشقا ماھىرلىققا يۈكسەلگەن؛ ئاياللارنىڭ گېنى ھەممىنى تاشلاپ پۈتۈن ھاياتىنى بالا بېقىشقا ئاتاشقا مايىل بولغان.

ئەمما بۇ قاراش تەجرىبە-پاكىتلار تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلغان. بولۇپمۇ چاتاق  ئاياللارنىڭ ياردەم ئۈچۈن ئاياللارغا ئەمەس، بەلكى ئەرلەرگە تايىنىشى ۋە ئەرلەرنىڭ رىقابەتچانلىقى ئەرلەرنى جەمئىيەتتە ھۆكۈمدارغا ئايلاندۇردى دىگەن قاراشتا. ئەمما پىل ۋە بونوبو شىمپەنزىسىگە ئوخشاش نۇرغۇن تۈرلەر ئىچىدە تايىنىشچان چىشىلار ۋە رىقابەتچان ئەركەكلەرنىڭ بولىشىغا قارىماي، ئانىلىق ھۆكۈمرانلىق جەمئىيتى تەرەققىي قىلغان. چىشى ھايۋانلار ياردەمگە موھتاج بولغاچقا، ئىجتىمائىي ماھارەت يېتىلدۈرۈشى، قانداق ھەمكارلىشىشنى ۋە بىر-بىرىگە تەسەللىي بېرىشى ئۆگىنىشى كېرەك ئىدى. نەتىجىدە  چىشى ھايۋانلارنىڭ ئىجتىمائىي تورى شەكىللىنىپ، ئەۋلادلىرىنى بېقىشىغا ياردەملەشكەن. بۇ ۋاقىتتا، ئەركەك ھايۋانلار داۋاملىق بىر-بىرى بىلەن تۇتۇشۇش ۋە رىقابەتلىشىشكە سەرپ قىلغان. ئۇلارنىڭ ماھارەتى ۋە ھەمكارلىقى تەرەققى قىلمىغان. بونوبو شىمپەنزىسى ۋە پىللار كۈچلۈك، ئىتتىپاقدىشى كۆپ چىشىلىرى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدۇ. ئۆزىنى مەركەز قىلغان، ھەمكارلاشمىغان ئەركەكلەر چەتكە قېقىلىدۇ. چىشى بونوبو شىمپەنزىلىرى گەرچە بەدەن ساپا جەھەتتە ئەركەك شىمپەنزىلەردىن ئاجىز بولسىمۇ ئۇلار داۋاملىق گۇرۇھلىشىپ ھەددىدىن ئاشقان ئەركەك شىمپەنزىلەرنى ئەدەپلەيدۇ.

ئەگەر بونوبو شىمپەنزىسى ۋە پىللار چىشىلىرىنى ھاكىم قىلالىغان بولسا، نېمىشقا خومۇ سەپىيانىس قىلالمايدۇ؟ ھايۋانلارغا سېلىشتۇرغاندا، خومۇ سەپىيانىسنىڭ كۈچى ئاجىزراق، بىراق، ئىنسانلارنىڭ ئەۋزەللىكى ئۇلارنىڭ نۇرغۇن كىشىلەر بىلەن كەڭ كۆلەمدە ھەمكارلىشىش ئىقتىدارىدا. ھالبۇكى، ئاياللار باشقىلارغا ۋە ئەرلەرگە تايىنىشقا ئېھتىياجلىق بولغان تەقدىردىمۇ، ئۇلار تېخىمۇ يۇقىرى ئىجتىمائىي ماھارەتلىرىدىن پايدىلىنىپ ئۆز-ئارا ھەمكارلاشقان بولۇشى، ئاندىن ھۇجۇمچان، ئۆز-ئۆزىگە خوجا ۋە ئۆزىنى مەركەز قىلغان ئەرلەرنى ئەيۋەشكە كەلتۈرەلىگەن بولاتتى.

نېمە ئۈچۈن «ھەمكارلىق» مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشنىڭ ئەڭ مۇھىم ئامىلى بولغان بىر تۈردە، ھەمكارلىشىشقا ئاجىز ئەر ھەمكارلىشىشقا ئۇستا ئايالنى كونترول قىلىدۇ؟ ھازىرغا قەدەر بىزدە قايىل قىلارلىق جاۋاب يوق. بەلكىم بىزنىڭ ئەر-ئاياللار ھەققىدىكى پەرەزلىرىمىز خاتا بولۇشى مۇمكىن. بەلكىم خومۇ سەپىيانىسنىڭ ئەرلىرى ئاساسلىقى جىسمانىي كۈچ، ھۇجۇمچانلىق ياكى رىقابەت كۈچى بىلەن ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ ياخشى ئىجتىمائىي ماھارەت ۋە ھەمكارلىشىشقا تېخىمۇ مايىللىقى بىلەن خاراكتېرلەنگەن بۇلۇشى مۇمكىن؟ بۇ نوقتىدا تېخى يەكۈنىمىز يوق.

ئەمما بىزنىڭ بىلىدىغىنىمىز 20- ئەسىردە ئەرلىك ۋە ئاياللىق جىنسنىڭ جەمىيەتتىكى رولىدا ئىنقىلاپ بارلىققا كەلدى. نۇرغۇن جەمئىيەتلەردە ئاياللار ۋە ئەرلەر باراۋەر.  ئۇلار قانۇنىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ھوقۇقتىن ۋە پۇرسەتتىن ئورتاق بەھرىمەن بولۇپلا قالماستىن، جەمئىيەتلەر ئۆزىنىڭ جىنس ۋە جىنسىيەت ھەققىدىكى ئاساسلىق چۈشەنچىلىرى ھەققىدە قايتا ئويلاندى. گەرچە جەمئىيەتلەردە ئىككى جىنسنىڭ جەمئىيەتتىكى ئورنى ۋە رولى ھەققىدە يەنىلا پەرق بولسىمۇ، ۋەزىيەت كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان شەكىلدە ئۆزگىرىۋاتىدۇ. 20-ئەسىرنىڭ بېشىدا ئامېرىكىدا ئاياللارغا سايلام ھوقۇقى بېرىش جەمئىيەتتە غەزەپ قوزغىغان ئىدى. ئۇ ۋاقىتتا ئاياللارنىڭ ھۆكۈمەتتە كاتىپ ياكى ئالىي سوتتا سوتچى بولۇشى كۈلكىلىك ئىدى؛ ھەمجىنىسلىق چەكلەنگەن تېما بولۇپ،  ئۇنى ئوچۇق-ئاشكارە مۇزاكىرە قىلىشقا بولمايتتى. 21-ئەسىرنىڭ بېشىدا ئاياللارنىڭ بېلەت تاشلاش ھوقۇقىغا كاپالەتلىك قىلىندى. ئاياللارنىڭ ھۆكۈمەتتە كاتىپ بولۇشى ھېچقانداق مۇنازىرە قوزغىمايتتى. 2013-يىلى ئامېرىكا ئالىي سوت مەھكىمىسىنىڭ بەش نەپەر سوتچىسى (ئۇلارنىڭ ئۈچى ئايال،) ئوخشاش جىنىسلىقلارنىڭ توي قىلىشىنى قانۇنلاشتۇرۇشنى قارار قىلدى (بۇنىڭغا قارىتا تۆت ئەر سوتچىنىڭ نارازىلىقى بىكار قىلىندى).

يۇقىرىقى كەسكىن ئۆزگىرىشلەر جىنس تارىخىنى گاڭگىرىتىپ قويىدۇ. ئەگەر بۈگۈن كۆرسىتىلگىنىدەك بولسا، ئاتىلىق ھۆكۈمدارلىق بىئولوگىيىلىك پاكىتنى ئەمەس، بەلكى ئاساسسىز ئەپسانىلەرنى ئاساس قىلغان بولىدۇ، ئۇنداقتا  ئاتىلىق ھۆكۈمدارلىقنىڭ ئومۇمىيلىقى ۋە مۇقىملىقى نېمە سەۋەپتىن؟

^[1] Sheldon Pollock, ‘Axialism and Empire’, in Axial Civilizations and World History, ed. Johann P. Arnason, S. N. Eisenstadt and Björn Wittrock (Leiden: Brill, 2005), 397–451.

^[2] Harold M. Tanner, China: A History (Indianapolis: Hackett Pub. Co., 2009), 34.

^[3] Ramesh Chandra, Identity and Genesis of Caste System in India (Delhi: Kalpaz Publications, 2005); Michael Bamshad et al., ‘Genetic Evidence on the Origins of Indian Caste Population’, Genome Research 11 (2001): 904–1,004; Susan Bayly, Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age (Cambridge: Cambridge University Press, 1999).

^[4] Houston, First Writing, 196.

^[5] The secretary general, United Nations, Report of the Secretary General on the In-depth Study on All Forms of Violence Against Women, delivered to the General Assembly, UN Doc. A/16/122/Add.1 (6 July 2006), 89.

^[6] Sue Blundell, Women in Ancient Greece (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1995). 113–2.9.131–3

8. There is No Justice in History

UNDERSTANDING HUMAN HISTORY IN THE millennia following the Agricultural Revolution boils down to a single question: how did humans organise themselves in mass-cooperation networks, when they lacked the biological instincts necessary to sustain such networks? The short answer is that humans created imagined orders and devised scripts. These two inventions filled the gaps left by our biological inheritance.

However, the appearance of these networks was, for many, a dubious blessing. The imagined orders sustaining these networks were neither neutral nor fair. They divided people into make-believe groups, arranged in a hierarchy. The upper levels enjoyed privileges and power, while the lower ones suffered from discrimination and oppression. Hammurabi’s Code, for example, established a pecking order of superiors, commoners and slaves. Superiors got all the good things in life. Commoners got what was left. Slaves got a beating if they complained.

Despite its proclamation of the equality of all men, the imagined order established by the Americans in 1776 also established a hierarchy. It created a hierarchy between men, who benefited from it, and women, whom it left disempowered. It created a hierarchy between whites, who enjoyed liberty, and blacks and American Indians, who were considered humans of a lesser type and therefore did not share in the equal rights of men. Many of those who signed the Declaration of Independence were slaveholders. They did not release their slaves upon signing the Declaration, nor did they consider themselves hypocrites. In their view, the rights of men had little to do with Negroes.

The American order also consecrated the hierarchy between rich and poor. Most Americans at that time had little problem with the inequality caused by wealthy parents passing their money and businesses on to their children. In their view, equality meant simply that the same laws applied to rich and poor. It had nothing to do with unemployment benefits, integrated education or health insurance. Liberty, too, carried very different connotations than it does today. In 1776, it did not mean that the disempowered (certainly not blacks or Indians or, God forbid, women) could gain and exercise power. It meant simply that the state could not, except in unusual circumstances, confiscate a citizen’s private property or tell him what to do with it. The American order thereby upheld the hierarchy of wealth, which some thought was mandated by God and others viewed as representing the immutable laws of nature. Nature, it was claimed, rewarded merit with wealth while penalising indolence.

All the above-mentioned distinctions — between free persons and slaves, between whites and blacks, between rich and poor -— are rooted in fictions. (The hierarchy of men and women will be discussed later.) Yet it is an iron rule of history that every imagined hierarchy disavows its fictional origins and claims to be natural and inevitable. For instance, many people who have viewed the hierarchy of free persons and slaves as natural and correct have argued that slavery is not a human invention. Hammurabi saw it as ordained by the gods. Aristotle argued that slaves have a ‘slavish nature’ whereas free people have a ‘free nature’. Their status in society is merely a reflection of their innate nature.

Ask white supremacists about the racial hierarchy, and you are in for a pseudoscientific lecture concerning the biological differences between the races. You are likely to be told that there is something in Caucasian blood or genes that makes whites naturally more intelligent, moral and hardworking. Ask a diehard capitalist about the hierarchy of wealth, and you are likely to hear that it is the inevitable outcome of objective differences in abilities. The rich have more money, in this view, because they are more capable and diligent. No one should be bothered, then, if the wealthy get better health care, better education and better nutrition. The rich richly deserve every perk they enjoy.

21. A sign on a South African beach from the period of apartheid, restricting its usage to whites’ only. People with lighter skin colour are typically more in danger of sunburn than people with darker skin. Yet there was no biological logic behind the division of South African beaches. Beaches reserved for people with lighter skin were not characterised by lower levels of ultraviolet radiation.

Hindus who adhere to the caste system believe that cosmic forces have made one caste superior to another. According to a famous Hindu creation myth, the gods fashioned the world out of the body of a primeval being, the Purusa. The sun was created from the Purusa’s eye, the moon from the Purusa’s brain, the Brahmins (priests) from its mouth, the Kshatriyas (warriors) from its arms, the Vaishyas (peasants and merchants) from its thighs, and the Shudras (servants) from its legs. Accept this explanation and the sociopolitical differences between Brahmins and Shudras are as natural and eternal as the differences between the sun and the moon.! The ancient Chinese believed that when the goddess Nt Wa created humans from earth, she kneaded aristocrats from fine yellow soil, whereas commoners were formed from brown mud.2

Yet, to the best of our understanding, these hierarchies are all the product of human imagination. Brahmins and Shudras were not really created by the gods from different body parts of a primeval being. Instead, the distinction between the two castes was created by laws and norms invented by humans in northern India about 3,000 years ago. Contrary to Aristotle, there is no known biological difference between slaves and free people. Human laws and norms have turned some people into slaves and others into masters. Between blacks and whites there are some objective biological differences, such as skin colour and hair type, but there is no evidence that the differences extend to intelligence or morality.

Most people claim that their social hierarchy is natural and just, while those of other societies are based on false and ridiculous criteria. Modern Westerners are taught to scoff at the idea of racial hierarchy. They are shocked by laws prohibiting blacks to live in white neighbourhoods, or to study in white schools, or to be treated in white hospitals. But the hierarchy of rich and poor — which mandates that rich people live in separate and more luxurious neighbourhoods, study in separate and more prestigious schools, and receive medical treatment in separate and better-equipped facilities – seems perfectly sensible to many Americans and Europeans. Yet it’s a proven fact that most rich people are rich for the simple reason that they were born into a rich family, while most poor people will remain poor throughout their lives simply because they were born into a poor family.

Unfortunately, complex human societies seem to require imagined hierarchies and unjust discrimination. Of course not all hierarchies are morally identical, and some societies suffered from more extreme types of discrimination than others, yet scholars know of no large society that has been able to dispense with discrimination altogether. Time and again people have created order in their societies by classifying the population into imagined categories, such as superiors, commoners and slaves; whites and blacks; patricians and plebeians; Brahmins and Shudras; or rich and poor. These categories have regulated relations between millions of humans by making some people legally, politically or socially superior to others.

Hierarchies serve an important function. They enable complete strangers to know how to treat one another without wasting the time and energy needed to become personally acquainted. In George Bernard Shaw’s Pygmalion, Henry Higgins doesn’t need to establish an intimate acquaintance with Eliza Doolittle in order to understand how he should relate to her. Just hearing her talk tells him that she is a member of the underclass with whom he can do as he wishes — for example, using her as a pawn in his bet to pass off a flower girl as a duchess. A modern Eliza working at a florist’s needs to know how much effort to put into selling roses and gladioli to the dozens of people who enter the shop each day. She can’t make a detailed enquiry into the tastes and wallets of each individual. Instead, she uses social cues — the way the person is dressed, his or her age, and if she’s not politically correct his skin colour. That is how she immediately distinguishes between the accounting-firm partner who’s likely to place a large order for expensive roses, and a messenger boy who can only afford a bunch of daisies.

Of course, differences in natural abilities also play a role in the formation of social distinctions. But such diversities of aptitudes and character are usually mediated through imagined hierarchies. This happens in two important ways. First and foremost, most abilities have to be nurtured and developed. Even if somebody is born with a particular talent, that talent will usually remain latent if it is not fostered, honed and exercised. Not all people get the same chance to cultivate and refine their abilities. Whether or not they have such an opportunity will usually depend on their place within their society’s imagined hierarchy. Harry Potter is a good example. Removed from his distinguished wizard family and brought up by ignorant muggles, he arrives at Hogwarts without any experience in magic. It takes him seven books to gain a firm command of his powers and knowledge of his unique abilities.

Second, even if people belonging to different classes develop exactly the same abilities, they are unlikely to enjoy equal success because they will have to play the game by different rules. If, in British-ruled India, an Untouchable, a Brahmin, a Catholic Irishman and a Protestant Englishman had somehow developed exactly the same business acumen, they still would not have had the same chance of becoming rich. The economic game was rigged by legal restrictions and unofficial glass ceilings.

The Vicious Circle

All societies are based on imagined hierarchies, but not necessarily on the same hierarchies. What accounts for the differences? Why did traditional Indian society classify people according to caste, Ottoman society according to religion, and American society according to race? In most cases the hierarchy originated as the result of a set of accidental historical circumstances and was then perpetuated and refined over many generations as different groups developed vested interests in it.

For instance, many scholars surmise that the Hindu caste system took shape when Indo-Aryan people invaded the Indian subcontinent about 3,000 years ago, subjugating the local population. The invaders established a stratified society, in which they — of course — occupied the leading positions (priests and warriors), leaving the natives to live as servants and slaves. The invaders, who were few in number, feared losing their privileged status and unique identity. To forestall this danger, they divided the population into castes, each of which was required to pursue a specific occupation or perform a specific role in society. Each had different legal status, privileges and duties. Mixing of castes — social interaction, marriage, even the sharing of meals — was prohibited. And the distinctions were not just legal – they became an inherent part of religious mythology and practice.

The rulers argued that the caste system reflected an eternal cosmic reality rather than a chance historical development. Concepts of purity and impurity were essential elements in Hindu religion, and they were harnessed to buttress the social pyramid. Pious Hindus were taught that contact with members of a different caste could pollute not only them personally, but society as a whole, and should therefore be abhorred. Such ideas are hardly unique to Hindus. Throughout history, and in almost all societies, concepts of pollution and purity have played a leading role in enforcing social and political divisions and have been exploited by numerous ruling classes to maintain their privileges. The fear of pollution is not a complete fabrication of priests and princes, however. It probably has its roots in biological survival mechanisms that make humans feel an instinctive revulsion towards potential disease carriers, such as sick persons and dead bodies. If you want to keep any human group isolated – women, Jews, Roma, gays, blacks — the best way to do it is convince everyone that these people are a source of pollution.

The Hindu caste system and its attendant laws of purity became deeply embedded in Indian culture. Long after the Indo-Aryan invasion was forgotten, Indians continued to believe in the caste system and to abhor the pollution caused by caste mixing. Castes were not immune to change. In fact, as time went by, large castes were divided into sub- castes. Eventually the original four castes turned into 3,000 different groupings called jati (literally ‘birth’). But this proliferation of castes did not change the basic principle of the system, according to which every person is born into a particular rank, and any infringement of its rules pollutes the person and society as a whole. A persons jati determines her profession, the food she can eat, her place of residence and her eligible marriage partners. Usually a person can marry only within his or her caste, and the resulting children inherit that status.

Whenever a new profession developed or a new group of people appeared on the scene, they had to be recognised as a caste in order to receive a legitimate place within Hindu society. Groups that failed to win recognition as a caste were, literally, outcasts — in this stratified society, they did not even occupy the lowest rung. They became known as Untouchables. They had to live apart from all other people and scrape together a living in humiliating and disgusting ways, such as sifting through garbage dumps for scrap material. Even members of the lowest caste avoided mingling with them, eating with them, touching them and certainly marrying them. In modern India, matters of marriage and work are still heavily influenced by the caste system, despite all attempts by the democratic government of India to break down such distinctions and convince Hindus that there is nothing polluting in caste mixing.3

Purity in America

A similar vicious circle perpetuated the racial hierarchy in modern America. From the sixteenth to the eighteenth century, the European conquerors imported millions of African slaves to work the mines and plantations of America. They chose to import slaves from Africa rather than from Europe or East Asia due to three circumstantial factors. Firstly, Africa was closer, so it was cheaper to import slaves from Senegal than from Vietnam.

Secondly, in Africa there already existed a well-developed slave trade (exporting slaves mainly to the Middle East), whereas in Europe slavery was very rare. It was obviously far easier to buy slaves in an existing market than to create a new one from scratch.

Thirdly, and most importantly, American plantations in places such as Virginia, Haiti and Brazil were plagued by malaria and yellow fever, which had originated in Africa. Africans had acquired over the generations a partial genetic immunity to these diseases, whereas Europeans were totally defenceless and died in droves. It was consequently wiser for a plantation owner to invest his money in an African slave than in a European slave or indentured labourer. Paradoxically, genetic superiority (in terms of immunity) translated into social inferiority: precisely because Africans were fitter in tropical climates than Europeans, they ended up as the slaves of European masters! Due to these circumstantial factors, the burgeoning new societies of America were to be divided into a ruling caste of white Europeans and a subjugated caste of black Africans.

But people don’t like to say that they keep slaves of a certain race or origin simply because it’s economically expedient. Like the Aryan conquerors of India, white Europeans in the Americas wanted to be seen not only as economically successful but also as pious, just and objective. Religious and scientific myths were pressed into service to justify this division. Theologians argued that Africans descend from Ham, son of Noah, saddled by his father with a curse that his offspring would be slaves. Biologists argued that blacks are less intelligent than whites and their moral sense less developed. Doctors alleged that blacks live in filth and spread diseases — in other words, they are a source of pollution.

These myths struck a chord in American culture, and in Western culture generally. They continued to exert their influence long after the conditions that created slavery had disappeared. In the early nineteenth century imperial Britain outlawed slavery and stopped the Atlantic slave trade, and in the decades that followed slavery was gradually outlawed throughout the American continent. Notably, this was the first and only time in history that slaveholding societies voluntarily abolished slavery. But, even though the slaves were freed, the racist myths that justified slavery persisted. Separation of the races was maintained by racist legislation and social custom.

The result was a self-reinforcing cycle of cause and effect, a vicious circle. Consider, for example, the southern United States immediately after the Civil War. In 1865 the Thirteenth Amendment to the US Constitution outlawed slavery and the Fourteenth Amendment mandated that citizenship and the equal protection of the law could not be denied on the basis of race. However, two centuries of slavery meant that most black families were far poorer and far less educated than most white families. A black person born in Alabama in 1865 thus had much less chance of getting a good education and a well-paid job than did his white neighbours. His children, born in the 1880S and 1890s, started life with the same disadvantage — they, too, were born to an uneducated, poor family.

But economic disadvantage was not the whole story. Alabama was also home to many poor whites who lacked the opportunities available to their better-off racial brothers and sisters. In addition, the Industrial Revolution and the waves of immigration made the United States an extremely fluid society, where rags could quickly turn into riches. If money was all that mattered, the sharp divide between the races should soon have blurred, not least through intermarriage.

But that did not happen. By 1865 whites, as well as many blacks, took it to be a simple matter of fact that blacks were less intelligent, more violent and sexually dissolute, lazier and less concerned about personal cleanliness than whites. They were thus the agents of violence, theft, rape and disease — in other words, pollution. If a black Alabaman in 1895 miraculously managed to get a good education and then applied for a respectable job such as a bank teller, his odds of being accepted were far worse than those of an equally qualified white candidate. The stigma that labelled blacks as, by nature, unreliable, lazy and less intelligent conspired against him.

You might think that people would gradually understand that these stigmas were myth rather than fact and that blacks would be able, over time, to prove themselves just as competent, law-abiding and clean as whites. In fact, the opposite happened — these prejudices became more and more entrenched as time went by. Since all the best jobs were held by whites, it became easier to believe that blacks really are inferior. ‘Look,’ said the average white citizen, ‘blacks have been free for generations, yet there are almost no black professors, lawyers, doctors or even bank tellers. Isn’t that proof that blacks are simply less intelligent and hardworking?’ Trapped in this vicious circle, blacks were not hired for white-collar jobs because they were deemed unintelligent, and the proof of their inferiority was the paucity of blacks in white-collar jobs.

The vicious circle did not stop there. As anti-black stigmas grew stronger, they were translated into a system of ‘Jim Crow’ laws and norms that were meant to safeguard the racial order. Blacks were forbidden to vote in elections, to study in white schools, to buy in white stores, to eat in white restaurants, to sleep in white hotels. The justification for all of this was that blacks were foul, slothful and vicious, so whites had to be protected from them. Whites did not want to sleep in the same hotel as blacks or to eat in the same restaurant, for fear of diseases. They did not want their children learning in the same school as black children, for fear of brutality and bad influences. They did not want blacks voting in elections, since blacks were ignorant and immoral. These fears were substantiated by scientific studies that ‘proved’ that blacks were indeed less educated, that various diseases were more common among them, and that their crime rate was far higher (the studies ignored the fact that these ‘facts’ resulted from discrimination against blacks).

By the mid-twentieth century, segregation in the former Confederate states was probably worse than in the late nineteenth century. Clennon King, a black student who applied to the University of Mississippi in 1958, was forcefully committed to a mental asylum. The presiding judge ruled that a black person must surely be insane to think that he could be admitted to the University of Mississippi.

The vicious circle: a chance historical situation is translated into a rigid social system.

Nothing was as revolting to American southerners (and many northerners) as sexual relations and marriage between black men and white women. Sex between the races became the greatest taboo and any violation, or suspected violation, was viewed as deserving immediate and summary punishment in the form of lynching. The Ku Klux Klan, a white supremacist secret society, perpetrated many such killings. They could have taught the Hindu Brahmins a thing or two about purity laws.

With time, the racism spread to more and more cultural arenas. American aesthetic culture was built around white standards of beauty. The physical attributes of the white race — for example light skin, fair and straight hair, a small upturned nose – came to be identified as beautiful. Typical black features —- dark skin, dark and bushy hair, a flattened nose — were deemed ugly. These preconceptions ingrained the imagined hierarchy at an even deeper level of human consciousness.

Such vicious circles can go on for centuries and even millennia, perpetuating an imagined hierarchy that sprang from a chance historical occurrence. Unjust discrimination often gets worse, not better, with time. Money comes to money, and poverty to poverty. Education comes to education, and ignorance to ignorance. Those once victimised by history are likely to be victimised yet again. And those whom history has privileged are more likely to be privileged again.

Most sociopolitical hierarchies lack a logical or biological basis — they are nothing but the perpetuation of chance events supported by myths. That is one good reason to study history. If the division into blacks and whites or Brahmins and Shudras was grounded in biological realities — that is, if Brahmins really had better brains than Shudras — biology would be sufficient for understanding human society. Since the biological distinctions between different groups of Homo sapiens are, in fact, negligible, biology can’t explain the intricacies of Indian society or American racial dynamics. We can only understand those phenomena by studying the events, circumstances, and power relations that transformed figments of imagination into cruel — and very real — social structures.

He and She

Different societies adopt different kinds of imagined hierarchies. Race is very important to modern Americans but was relatively insignificant to medieval Muslims. Caste was a matter of life and death in medieval India, whereas in modern Europe it is practically non-existent. One hierarchy, however, has been of supreme importance in all known human societies: the hierarchy of gender. People everywhere have divided themselves into men and women. And almost everywhere men have got the better deal, at least since the Agricultural Revolution.

Some of the earliest Chinese texts are oracle bones, dating to 1200 sc, used to divine the future. On one was engraved the question: ‘Will Lady Hao’s childbearing be lucky?’ To which was written the reply: ‘If the child is born on a ding day, lucky; if on a geng day, vastly auspicious.’ However, Lady Hao was to give birth on a jiayin day. The text ends with the morose observation: ‘Three weeks and one day later, on jiayin day, the child was born. Not lucky. It was a girl.’* More than 3,000 years later, when Communist China enacted the ‘one child’ policy, many Chinese families continued to regard the birth of a girl as a misfortune. Parents would occasionally abandon or murder newborn baby girls in order to have another shot at getting a boy.

In many societies women were simply the property of men, most often their fathers, husbands or brothers. Rape, in many legal systems, falls under property violation — in other words, the victim is not the woman who was raped but the male who owns her. This being the case, the legal remedy was the transfer of ownership — the rapist was required to pay a bride price to the woman’s father or brother, upon which she became the rapist’s property. The Bible decrees that ‘If a man meets a virgin who is not betrothed, and seizes her and lies with her, and they are found, then the man who lay with her shall give to the father of the young woman fifty shekels of silver, and she shall be his wife’ (Deuteronomy 22:28-9). The ancient Hebrews considered this a reasonable arrangement.

Raping a woman who did not belong to any man was not considered a crime at all, just as picking up a lost coin on a busy street is not considered theft. And if a husband raped his own wife, he had committed no crime. In fact, the idea that a husband could rape his wife was an oxymoron. To be a husband was to have full control of your wife’s sexuality. To say that a husband ‘raped’ his wife was as illogical as saying that a man stole his own wallet. Such thinking was not confined to the ancient Middle East. As of 2006, there were still fifty-three countries where a husband could not be prosecuted for the rape of his wife. Even in Germany, rape laws were amended only in 1997 to create a legal category of marital rape.®

Is the division into men and women a product of the imagination, like the caste system in India and the racial system in America, or is it a natural division with deep biological roots? And if it is indeed a natural division, are there also biological explanations for the preference given to men over women?

Some of the cultural, legal and political disparities between men and women reflect the obvious biological differences between the sexes. Childbearing has always been women’s job, because men don’t have wombs. Yet around this hard universal kernel, every society accumulated layer upon layer of cultural ideas and norms that have little to do with biology. Societies associate a host of attributes with masculinity and femininity that, for the most part, lack a firm biological basis.

For instance, in democratic Athens of the fifth century sc, an individual possessing a womb had no independent legal status and was forbidden to participate in popular assemblies or to be a judge. With few exceptions, such an individual could not benefit from a good education, nor engage in business or in philosophical discourse. None of Athens’ political leaders, none of its great philosophers, orators, artists or merchants had a womb. Does having a womb make a person unfit, biologically, for these professions? The ancient Athenians thought so. Modern Athenians disagree. In present-day Athens, women vote, are elected to public office, make speeches, design everything from jewellery to buildings to software, and go to university. Their wombs do not keep them from doing any of these things as successfully as men do. True, they are still under-represented in politics and business – only about 12 per cent of the members of Greece’s parliament are women. But there is no legal barrier to their participation in politics, and most modern Greeks think it is quite normal for a woman to serve in public office.

Many modern Greeks also think that an integral part of being a man is being sexually attracted to women only, and having sexual relations exclusively with the opposite sex. They don’t see this as a cultural bias, but rather as a biological reality — relations between two people of the opposite sex are natural, and between two people of the same sex unnatural. In fact, though, Mother Nature does not mind if men are sexually attracted to one another. It’s only human mothers steeped in particular cultures who make a scene if their son has a fling with the boy next door. The mother’s tantrums are not a biological imperative. A significant number of human cultures have viewed homosexual relations as not only legitimate but even socially constructive, ancient Greece being the most notable example. The Iliad does not mention that Thetis had any objection to her son Achilles’ relations with Patroclus. Queen Olympias of Macedon was one of the most temperamental and forceful women of the ancient world, and even had her own husband, King Philip, assassinated. Yet she didn’t have a fit when her son, Alexander the Great, brought his lover Hephaestion home for dinner.

How can we distinguish what is biologically determined from what people merely try to justify through biological myths? A good rule of thumb is ‘Biology enables, Culture forbids.’ Biology is willing to tolerate a very wide spectrum of possibilities. It’s culture that obliges people to realise some possibilities while forbidding others. Biology enables women to have children —- some cultures oblige women to realise this possibility. Biology enables men to enjoy sex with one another — some cultures forbid them to realise this possibility.

Culture tends to argue that it forbids only that which is unnatural. But from a biological perspective, nothing is unnatural. Whatever is possible is by definition also natural. A truly unnatural behaviour, one that goes against the laws of nature, simply cannot exist, so it would need no prohibition. No culture has ever bothered to forbid men to photosynthesise, women to run faster than the speed of light, or negatively charged electrons to be attracted to each other.

In truth, our concepts ‘natural’ and unnatural’ are taken not from biology, but from Christian theology. The theological meaning of ‘natural’ is ‘in accordance with the intentions of the God who created nature’. Christian theologians argued that God created the human body, intending each limb and organ to serve a particular purpose. If we use our limbs and organs for the purpose envisioned by God, then it is a natural activity. To use them differently than God intends is unnatural. But evolution has no purpose. Organs have not evolved with a purpose, and the way they are used is in constant flux. There is not a single organ in the human body that only does the job its prototype did when it first appeared hundreds of millions of years ago. Organs evolve to perform a particular function, but once they exist, they can be adapted for other usages as well. Mouths, for example, appeared because the earliest multicellular organisms needed a way to take nutrients into their bodies. We still use our mouths for that purpose, but we also use them to kiss, speak and, if we are Rambo, to pull the pins out of hand grenades. Are any of these uses unnatural simply because our worm-like ancestors 600 million years ago didn’t do those things with their mouths?

Similarly, wings didn’t suddenly appear in all their aerodynamic glory. They developed from organs that served another purpose. According to one theory, insect wings evolved millions of years ago from body protrusions on flightless bugs. Bugs with bumps had a larger surface area than those without bumps, and this enabled them to absorb more sunlight and thus stay warmer. In a slow evolutionary process, these solar heaters grew larger. The same structure that was good for maximum sunlight absorption — lots of surface area, little weight — also, by coincidence, gave the insects a bit of a lift when they skipped and jumped. Those with bigger protrusions could skip and jump farther. Some insects started using the things to glide, and from there it was a small step to wings that could actually propel the bug through the air. Next time a mosquito buzzes in your ear, accuse her of unnatural behaviour. If she were well behaved and content with what God gave her, she’d use her wings only as solar panels.

The same sort of multitasking applies to our sexual organs and behaviour. Sex first evolved for procreation and courtship rituals as a way of sizing up the fitness of a potential mate. But many animals now put both to use for a multitude of social purposes that have little to do with creating little copies of themselves. Chimpanzees, for example, use sex to cement political alliances, establish intimacy and defuse tensions. Is that unnatural?

Sex and Gender

There is little sense, then, in arguing that the natural function of women is to give birth, or that homosexuality is unnatural. Most of the laws, norms, rights and obligations that define manhood and womanhood reflect human imagination more than biological reality.

Biologically, humans are divided into males and females. A male Homo sapiens is one who has one X chromosome and one Y chromosome; a female is one with two Xs. But ‘man’ and woman’ name social, not biological, categories. While in the great majority of cases in most human societies men are males and women are females, the social terms carry a lot of baggage that has only a tenuous, if any, relationship to the biological terms. A man is not a Sapiens with particular biological qualities such as XY chromosomes, testicles and lots of testosterone. Rather, he fits into a particular slot in his society’s imagined human order. His culture’s myths assign him particular masculine roles (like engaging in politics), rights (like voting) and duties (like military service). Likewise, a woman is not a Sapiens with two X chromosomes, a womb and plenty of oestrogen. Rather, she is a female member of an imagined human order. The myths of her society assign her unique feminine roles (raising children), rights (protection against violence) and duties (obedience to her husband). Since myths, rather than biology, define the roles, rights and duties of men and women, the meaning of ‘manhood’ and ‘womanhood’ have varied immensely from one society to another.

22. Eighteenth-century masculinity: an official portrait of King Louis XIV of France. Note the long wig, stockings, high-heeled shoes, dancers posture — and huge sword. In contemporary Europe, all these (except for the sword) would be considered marks of effeminacy. But in his time Louis was a European paragon of manhood and virility.

23. Twenty-first-century masculinity: an official portrait of Barack Obama. What happened to the wig, stockings, high heels – and sword? Dominant men have never looked so dull and dreary as they do today. During most of history, dominant men have been colourful and flamboyant, such as American Indian chiefs with their feathered headdresses and Hindu maharajas decked out in silks and diamonds. Throughout the animal kingdom males tend to be more colourful and accessorised than females — think of peacocks’ tails and lions’ manes.

To make things less confusing, scholars usually distinguish between ‘sex’, which is a biological category, and ‘gender’, a cultural category. Sex is divided between males and females, and the qualities of this division are objective and have remained constant throughout history. Gender is divided between men and women (and some cultures recognise other categories). So-called ‘masculine’ and ‘feminine’ qualities are inter-subjective and undergo constant changes. For example, there are far-reaching differences in the behaviour, desires, dress and even body posture expected from women in classical Athens and women in modern Athens.6

Sex is child’s play; but gender is serious business. To get to be a member of the male sex is the simplest thing in the world. You just need to be born with an X and a Y chromosome. To get to be a female is equally simple. A pair of X chromosomes will do it. In contrast, becoming a man or a woman is a very complicated and demanding undertaking. Since most masculine and feminine qualities are cultural rather than biological, no society automatically crowns each male a man, or every female a woman. Nor are these titles laurels that can be rested on once they are acquired. Males must prove their masculinity constantly, throughout their lives, from cradle to grave, in an endless series of rites and performances. And a woman’s work is never done — she must continually convince herself and others that she is feminine enough.

Success is not guaranteed. Males in particular live in constant dread of losing their claim to manhood. Throughout history, males have been willing to risk and even sacrifice their lives, just so that people will say ‘He’s a real man!’

What’s So Good About Men?

At least since the Agricultural Revolution, most human societies have been patriarchal societies that valued men more highly than women. No matter how a society defined ‘man’ and ‘woman’, to be a man was always better. Patriarchal societies educate men to think and act in a masculine way and women to think and act in a feminine way, punishing anyone who dares cross those boundaries. Yet they do not equally reward those who conform. Qualities considered masculine are more valued than those considered feminine, and members of a society who personify the feminine ideal get less than those who exemplify the masculine ideal. Fewer resources are invested in the health and education of women; they have fewer economic opportunities, less political power, and less freedom of movement. Gender is a race in which some of the runners compete only for the bronze medal.

True, a handful of women have made it to the alpha position, such as Cleopatra of Egypt, Empress Wu Zetian of China (c. an 700) and Elizabeth I of England. Yet they are the exceptions that prove the rule. Throughout Elizabeth’s forty-five-year reign, all Members of Parliament were men, all officers in the Royal Navy and army were men, all judges and lawyers were men, all bishops and archbishops were men, all theologians and priests were men, all doctors and surgeons were men, all students and professors in all universities and colleges were men, all mayors and sheriffs were men, and almost all the writers, architects, poets, philosophers, painters, musicians and scientists were men.

Patriarchy has been the norm in almost all agricultural and industrial societies. It has tenaciously weathered political upheavals, social revolutions and economic transformations. Egypt, for example, was conquered numerous times over the centuries. Assyrians, Persians, Macedonians, Romans, Arabs, Mameluks, Turks and British occupied it — and its society always remained patriarchal. Egypt was governed by pharaonic law, Greek law, Roman law, Muslim law, Ottoman law and British law — and they all discriminated against people who were not ‘real men’.

Since patriarchy is so universal, it cannot be the product of some vicious circle that was kick-started by a chance occurrence. It is particularly noteworthy that even before 1492, most societies in both America and Afro-Asia were patriarchal, even though they had been out of contact for thousands of years. If patriarchy in Afro-Asia resulted from some chance occurrence, why were the Aztecs and Incas patriarchal? It is far more likely that even though the precise definition of ‘man’ and ‘woman’ varies between cultures, there is some universal biological reason why almost all cultures valued manhood over womanhood. We do not know what this reason is. There are plenty of theories, none of them convincing.

Muscle Power

The most common theory points to the fact that men are stronger than women, and that they have used their greater physical power to force women into submission. A more subtle version of this claim argues that their strength allows men to monopolise tasks that demand hard manual labour, such as ploughing and harvesting. This gives them control of food production, which in turn translates into political clout.

There are two problems with this emphasis on muscle power. First, the statement that men are stronger than women’ is true only on average, and only with regard to certain types of strength. Women are generally more resistant to hunger, disease and fatigue than men. There are also many women who can run faster and lift heavier weights than many men. Furthermore, and most problematically for this theory, women have, throughout history, been excluded mainly from jobs that require little physical effort (such as the priesthood, law and politics), while engaging in hard manual labour in the fields, in crafts and in the household. If social power were divided in direct relation to physical strength or stamina, women should have got far more of it.

Even more importantly, there simply is no direct relation between physical strength and social power among humans. People in their sixties usually exercise power over people in their twenties, even though twentysomethings are much stronger than their elders. The typical plantation owner in Alabama in the mid-nineteenth century could have been wrestled to the ground in seconds by any of the slaves cultivating his cotton fields. Boxing matches were not used to select Egyptian pharaohs or Catholic popes. In forager societies, political dominance generally resides with the person possessing the best social skills rather than the most developed musculature. In organised crime, the big boss is not necessarily the strongest man. He is often an older man who very rarely uses his own fists; he gets younger and fitter men to do the dirty jobs for him. A guy who thinks that the way to take over the syndicate is to beat up the don is unlikely to live long enough to learn from his mistake. Even among chimpanzees, the alpha male wins his position by building a stable coalition with other males and females, not through mindless violence.

In fact, human history shows that there is often an inverse relation between physical prowess and social power. In most societies, it’s the lower classes who do the manual labour. This may reflect Homo sapiens position in the food chain. If all that counted were raw physical abilities, Sapiens would have found themselves on a middle rung of the ladder. But their mental and social skills placed them at the top. It is therefore only natural that the chain of power within the species will also be determined by mental and social abilities more than by brute force. It is therefore hard to believe that the most influential and most stable social hierarchy in history is founded on men’s ability physically to coerce women.

The Scum of Society

Another theory explains that masculine dominance results not from strength but from aggression. Millions of years of evolution have made men far more violent than women. Women can match men as far as hatred, greed and abuse are concerned, but when push comes to shove, the theory goes, men are more willing to engage in raw physical violence. This is why throughout history warfare has been a masculine prerogative.

In times of war, men’s control of the armed forces has made them the masters of civilian society, too. They then used their control of civilian society to fight more and more wars, and the greater the number of wars, the greater men’s control of society. This feedback loop explains both the ubiquity of war and the ubiquity of patriarchy.

Recent studies of the hormonal and cognitive systems of men and women strengthen the assumption that men indeed have more aggressive and violent tendencies, and are therefore, on average, better suited to serve as common soldiers. Yet granted that the common soldiers are all men, does it follow that the ones managing the war and enjoying its fruits must also be men? That makes no sense. It’s like assuming that because all the slaves cultivating cotton fields are black, plantation owners will be black as well. Just as an all-black workforce might be controlled by an all-white management, why couldn’t an all-male soldiery be controlled by an all-female or at least partly female government? In fact, in numerous societies throughout history, the top officers did not work their way up from the rank of private. Aristocrats, the wealthy and the educated were automatically assigned officer rank and never served a day in the ranks.

When the Duke of Wellington, Napoleon’s nemesis, enlisted in the British army at the age of eighteen, he was immediately commissioned as an officer. He didn’t think much of the plebeians under his command. ‘We have in the service the scum of the earth as common soldiers,’ he wrote to a fellow aristocrat during the wars against France. These common soldiers were usually recruited from among the very poorest, or from ethnic minorities (such as the Irish Catholics). Their chances of ascending the military ranks were negligible. The senior ranks were reserved for dukes, princes and kings. But why only for dukes, and not for duchesses?

The French Empire in Africa was established and defended by the sweat and blood of Senegalese, Algerians and working-class Frenchmen. The percentage of well-born Frenchmen within the ranks was negligible. Yet the percentage of well-born Frenchmen within the small elite that led the French army, ruled the empire and enjoyed its fruits was very high. Why just Frenchmen, and not French women?

In China there was a long tradition of subjugating the army to the civilian bureaucracy, so mandarins who had never held a sword often ran the wars. ‘You do not waste good iron to make nails,’ went a common Chinese saying, meaning that really talented people join the civil bureaucracy, not the army. Why, then, were all of these mandarins men?

One can’t reasonably argue that their physical weakness or low testosterone levels prevented women from being successful mandarins, generals and politicians. In order to manage a war, you surely need stamina, but not much physical strength or aggressiveness. Wars are not a pub brawl. They are very complex projects that require an extraordinary degree of organisation, cooperation and appeasement. The ability to maintain peace at home, acquire allies abroad, and understand what goes through the minds of other people (particularly your enemies) is usually the key to victory. Hence an aggressive brute is often the worst choice to run a war. Much better is a cooperative person who knows how to appease, how to manipulate and how to see things from different perspectives. This is the stuff empire-builders are made of. The militarily incompetent Augustus succeeded in establishing a stable imperial regime, achieving something that eluded both Julius Caesar and Alexander the Great, who were much better generals. Both his admiring contemporaries and modern historians often attribute this feat to his virtue of clementia — mildness and clemency.

Women are often stereotyped as better manipulators and appeasers than men, and are famed for their superior ability to see things from the perspective of others. If there’s any truth in these stereotypes, then women should have made excellent politicians and empire-builders, leaving the dirty work on the battlefields to testosterone-charged but simple-minded machos. Popular myths notwithstanding, this rarely happened in the real world. It is not at all clear why not.

Patriarchal Genes

A third type of biological explanation gives less importance to brute force and violence, and suggests that through millions of years of evolution, men and women evolved different survival and reproduction strategies. As men competed against each other for the opportunity to impregnate fertile women, an individual’s chances of reproduction depended above all on his ability to outperform and defeat other men. As time went by, the masculine genes that made it to the next generation were those belonging to the most ambitious, aggressive and competitive men.

A woman, on the other hand, had no problem finding a man willing to impregnate her. However, if she wanted her children to provide her with grandchildren, she needed to carry them in her womb for nine arduous months, and then nurture them for years. During that time she had fewer opportunities to obtain food, and required a lot of help. She needed a man. In order to ensure her own survival and the survival of her children, the woman had little choice but to agree to whatever conditions the man stipulated so that he would stick around and share some of the burden. As time went by, the feminine genes that made it to the next generation belonged to women who were submissive caretakers. Women who spent too much time fighting for power did not leave any of those powerful genes for future generations.

The result of these different survival strategies — so the theory goes — is that men have been programmed to be ambitious and competitive, and to excel in politics and business, whereas women have tended to move out of the way and dedicate their lives to raising children.

But this approach also seems to be belied by the empirical evidence. Particularly problematic is the assumption that women’s dependence on external help made them dependent on men, rather than on other women, and that male competitiveness made men socially dominant. There are many species of animals, such as elephants and bonobo chimpanzees, in which the dynamics between dependent females and competitive males results in a matriarchal society. Since females need external help, they are obliged to develop their social skills and learn how to cooperate and appease. They construct all-female social networks that help each member raise her children. Males, meanwhile, spend their time fighting and competing. Their social skills and social bonds remain underdeveloped. Bonobo and elephant societies are controlled by strong networks of cooperative females, while the self-centred and uncooperative males are pushed to the sidelines. Though bonobo females are weaker on average than the males, the females often gang up to beat males who overstep their limits.

If this is possible among bonobos and elephants, why not among Homo sapiens? Sapiens are relatively weak animals, whose advantage rests in their ability to cooperate in large numbers. If so, we should expect that dependent women, even if they are dependent on men, would use their superior social skills to cooperate to outmanoeuvre and manipulate aggressive, autonomous and self-centred men.

How did it happen that in the one species whose success depends above all on cooperation, individuals who are supposedly less cooperative (men) control individuals who are supposedly more cooperative (women)? At present, we have no good answer. Maybe the common assumptions are just wrong. Maybe males of the species Homo sapiens are characterised not by physical strength, aggressiveness and competitiveness, but rather by superior social skills and a greater tendency to cooperate. We just don’t know.

What we do know, however, is that during the last century gender roles have undergone a tremendous revolution. More and more societies today not only give men and women equal legal status, political rights and economic opportunities, but also completely rethink their most basic conceptions of gender and sexuality. Though the gender gap is still significant, events have been moving at a breathtaking speed. At the beginning of the twentieth century the idea of giving voting rights to women was generally seen in the USA as outrageous; the prospect of a female cabinet secretary or Supreme Court justice was simply ridiculous; whereas homosexuality was such a taboo subject that it could not even be openly discussed. At the beginning of the twenty-first century women’s voting rights are taken for granted; female cabinet secretaries are hardly a cause for comment; and in 2013 five US Supreme Court justices, three of them women, decided in favour of legalising same-sex marriages (overruling the objections of four male justices).

These dramatic changes are precisely what makes the history of gender so bewildering. If, as is being demonstrated today so clearly, the patriarchal system has been based on unfounded myths rather than on biological facts, what accounts for the universality and stability of this system?