ئونىنچى باب پۇلنىڭ پۇرىقى

10-باپ پۇلنىڭ پۇرىقى

1519-يىلى ھېرنان كورتىس ۋە ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى ئىنسانىيەتتىن ئايرىلىپ قالغان مېكسىكىغا تاجاۋۇز قىلىپ كىردى. ئۇ يەردە ياشايدىغان كىشىلەر ئۆزىنى ئازتېكلار دەپ ئاتايتتى، ئ‍ازتېكلار ياتلارنىڭ مەلۇم سېرىق مېتالغا ئادەتتىن تاشقىرى قىزىقىدىغانلىقىنى تېزلا ھېس قىلىشتى. ئۇلار توختىماي شۇنىڭلا گېپىنى قىلاتتى. يەرلىكلەر ئالتۇننى بىلمەيتتى، ئالتۇن چىرايلىق بولۇپ، ئىش قوشۇش ئاسان ئىدى، شۇڭا يەرلىك كىشىلەر ئۇنى زىبۇزىننەت ۋە ھەيكەل ياساشقا ئىشلىتەتتى، بەزىدە كىپەك ئالتۇننى ئالماشتۇرۇش ۋاستىسى قىلاتتى. ئەمما ئازتېكلار بىر نەرسە سېتىۋالماقچى بولغاندا، ئادەتتە كاكائو پۇرچىقى ياكى رەختنى پۇل ئورنىدا تۆلەيتتى. شۇڭا ئىسپانىيەلىكلەرنىڭ ئالتۇنغا بولغان شەيدالىقىنى چۈشىنەلمەيتتى. يېگىلى، ئىچكىلى، ياكى توقۇغېلى بولمايدىغان، قورال ياسىغىلى بولمايدىغان مېتالنىڭ نېمە پايدىسى؟ يەرلىكلەر كورتىستىن ئىسپانىيەلىكلەرنىڭ نېمىشقا ئالتۇنغا شۇنچىلىك ئىشتىياقى بارلىقىنى سورىغاندا، كورتىس مۇنداق جاۋاب بەرگەن: “چۈنكى مەن ۋە ھەمراھلىرىم يۈرەك كېسىلى بىلەن ئازابلىنىمىز، بۇ كېسەلنى پەقەت ئالتۇن بىلەنلا داۋالىغىلى بولىدۇ.^[1]

ئىسپانىيەلىكلەر يېتىپ بارغان ئافرو-ئاسىيا دۇنياسىدا، ئالتۇنغا بولغان ھەۋەس ھەقىقەتەن بىر يۇقۇملۇق كېسەلگە ئوخشايتتى. ھەتتا ئەڭ ۋەھشىي دۈشمەنلەرمۇ ئوخشاشلا ئەرزىمەس سېرىق مېتالغا ھەۋەس قىلىشاتتى. مېكسىكا بويسۇندۇرۇلۇشتىن ئۈچ ئەسىر ئىلگىرى، كورتىس ۋە ئۇنىڭ قوشۇنلىرى ئىبېرىيە ۋە شىمالىي ئافرىقىدىكى مۇسۇلمان پادىشاھلىقىغا قارشى قانلىق دىنى ئۇرۇش قىلدى. مەسىھنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى بىلەن ئاللاھنىڭ بەندىلىرى مىڭلاپ تۈمەنلەپ بىر-بىرىنى ئۆلتۈردى، ئېتىز ۋە مېۋىلىك باغلارنى ۋەيران قىلدى، گۈللەنگەن شەھەرلەرنى ئىس-تۈتەكلىك خارابىلىككە ئايلاندۇردى. بۇلارنىڭ ھەممىسى مەسىھ ياكى ئاللاھنىڭ دىنىنى ئۈستۈن قىلىش ئۈچۈن ئىدى.

خىرىستىيانلار بارا-بارا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەچكە، ئۇلار غەلبىسىنى مەسچىتلەرنى ۋەيران قىلىش ۋە چېركاۋ سېلىش بىلەن تەبرىكلەپلا قالماي، يەنە كرېست بەلگىسى چۈشۈرۈلگەن يېڭى ئالتۇن-كۈمۈش پۇللارنى تارقىتىپ، تەڭرىنىڭ كاپىرلارغا قارشى ئۇرۇشتا ياردەم بەرگەنلىكىگە رەھمەت ئېيتىشتى. شۇنداقتىمۇ يېڭى پۇل بىلەن بىللە، غالىبلار بىر ئاز ئوخشىمايدىغان ئۇچۇرنى يەتكۈزىدىغان مىللارېس دەپ ئاتىلىدىغان باشقا بىر خىل تەڭگە پۇلنى چىقاردى. خىرىستىيان بويسۇندۇرغۇچىلار تەرىپىدىن ياسالغان بۇ كۋادرات تەڭگىدە ئۇزۇنسىغا ئەرەبچە خەتلەر يېزىلغان بولۇپ: «ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق، مۇھەممەد ئاللاھنىڭ ئەلچىسى» دەپ جاكارلانغان. ھەتتا مېلگۇئېل ۋە ئاگدېنىڭ كاتولىك ئېپىسكوپلىرى ئالقىشلىق مۇسۇلمانچە پۇللارنىڭ سادىق نۇسخىلىرىنى چىقاردى، ئاللاھتىن قورقىدىغان خىرىستىيانلارمۇ ئۇلارنى خۇشال ھالدا ئىشلەتتى.^[2]

پۇل ئىشلىتىش جەھەتتە كەڭ قورساقلىق ھەممە يەردە ئەۋج ئالدى. شىمالىي ئافرىقىدىكى مۇسۇلمان سودىگەرلەر فلورېنتىن فلورىن، ۋېنىتسىيە دۇكات ۋە نېپاپولىتان گىگلىئاتو قاتارلىق خىرىستىيان پۇللىرىنى ئىشلىتىپ سودا قىلدى. ھەتتا كاپىر خىرىستىيانلارغا قارشى جىھاد قىلىشقا چاقىرغان مۇسۇلمان ھۆكۈمدارلارمۇ مەسىھ ۋە ئۇنىڭ ئانىسى مەريەمنىڭ بەلگىسى چۈشۈرۈلگەن پۇللاردا باج ئالالىغانلىقىدىن خۇشال ئىدى.^[3]

بۇ قانچە پۇل ؟

ئوۋچىلار-يىغمىچىلارنىڭ پۇلى يوق ئىدى. ھەر بىر قەبىلە گۆشتىن تارتىپ دورىغىچە، شىپەكتىن تارتىپ جىنكەشلىككىچە بولغان بارلىق نەرسىلەرنى ئۆزى قىلاتتى. ئوخشىمىغان قەبىلە ئەزالىرىنىڭ ئوخشىمىغان ھۈنەرلىرى ۋە بويۇملىرى بار ئىدى، ئۇلار مەھسۇلاتلارنى ۋە ھۈنىرىنى ئۆتنىگە لاپقۇت قىلىشقا مەجبۇر ئىدى. مەسىلەن، بىرسى بىر پارچە ھەقسىز گۆش بەرسە ئۇنىڭ بەدىلىگە ھەقسىز داۋالىناتتى. قەبىلە ئىقتىسادىي جەھەتتە مۇستەقىل ئىدى. پەقەت قولۇلە قېپى، بوياق، گۆھەر ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش يەرلىكلەردە تېپىلمايدىغان ئاز ئۇچرايدىغان بۇيۇملارنى ناتونۇشلاردىن ئېلىشقا توغرا كېلەتتى. بۇ ئاددىي ھالدىكى مالنى  مالغا ئالماشتۇرۇش ئىدى.

مالنى مالغا ئالماشتۇرۇش دېھقانچىلىق ئىنقىلابىنىڭ باشلىنىشى بىلەن ئازراق ئۆزگەردى. كۆپىنچە كىشىلەر كىچىك، كۆجۈم مەھەللىلەردە ياشاپ كەلدى. ئوۋچىلار-يىغمىچىلارغا ئوخشاش، ھەر بىر مەھەللە ئۆزىنى-ئۆزى قامدايدىغان ئىقتىسادىي گەۋدە بولۇپ، ئۆز-ئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش ۋە مەجبۇرىيەت ئارقىلىق مەھەللە ئىقتىسادىنى يۈرۈشتۈرەتتى، سىرتتىكىلەر بىلەن ئاز ئالماشتۇرۇش قىلاتتى. بىر مەھەللىدىكىلەر موزدۇزلۇققا، يەنە بىرى تىۋىپلىققا ماھىر بولۇشى مۇمكىن، شۇڭا مەھەللىدىكىلەر يالاڭ ئاياغ قالغاندا ياكى كېسەل بولغاندا نەگە بېرىشنى بىلەتتى. ئەمما مەھەللىلەر كىچىك، ئىقتىسادى چەكلىك بولغاچقا، داۋاملىق مۇزدوزلۇق قىلىدىغانلار ۋە تىۋىپلىق قىلىدىغانلار بولمايتتى.

شەھەر ۋە خانلىقلارنىڭ قەد كۆتۈرۈشى ۋە قاتناش ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ ياخشىلىنىشى كەسىپلىشىشكە يېڭى پۇرسەتلەرنى ئېلىپ كەلدى. نوپۇسى زىچ شەھەرلەر موزدۇزلار ۋە تىۋىپلارنىلا ئەمەس، ياغاچچىلار، پوپلار، ئەسكەرلەر ۋە ئادۋوكاتلارنىمۇ پۈتۈن كۈنلۈك خىزمەت تەمىنلىدى. ياخشى ئۈزۈم ھارىقى، زەيتۇن يېغى ياكى ساپال بۇيۇملارنى ئىشلەپچىقىرىش بىلەن داڭ چىقارغان مەھەللىلەر شۇ مەھسۇلاتنىڭ تىجارىتى بىلەن مەخسۇس شۇغۇللىنىپ، باشقا مەھەللىلەر بىلەن ئېھتىياجلىق بولغان باشقا تاۋارلار ئۈستىدە سودا قىلىشىنىڭ ئەرزىيدىغانلىقىنى بايقىدى. بۇ ھەقىقەتەن ئەقىلگە ئۇيغۇن ئىدى. كېلىمات بىلەن تۇپراق پەرقلىق بولسا، تۇپرىقى ۋە كىلىماتى ئۈزۈمگە ئەڭ ماس كېلىدىغان يەردە ئىشلەنگەن ھاراقنىڭ خىلمۇ-خىل پەيزى تۈرلىرىنى سېتىۋالغىلى بولىدىغان تۇرسا، نېمىشقا ھويلىڭىزدىكى ئۆزۈمدىن قىلىنغان ئادەتتىكى ھاراقنى ئىچكۈدەكسىز؟ ئەگەر ھويلىڭىزدىكى لايدىن تېخىمۇ چىڭ ۋە چىرايلىق تەشتەك ياسىغىلى بولسا، ئۇنداقتا سىز ئۈزۈم ھارىقى بىلەن تەشتەكنى ئالماشتۇرالايسىز. شۇنىڭ بىلەن، پۈتۈن كۈنلۈك مۇسەللەسچىلەر ۋە كۇلالچىلار ئۆزلىرىنىڭ كەسپىي بىلىمىنى تېخىمۇ ئ‍ۆستۈرۈپ، ھەممە كىشىگە پايدا يەتكۈزەلەيدۇ. ئەمما كەسىپلىشىش مۇنداق مەسىلە پەيدا قىلغان، يەنى كاسىپلار ئارىسىدا تاۋارلار قانداق ئالماشتۇرىلىدۇ؟

نۇرغۇن ناتونۇش كىشىلەر ھەمكارلاشماقچى بولغاندا، ئۆتنىگە لاپقۇت قىلىشلا كارغا كەلمەيدۇ. ئاچا-سىڭىل ياكى قوشنىلار ئوتتۇرسىدىكى ئۆتنە-يېرىم باشقا ئىش، ئەمما ئۆتنىنى ياندۇرالمايدىغان ياتلار بىلەن ئۆتنە-يېرىم قىلىش باشقا بىر ئىش. بۇنداق ئەھۋالدا سودىلىشىش كىلىپ چىقىدۇ. ئەمما تاۋارلارنى ئالماشتۇرۇپ سودىلىشىش چەكلىك مىقداردىكى مەھسۇلاتنى ئالماشتۇرغاندا ئۈنۈملۈك بولۇپ مۇرەككەپ ئىقتىسادنىڭ ئاساسى بولالمايدۇ.^[4]

مال ئالماشتۇرۇشنىڭ چەكلىمىسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، پۈتۈن رايوندا ئەڭ چۈرۈك، ئەڭ تاتلىق ئالما ئۆسىدىغان تاغلىق رايوندىكى ئالمىلىققا ئىگە بولۇشنى ئويلاپ بېقىڭ. ئالمىلىقتا ئىشلەۋىرىپ ئايىغىڭىز كونىراپ كېتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن سىز ئېشەك ھارۋىڭىزنى ھەيدەپ دەريا بويىدىكى بازارغا قاراپ يول ئالىسىز. قوشنىڭىز سىزگە بازارنىڭ جەنۇبىدىكى بىر موزدۇزنىڭ ئۆزىگە بەش يىلغىچە كېيگىلى بولىدىغان پۇختا ئاياغ تىكىپ بەرگەنلىكىنى ئېيتتى. سىز موزدۇزنىڭ دۇكىنىنى تېپىپ ئالمىڭىزغا ئاياق ئالماشتۇرايلى دېدىڭىز.

موزدۇز ئىككىلىنىپ قالدى. ئۇ ئاياغ ئۈچۈن قانچە ئالما تەلەپ قىلىشى كېرەك؟ ئۇ ھەر كۈنى نەچچە ئون خېرىدار بىلەن ئۇچرىشىدۇ، ئۇلارنىڭ بەزىسى  ئالما ئەكىلىپ بېرىدۇ، يەنە بەزىلىرى بۇغداي، ئۆچكە ياكى رەخت ئەكىلىدۇ،  بىراق بۇ مەھسۇلاتلارنىڭ سۈپىتى ئوخشىمايدۇ. يەنە بەزىلىرى پادىشاھقا مۇراجىئەتنامە يېزىپ بېرىدۇ ياكى بەل ئاغرىقىنى داۋالاپ قويىدۇ. موزدۇز ئۈچ ئاي ئىلگىرى ئالمىغا ئاياغ تېگىشكەندە قانچىلىك ئالما سورىغان؟ ئۇ ئالمىلار چۈرۈك، تاتلىق ئىدى ھەم ئايالچە ئاياغقا ئالماشتۇرۇلغان ئىدى. بۇ قېتىم خېرىدار ئەر كىشىنىڭ ئۆتۈكىنى سوراۋاتىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، يېقىننىڭزى پادىلاردا كىسەللىك كۆرۈلۈپ تېرىلەر كەمچىل بولۇۋاتىدۇ. تېرە ئاشلىغۇچىلار ئوخشاش مىقداردىكى خۇرۇمغا ئىككى ھەسسە كۆپ ئاياغ تەلەپ قىلىشقا باشلىدى. بۇنى نەزەرگە ئېلىش كېرەك ئەمەسمۇ؟

مال ئالماشتۇرۇشتا، مۇزدوز ۋە باغۋەن ھەر كۈنى نەچچە ئون تاۋارنىڭ نىسپىي باھاسىنى ئۆگىنىشى كېرەك. ئەگەر بازاردا يۈز خىل تاۋار سودىسى قىلىنسا، ئۇنداقتا سېتىۋالغۇچىلار ۋە ساتقۇچىلار 4950 ئوخشىمىغان ئالماشتۇرۇش نىسبىتىنى بىلىشى كېرەك. ئەگەر 1000 خىل ئوخشىمىغان تاۋار سودىسى قىلىنسا، سېتىۋالغۇچىلار ۋە ساتقۇچىلار چوقۇم 499 مىڭ 500 خىل ئوخشىمىغان ئالماشتۇرۇش نىسبىتىنى چۈشۈنىشى كېرەك!^[5] بۇلارنىڭ ھەممىسىنى قانداق بىلىپ بولغىلى بولىدۇ؟

تاۋارلار كۆپەيگەنسىرى ئەھۋال تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىدۇ. سىز قانچە ئالمىنىڭ بىر جۈپ ئاياغقا تەڭ ئىكەنلىكىنى ھېسابلاپ چىقالىغان تەقدىردىمۇ، بۇنداق مال ئالماشتۇرۇش ھەمىشە مۇمكىن بولۇۋەرمەيدۇ. سودا بىر تەرەپنىڭ قارشى تەرەپكە نېمە تەمىنلەپ بېرىشىنى بىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەگەر موزدۇز ئالمىغا ھاجەتسىز ئەمما نىكاھتىن ئاجراشماقچى بولغان بولسىچۇ؟ دەرۋەقە، دېھقان ئالمىنى ياقتۇرىدىغان ئادۋوكات ئىزدەپ، ئۈچ تەرەپلىك كېلىشىم تۈزسە بولىدۇ. ئەمما ئادۋوكات ئالمىغا تويۇپ كەتكەن، ئەمما چاچ ياسىتىشقا ئېھتىياجلىق بولسا قانداق قىلىش كېرەك؟

بەزى جەمئىيەتلەر مەخسۇس دېھقانلار ۋە كاسىپلاردىن مەھسۇلات يىغىپ، ئۇلارغا ئېھتىياجلىق كىشىلەرگە تارقىتىدىغان ئالماشتۇرۇش تۈزۈمى بەرپا قىلىش ئارقىلىق مەسىلىنى ھەل قىلىشقا ئۇرۇندى. بۇ خىلدىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ داڭلىق تەجرىبە سوۋېت ئىتتىپاقىدا، خىتتايدا، شىمالى كورىيەدە ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، بۇ تەجرىبە ئېچىنىشلىق ھالدا مەغلۇب بولغان. “ھەممە ئادەم ئۆزىنىڭ قابىلىيىتىگە ئاساسەن ئىشلەيدۇ ۋە ئېھتىياجىغا ئاساسەن مال ئالىدۇ” دېگەن تۈزۈم ئەمەلىيەتتە “ھەممە ئادەم قولىدىن كېلىشىچە ئاز ئىشلەيدۇ ۋە قولىدىن كېلىشىچە كۆپ ئىگەللىۋالىدۇ” دېگەنگە ئ‍ۆزگىرىپ كەتكەن.  دۇنيانىڭ باشقا بىر يېرىدە، مەسىلەن ئىنكا ئىمپېرىيىسىدە تېخىمۇ مۆتىدىل ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىك سىناقلار ئېلىپ بېرىلغان. ئەمما كۆپىنچە جەمئىيەتلەر نۇرغۇنلىغان كاسىپلارنى باغلاشنىڭ تېخىمۇ ئاسان يولىنى تاپقان بولۇپ، ئۇلار پۇلنى تەرەققىي قىلدۇرغان ئىدى.

قولۇلە قېپى ۋە تاماكا

نۇرغۇن جايلاردا پۇل كۆپ قېتىم بارلىققا كەلگەن. ئۇنىڭ تەرەققىياتى ھېچقانداق ماددى تېخنىكىلىق بۆسۈش تەلەپ قىلمىغان بولۇپ، نوقۇل مەنىۋى ئىنقىلاب ئىدى. ئۇ كىشىلەرنىڭ مەۋھۇم تەسەۋۋۇرىدىلا مەۋجۇت بولغان ئىجتىمائىيەتتىكى رېئاللىقنى بارلىققا كەلتۈرۈشكە چېتىشلىق ئىدى.

پۇل تەڭگە ۋە قەغەز پۇللا ئەمەس. پۇل كىشىلەر تاۋار ۋە مۇلازىمەت ئالماشتۇرۇش مەقسىتىدە باشقا نەرسىلەرنىڭ قىممىتىنى سىستېمىلىق ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلەتكەن ھەرقانداق بىر نەرسە. پۇل كىشىلەرگە ئوخشىمىغان تاۋارلارنىڭ (ئالما، ئاياغ ۋە ئاجرىشىش دېگەندەك) قىممىتىنى تېز ۋە ئاسان سېلىشتۇرۇش، ئاسان  ئالماشتۇرۇش ۋە بايلىقلارنى قولايلىق ساقلاش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلغان. دۇنيادا پۇلنىڭ شەكىللىرى ھەر خىل. بىزگە ئەڭ تونۇش بولغىنى تەڭگە پۇل بولۇپ، ئۇ ئۆلچەملىك بېسىلغان مېتالدۇر. شۇنداقتىمۇ پۇل تەڭگە كەشىپ قىلىنىشتىن خېلى بۇرۇنلا مەۋجۇت بولۇپ، بەزى مەدەنىيەتلەر قۇلۇلە قېپى، كالا، تېرە، تۇز، ئاشلىق، مۇنچاق، رەخت ۋە ۋەدىنامە قاتارلىق نەرسىلەرنى پۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىپ روناق تاپقان. قۇلۇلە قېپى ئافرىقا، جەنۇبىي ئاسىيا، شەرقىي ئاسىيا ۋە ئوكيانىيەنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تەخمىنەن 4000 يىل پۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئەنگىلىيە ئىگىدارچىلىقىدىكى ئۇگاندادا قولۇلە قېپى باج تاپشۇرۇشقا ئىشلىتىلەتتى.

26-رەسىم. قەدىمكى خىتتاي يېزىقى ئويۇلغان قۇلۇلە قېپى بەلگىسى پۇلغا ۋەكىللىك قىلىدۇ، يەنى بۇ پۇلغا »سېتىش« ياكى »مۇكاپاتلاش« دېگەندەك خەتلەر يېزىلغان.

بۈگۈنكى تۈرمە ۋە لاگېرلاردا تاماكا دائىم پۇل سۈپىتدە قوللىنىلىپ كەلدى. ھەتتا تاماكا چەكمەيدىغان مەھبۇسلارمۇ تاماكىنى پۇل سۈپىتدە قوبۇل قىلىشنى، ھەمدە باشقا بارلىق تاۋار ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ قىممىتىنى تاماكىغا بويسۇندۇرۇپ ھېسابلاشنى خالايتتى. ئوشۋىتىزدا ھايات قالغۇچى لاگېر شاھىتى تاماكىنىڭ پۇل ھالتىدە ئىشلىتىلىشنى مۇنداق تەسۋىرلىگەن: »قىممىتىنى ھېچكىم سورىمايدىغان ئۆزىمىزنىڭ پۇلى-تاماكىمىز بار. تۈزۈملەرنىڭ ھەر بىر ماددىسىنىڭ بەدىلى تاماكىغا بويسۇندۇرۇلۇپ بايان قىلىنغان… »نورمال« ۋاقىتلاردا، يەنى تۇتقۇنلار گاز ئۆيىگە قەرەللىك ھالدا كىرگەندە، بىر بولكىنىڭ باھاسى ئون ئىككى تال تاماكا ئىدى. 285 گىرام سېرىق ماينىڭ باھاسى 30 تاماكا؛ بىر سائەت سەكسەندىن 200 گىچە تاماكا؛ بىر لىتىر ھاراق، 400 تال تاماكا ئىدى^[6].«

ئەمەلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈندە تەڭگە ۋە قەغەز پۇل كەم ئۇچرايدىغان پۇلدۇر. 2006-يىلى، دۇنيادىكى ئومۇمىي پۇل سوممىسى تەخمىنەن 60 تىرىليون دوللار، ئەمما تەڭگە ۋە قەغەز پۇلنىڭ ئومۇمىي سوممىسى 6 تىرىليون دوللارغا يەتمەيتتى.^[7] بارلىق پۇلنىڭ 90% تىن كۆپرەكى، يەنى ھېساباتىمىزدا كۆرۈلىدىغان 50 تىرىليون دوللاردىن ئارتۇق پۇل پەقەت كومپيۇتېر مۇلازىمېتىرلىرىدىلا ساقلانغان. كۆپىنچە تور سودىسى ئېلېكترونلۇق سانلىق مەلۇماتلارنى بىر كومپيۇتېردىن يەنە بىر كومپيۇتېرغا يۆتكەش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. پەقەت جىنايەتچىلا قەغەز پۇل بىلەن تولغان چاماداننى تاپشۇرۇپ ئۆي سېتىۋالىدۇ. كىشىلەر ئېلېكترونلۇق سانلىق مەلۇماتلارنى ئىشلىتىپ تاۋار ۋە مۇلازىمەت سودىسى قىلىشنى خالايدىغانلا بولسا، بۇ خىل سودا  پارقىراق تەڭگە ۋە چۈرۈك قەغەز پۇللارنى ئىشلەتكەندىن كۆپ ياخشى، چۈنكى، ئېلېكترونلۇق سانلىق مەلۇماتلار قولاي، پۇلدەك ئېغىر ئەمەس ۋە ئىز قوغلاش ئاسان.

مۇرەككەپ سودا سىستېمىسىنىڭ يۈرۈشۈشى ئۈچۈن، مەلۇم خىل پۇل كەم بولسا بولمايدۇ. بۇنىڭدا موزدۇز پەقەت ئاياغلارنىڭ باھاسىنىلا بىلسە بولدى، ئاياغ بىلەن ئالما ياكى ئۆچكە ئوتتۇرىسىدىكى ئالماشتۇرۇش نىسبىتىنى ئەستە تۇتۇشنىڭ ھېچ ھاجىتى يوق. پۇل يەنە ئالما مۇتەخەسسىسلىرىنى ئالمىغا ھەۋەس قىلىدىغان مۇزدوزلارنى ئىزدەشتىن خالاس قىلىدۇ، چۈنكى ھەممە ئادەم ھەمىشە پۇلغا ئىھتىياجلىق. بۇ بەلكىم ئۇنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ماھىيتى بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى باشقىلارمۇ ھەمىشە پۇل تەلەپ قىلىدۇ، يەنى سىز پۇلغا خالىغان ئېھتىياجلىق نەرسىنى ئالماشتۇرالايسىز. موزدۇز پۇلىڭىزنى ئالغانلىقتىن خۇشال بولىدۇ، چۈنكى موزدۇز مەيلى ئالما، ئۆچكە ياكى ئاجرىشىشنى خالىشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇ پۇل بىلەن ھەممە نەرسىسىگە ئېرىشەلەيدۇ.

پۇل شۇڭلاشقا ئورتاق ئالماشتۇرۇش ۋاستىسىدۇر. ئىشتىن بوشىتىلغان ئەسكەر ھەربىي تەمىناتى بىلەن ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ ئوقۇش پۇلىنى تۆلىگەندە جىسمانى كۈچ ئەقلى كۈچكە ئايلانغان بولىدۇ. بارون(جەمئىيەتتىكى تۆۋەن دەرىجىلىك ئاقسۆڭەكلەر) خىزمەتكارلىرىنى قوللاش ئۈچۈن مال-مۈلۈكلىرىنى ساتقاندا يەر ساداقەتكە ئايلانغان بولىدۇ. دوختۇر ئوپراتسىيە ھەققىنى ئىشلىتىپ ئادۋوكات تەكلىپ قىلغاندا ياكى سوتچىغا پارا بەرگەندە، ساغلاملىق ئادالەتكە ئايلىنىدۇ. ھەتتا جىنسىي مۇناسىۋەت نىجاتلىققا ئايلىنىشى مۇمكىن، بۇ خۇددى 15-ئەسىردە پاھىشەلەر پۇل ئۈچۈن ئەرلەر بىلەن بىللە ئۇخلاپ، تاپقان پۇلى بىلەن كاتولىك چېركاۋىدىن كەچۈرۈم سېتىۋالغىنىغا ئوخشايدۇ.

كۆڭۈلدىكىدەك شەكىلدىكى پۇل ئالماشتۇرۇشقا ئىشلىتىلپلا قالماستىن، بەلكى بايلىق سۈپىتىدە ساقلاشقىمۇ بولىدۇ. ۋاقىت ياكى گۈزەللىككە ئوخشاش بەزى قىممەتلىك بۇيۇملارنى ساقلىغىلى بولمايدۇ. بۆلجۈرگەنگە ئوخشاش بەزى نەرسىلەرنى  قىسقا ۋاقىت ساقلىغىلى بولىدۇ. ئۇزۇن ساقلاشقا بولىدىغان، ئەمما نۇرغۇن بوشلۇق ئىگىلەيدىغان، قىممەتلىك ئەسلىھەلەر ۋە پەرۋىش قىلىشقا موھتاج بويۇملار بار. ئاشلىقنى مىسالغا ئالساق، ئۇنى ئۇزۇن يىل ساقلىغىلى بولىدۇ، ئەمما بۇنىڭ ئۈچۈن غايەت زور ئامبار قۇرۇپ، چاشقان، زەمبىرۇغ، سۇ، ئوت ۋە ئوغرىلاردىن ساقلىنىشىمىز كېرەك. پۇل مەيلى قەغەز، كومپىيوتىردىكى بىت تەڭگىسى ياكى قۇلۇلە قېپى بولسۇن، بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلالايدۇ. قۇلۇلە قېپى چىرىمەيدۇ، چاشقانلار غاجىيالمايدۇ، ئوتتا كۆيمەيدۇ ھەمدە بىخەتەر ۋە ئىخچام.

بايلىقتىن پايدىلىنىش ئۈچۈن ئۇنى ساقلاشلا كۇپايە قىلمايدۇ. بايلىقنى توشۇشقا توغرا كېلىدۇ. ئۆي-مۈلۈككە ئوخشاش بەزى بايلىقلارنى توشىغىلى بولمايدۇ. بۇغداي، گۈرۈچ قاتارلىقلارنى نۇرغۇن جاپادا توشۇيمىز. يىراق بىر ئۆلكىگە كۆچۈپ بارغان پۇلسىز باي دېھقاننى تەسەۋۋۇر قىلىڭ. ئۇنىڭ بايلىقى ئۇنىڭ ئۆيى ۋە گۈرۈچلىرى. دېھقان ئۆينى ياكى گۈرۈچلەرنى بىللە ئېلىپ كېتەلمەيدۇ. بۇ گۈرۈچلەرنىڭ ھەممىسىنى توشۇش تولىمۇ تەس ۋە قىممەت . پۇل بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىدۇ. دېھقان بىر خالتا قولۇلە قېپىغا مال-مۈلۈكلىرىنى تېگىشسە بولىدۇ، ئۇ نەگىلا بارسا قولۇلە قېپىنى ئاسانلا ئېلىپ يۈرەلەيدۇ.

پۇل بىلەن بايلىقنى قولايلا بىر-بىرىگە ئالماشتۇرغىلى، ساقلىغىلى ۋە توشۇغىلى بۇلىدۇ. پۇل مۇرەككەپ سودا تورى ۋە ھەرىكەتچان بازارنىڭ بارلىققا كېلىشىگە ئىنتايىن مۇھىم تۆھپە قوشتى. پۇل بولمىسا،  بازار ۋە سودا تورى  كۆلىمى، مۇرەككەپلىكى ۋە ھاياتىي كۈچى جەھەتتىن ئاجىزلاپ چەكلىك ھالەتتە مەۋجۇت بولۇشقا مەھكۇم بولاتتى.

پۇل قانداق ئىشلەيدۇ؟

قۇلۇلە قېپى ۋە دوللارنىڭ قىممىتى قولۇلە قېپىنىڭ ۋە قەغەزنىڭ خىمىيىلىك قۇرۇلمىسىدا، رەڭگىدە ياكى شەكلىدە ئەمەس بىزنىڭ ئورتاق تەسەۋۋۇرىمىزدىلا قىممەتكە ئىگە. باشقىچە ئېيتقاندا، پۇل ماددى رېئاللىق بولماستىن بەلكى بىر مەنىۋى مەۋجۇتلۇق. ئەمما پۇل نېمىشقا مۇۋەپپەقىيەت قازىنالايدۇ؟ نېمىشقا كىشىلەر مۇنبەت شاللىقلىرىنى بىر نەچچە پايدىسى يوق قولۇلە قېپىغا ئالماشتۇرۇشنى خالايدۇ؟ نېمە ئۈچۈن سىز ھامبۇرگ بولكىسى يېيىشنى، ساغلاملىق سۇغۇرتىسى سېتىشنى ياكى ئۈچ كەپسىز بالىڭىز ئۈچۈن پۇل خەجلەپ بالا باققۇچى ياللاشنى خالايسىز؟

كىشىلەر مەۋھۇم تەسەۋۋۇرىغا ئىشەنگەندىلا ئاندىن پۇل بىلەن بۇ ئىشلارنى  قىلىدۇ. ئىشەنچ ھەر خىل پۇللارنى قۇيۇشتىكى خام ئەشيا. بىر باي دېھقان مال-مۈلۈكلىرىنى بىر خالتا قۇلۇلە قېپىغا سېتىپ باشقا ئۆلكىگە ساياھەتكە بارغاندا، ئاشۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ گۈرۈچ، ئۆي ۋە ئېتىزلارنى قۇلۇلە قېپىغا سېتىشنى خالايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. پۇل شۇ قۇلۇلە قېپىغا ئوخشاش ئۆز-ئارا ئىشىنىش سىستېمىسىدۇر.  پۇل ئۆز-ئارا ئىشىنىشنىڭ ئەڭ ئومۇملاشقان ۋە ئەڭ ئۈنۈملۈك لايىھەلەنگەن سىستېمىسىدۇر.

بۇ ئىشەنچنى پەيدا قىلغىنى سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇناسىۋەت تورى ئىدى. نېمىشقا قولۇلە قېپى، ئالتۇن تەڭگە ياكى دوللارغا ئىشىنىمەن؟ چۈنكى قوشنىلىرىم ئۇلارغا ئىشىنىدۇ. چۈنكى مەن پۇلغا ئىشەنگەنلىكىم ئۈچۈن قوشنىلىرىممۇ پۇلغا ئىشىنىدۇ. ھەممىمىز پۇلغا ئىشىنىمىز، چۈنكى پادىشاھىمىز پۇلغا ئىشىنىدۇ ۋە پۇل بىلەن باج يىغىدۇ، دىنى تەبىقە پۇلغا ئىشىنىدۇ ۋە پۇلنىڭ ئوندىن بىرىنى تەلەپ قىلىدۇ. قەغەز دوللارنى ئېلىپ ئەستايىدىللىق بىلەن كۆزىتىپ چىقىڭ. سىز ئۇنىڭ بىر تەرىپىگە ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرىنىڭ ئىمزاسى قويۇلغانلىقىنى، يەنە بىر تەرىپىگە “بىز تەڭرىگە ئىشىنىمىز” دېگەن شۇئار بېسىلغان رەڭلىك قەغەز ئىكەنلىكىنى بايقايسىز. بىز دوللارنى قوبۇل قىلىمىز، چۈنكى بىز تەڭرىگە ۋە ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرىغا ئىشىنىمىز. ئىشەنچنىڭ ئاچقۇچلۇق رولى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىمىزنىڭ نېمە ئۈچۈن سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىدىئولوگىيە سىستېمىمىز بىلەن زىچ باغلىنىپ كەتكەنلىكىنى، نېمە ئۈچۈن سىياسىي ئۆزگۈرۈشنىڭ پۇل-مۇئامىلە كرىزىسى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى، نېمە ئۈچۈن پاي بازىرىنىڭ ئۆرلىشى ياكى چۈشۈشىنىڭ مەبلەغچىلەرنىڭ مەلۇم بىر ئەتىگەنلىك ھېسسىياتىغا باغلىق ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.

دەسلەپتە پۇلنىڭ تۇنجى نۇسخىسى ئىجاد قىلىنغاندا، كىشىلەردە پۇلغا ئىشەنچ يوق ئىدى، شۇڭا پۇلنىڭ ئۆزىنى قىممەتكە ئىگە نەرسە دەپ ئېنىقلىما بېرىش كېرەك ئىدى. تارىخنىڭ تۇنجى بىلىنگەن پۇلى- سۇمېرلارنىڭ ئارپا پۇلى گىپىمىزگە ياخشى مىسال بۇلالايدۇ. ئۇ مىلادىدىن ئىلگىرىكى 3000-يىللاردا سۇمېردا، يېزىق بىلەن ئوخشاش ۋاقىتتا ۋە ئوخشاش ئورۇندا، ئوخشاش ئەھۋال ئاستىدا پەيدا بولغان. يېزىق كۈچەيگەن مەمۇرىي پائالىيەتلەرنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن تەرەققىي قىلغانغا ئوخشاش، ئارپا پۇلمۇ كۈچەيگەن ئىقتىسادىي پائالىيەتلەرنىڭ ئېھتىياجىغا جاۋابەن مەيدانغا كەلگەن.

ئارپا پۇلى پەقەت ئارپا بولۇپ، مۇقىم مىقداردىكى ئارپا دانلىرى باشقا بارلىق تاۋار ۋە مۇلازىمەتلەرنى باھالاش ۋە ئالماشتۇرۇشتا ئۇنىۋېرسال ئۆلچەم سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن ئىدى. ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ئۆلچەم سىلا بولۇپ، تەخمىنەن بىر لېتىرغا باراۋەر. بىر سىلا ئارپا ئۇسالايدىغان ئۆلچەملىك قاچىلار تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقىرىلغان بولۇپ، بۇنىڭ بىلەن كىشىلەر ھەر قانداق نەرسىنى سېتىۋېلىش ياكى سېتىشقا ئېھتىياجلىق بولغاندا، ئارپانى ئۆلچەش ئاسان ئىدى. مائاشىمۇ ئارپا سىلاسىغا ئاساسەن بېكىتىلگەن ۋە تۆلەنگەن ئىدى. بىر ئەر ئىشچى ھەر ئايدا ئاتمىش سىلا، ئايال ئىشچى ئوتتۇز سىلا تاپاتتى. بىر باشچى 1200 دىن 5000 سىلاغىچە كىرىم قىلالايتتى. ئەمما ئەڭ قاۋۇل باشچىمۇ ئايدا 1250 گاللون ئارپا يېيەلمەيتتى، ئەمما ئۇ ئېشىپ قالغان ئارپىدىن پايدىلىنىپ باشقا تاۋارلارنى – ماي، ئۆچكە، قۇل ۋە باشقا نەرسىلەرنى سېتىۋالالايتتى.^[8]

گەرچە ئارپىنىڭ ئۆزىنىڭ قىممىتى بولسىمۇ، كىشىلەرنى ئۇنى تاۋار سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى پۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە قايىل قىلىش ئاسان ئەمەس ئىدى. بۇنىڭ سەۋەبىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئارپا قاچىلانغان بىر تاغارنى يەرلىك سودا مەركىزىڭىزگە ئاپىرىپ، كۆڭلەك ياكى پىسا سېتىۋالماقچى بولسىڭىز، نېمە ئىش يۈز بېرىدىغانلىقىنى ئويلاپ بېقىڭ. ساتقۇچىلار بەلكىم بىخەتەرلىك خادىملىرىغا تېلېفون قىلىشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ، تۇنجى پۇل سۈپىتىدە ئارپىغا ئىشەنچ تۇرغۇزۇش بىر ئاز ئاسان ئىدى، چۈنكى ئارپىنىڭ ئۆزىگە خاس بىئولوگىيىلىك قىممىتى بار بولۇپ ئىنسانلار ئۇنى يېيەلەيتتى. ئەمما، ئارپىنى ساقلاش ۋە توشۇش تەس ئىدى. پۇل تارىخىدىكى ھەقىقىي بۆسۈش ئۆزىگە خاس قىممەتكە ئىگە بولمىغان، ئەمما ساقلاش ۋە توشۇشقا قۇلايلىق بولغان پۇلغا كىشىلەر ئىشەنچ باغلىغاندا يۈز بەردى. بۇ خىلدىكى پۇللار مىلادىدىن ئىلگىرىكى ئۈچىنچى مىڭ يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا قەدىمكى مېسوپوتامىيەدە پەيدا بولغان بولۇپ، كۈمۈش شېكەل ئىدى.

كۈمۈش شېكەل تەڭگە ئەمەس، بەلكى 8.33 گرام كۈمۈش ئىدى. خاممۇرابىنىڭ قانۇنى ئايال قۇلنى ئۆلتۈرىۋەتكەن ئېسىلزادە ئەرنىڭ قۇلنىڭ ئىگىسىگە يىگىرمە كۈمۈش شېكەل تۆلىشى كېرەكلىكىنى جاكارلىغاندا، بۇ يىگىرمە تەڭگە ئەمەس، بەلكى 166 گرام كۈمۈش تۆلىشى كېرەكلىكىدىن دېرەك بېرەتتى. تەۋراتتا كۆپىنچە پۇل ئاتالغۇلىرى تەڭگە ئەمەس، كۈمۈش ئىدى. يۈسۈپنىڭ ئاكا-ئۇكىلىرى ئۇنى ئىسمائىللارغا يىگىرمە كۈمۈش شېكەلگە، توغرىسى 166 گرام كۈمۈشكە سېتىۋەتكەن ئىدى (گەرچە يۈسۈپ ياش بولسىمۇ، ئۇنى قۇل ئايال بىلەن ئوخشاش باھاغا سېتىۋەتكەن).

ئارپا سىلاسىغا ئوخشىمايدىغىنى شۇكى، كۈمۈش شېكەلنىڭ ئۆزىنىڭ قىممىتى يوق ئىدى. سىز كۈمۈشنى يېيەلمەيتتىڭىز، ئىچەلمەيتتىڭىز ياكى كىيىم تىكىپ كېيەلمەيتتىڭىز. كۈمۈش قوراللارنى ياساشقا بەك يۇمشاق كېلىپ قالاتتى. ئۇنىڭدىن ياسالغان ساپال ياكى قېلىچلار ئاليۇمىنغا ئوخشاش تېز قاتلىنىپ كېتەتتى. كۆمۈشكە ئ‍وخشاش مېتاللارنى ھەر يەرلەردە ئىشلەتكىلى بولىدىغان بولۇپ، كۈمۈش ۋە ئالتۇن زىبۇزىننەت، تاج ۋە باشقا مەرتىۋە ھەيكەللىرىنى ياساشقا ئىشلىتىلەتتى. بۇلار مەلۇم مەدەنىيەتكە تەۋە كىشىلەرنىڭ يۇقىرى ئىجتىمائىي ئورنىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان ھەشەمەتلىك بۇيۇملار ئىدى. ئۇلارنىڭ قىممىتى مەدەنىيەت جەھەتتىكى قىممەت ئىدى.

قىممەتلىك مېتاللارنىڭ ئېغىرلىقى ئاخىرىدا تەڭگە پۇلنى بارلىققا كەلتۈردى. تارىختىكى تۇنجى تەڭگە پۇل مىلادىدىن ئىلگىرىكى 640-يىللار ئەتراپىدا ئاناتولىيەنىڭ غەربىدىكى لىدىيا پادىشاھى ئالياتس تەرىپىدىن قۇيۇلغان. بۇ پۇللار ئالتۇن ياكى كۈمۈشنىڭ ئېغىرلىقى بىلەن ئۆلچەملەشتۈرۈلگەن بولۇپ، ئۈستىگە پەرقلەندۈرۈش بەلگىسى بېسىلغان. بۇ بەلگىلەر مۇنداق ئىككى ئىشقا گۇۋاھچى ئىدى. بىرىنچىدىن، بۇ پۇلنىڭ قانچىلىك قىممەتلىك مېتال ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. ئىككىنچىدىن، تەڭگىلەرنى تارقاتقان ۋە تەڭگىنىڭ قىممىتىگە كاپالەتلىك قىلىدىغان ئورگاننى كۆرسىتىپ بېرەتتى. ھازىر ئىشلىتىلىۋاتقان پۇللارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك لىدىيان پۇللىرىنىڭ ئەۋلادلىرى ھېسابلىنىدۇ.

بەلگىسىز مېتالغا سېلىشتۇرغاندا تەڭگە پۇل  ئىككى مۇھىم ئەۋزەللىككە ئىگە. بىرىنچىدىن، ھەر بىر سودىدا بەلگىسى يوق مېتالنىڭ ئېغىرلىقى ئۆلچىلىنىشى كېرەك ئىدى. ئىككىنچىدىن، بەلگىسى يوق مېتالنى ئۆلچەشلا يېتەرلىك بولمايتتى. موزدۇز مېنىڭ ئايىغىم ئۈچۈن بېرىلگەن كۈمۈش مېتالنىڭ ھەقىقەتەن ساپ كۈمۈشتىن ياسالغان ياسالمىغانلىقىنى، سىرتىغا نېپىز كۈمۈش سىر بىلەن قاپلانغان قوغۇشۇن بولغان بولمىغانلىقىنى قانداق بىلەلەيدۇ؟ بەلگىسى بار پۇللار بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا ياردەم بېرىدۇ. ئۇلارغا بېسىلغان بەلگە ئۇلارنىڭ ھەقىقىي قىممىتىگە گۇۋاھلىق بېرىدۇ، شۇڭا موزدۇز تەڭگە پۇلنى ئالغاندا پۇلنى ئۆلچەپ يۈرۈشىنىڭ ھاجىتى يوق. تېخىمۇ مۇھىم بولغىنى، پۇلنىڭ قىممىتىگە كاپالەتلىك قىلىدىغان سىياسىي ئورگانلارنىڭ ئىمزاسى بولغانلىقىدۇر.

تەڭگە پۇل ئۈستىدىكى بەلگىنىڭ شەكلى ۋە چوڭ-كىچىكلىكى تارىختا زور دەرىجىدە پەرقلىق بولسىمۇ، ئەمما ئۇچۇر ھەمىشە ئوخشاش بولغان: “مەن، ئۇلۇغ پادىشاھ پالانى پۇستانى، سىزگە شەخسىي ۋەدەمنى بېرىمەن، بۇ مېتال تەڭگىنىڭ ئىچىدە بەش گرام ئالتۇن بار. ئەگەر كىم بۇ پۇلنى ساختا ياساشقا جۈرئەت قىلسا، بۇ  مېنىڭ ئىمزايىمنى ساختا ياسىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ، بۇ مېنىڭ ئىناۋىتىمگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. مەن بۇنداق جىنايەتنى ئەڭ قاتتىق جازالايمەن”. شۇڭلاشقا، ساختا پۇل ياساش باشقا ئالدامچىلىق قىلمىشلىرىغا قارىغاندا ئەزەلدىن ئېغىر جىنايەت دەپ قارالغان. ساختا پۇل ياساش ئالدامچىلىقلا ئەمەس، بەلكى ئىگىلىك ھوقۇققا دەخلى-تەرۇز قىلىش، پادىشاھنىڭ ھوقۇقى، ئىمتىيازى ۋە پادىشاھقا قارشى ئاغدۇرمىچىلىق ھەرىكەت ھېسابلىناتتى. قانۇنىي ئاتالغۇ جانابلارغا خىلاپلىق قىلىش بولۇپ، خېلاپلىق قىلغۇچىلار ئادەتتە قىيناش ۋە ئۆلۈم جازاسىغا ئۇچرايتتى. كىشىلەر پادىشاھنىڭ كۈچى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىگە ئىشەنسىلا، ئۇنىڭ پۇللىرىغا ئىشىنەتتى. ئۆزئارا ناتونۇش كىشىلەرمۇ رىم پۇلىنىڭ قىممىتىگە ئاسانلا ئىشىنەتتى، چۈنكى ئۇلار تەڭگىگە ئىسمى ۋە رەسىمى ئويۇلغان  رىم ئىمپېراتورىنىڭ كۈچى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىگە ئىشىنەتتى.

27-رەسىم. تارىختىكى ئەڭ بۇرۇنقى پۇللارنىڭ بىرى، مىلادىدىن بۇرۇنقى يەتتىنچى ئەسىردىكى لىدىيادىن تېپىلغان.

ئۆز نۆۋىتىدە ئىمپېراتورنىڭ كۈچى دىناريۇسقا باغلىق ئىدى. رىم ئىمپېرىيىسىنى تەڭگىسىز داۋام قېلىشنىڭ نەقەدەر مۈشكۈللىكىنى ئويلاپ بېقىڭ، ئەگەر ئىمپېراتور باجنى ئۆستۈرۈپ، ئارپا ۋە بۇغداينى مائاش قىلىپ تارقاتسا بۇ ناھايتى جاپالىق بىر ئىش بولاتتى. ئەگەر شۇنداق قىلسا سۈرىيەدە باج يىغىش، يىغىلغان ئارپىنى رىمدىكى مەركىزى خەزىنىگە توشۇش ۋە ئۇ يەردىكى ئەسكەرلەرگە مائاش تەرىقىسىدە بېرىش ئۈچۈن رىمدىكى مەركەزدىن برتانىيەگە يەنە قايتا توشۇش مۇمكىن ئەمەس ئىدى. ئەگەر رىم شەھىرىدىكى ئاھالىلەر ئالتۇن پۇللارغا ئىشەنسە، ئەمما ئىمپىراتۇرلۇققا ئىتائەت قىلىدىغان باشقا جايدىكى ئاھالىلەر بۇنى رەت قىلىپ، قۇلۇلە قېپى، پىل چىشى ياكى توپ-توپ رەختلەرگە ئىشەنسە، ئىمپېرىيەنى ساقلاپ قېلىش ئوخشاشلا تەسكە توختايتتى.

ئالتۇننىڭ ئىنجىلى

رىم تەڭگىلىرىگە بولغان ئىشەنچ شۇنچىلىك كۈچلۈك بولغانكى، ھەتتا ئىمپېرىيە چېگراسى سىرتىدا، كىشىلەر دىنارىيۇس تاپشۇرۇۋالغانلىقىدىن خۇشال بولغان. مىلادىيە بىرىنچى ئەسىردە گەرچە ئەڭ يېقىن يەردىكى رىم قوشۇنلىرى نەچچە مىڭ كىلومىتىر يىراقلىقتا بولسىمۇ رىم پۇللىرى ھىندىستان بازىرىدىكى ئالماشتۇرۇش ۋاستىسى ئىدى. ھىندىستانلىقلاردا دىنارىيۇسقا ۋە ئىمپېراتورنىڭ ئوبرازىغا شۇنچىلىك كۈچلۈك ئىشەنچ بولغانكى، يەرلىك ھۆكۈمرانلار ئۆزلىرىنىڭ تەڭگە پۇللىرىنى قۇيغۇزغاندا، رىم تەڭگىسىنى دوراپ رىم ئىمپېراتورىنىڭ سۈرىتىنى تەڭگە پۇللىرىغا قۇيغۇزغان. «دىنارىيۇس» دېگەن نام تەڭگە پۇلنىڭ ئومۇمىي نامىغا ئايلانغان. مۇسۇلمان خەلىپىلەر بۇ سۆزنى ئەرەبچە قىلىپ دىنار دەپ تارقاتتى. دىنار بۈگۈنكى كۈندە ئىئوردانىيە، ئىراق، سېربىيە، ماكېدونىيە، تۇنىس ۋە باشقا بىر قانچە دۆلەتتىكى پۇلنىڭ رەسمىي ئىسمىدۇر.

لىدىيان ئۇسلۇبىدىكى پۇللار ئوتتۇرا دېڭىزدىن ھىندى ئوكيانغا كېڭىيىۋاتقاندا، خىتتاي مىس تەڭگە ۋە بەلگىسى يوق كۈمۈش ۋە ئالتۇن تەركىبلىرىنى ئاساس قىلغان سەل ئوخشىمايدىغان پۇل سىستېمىسىنى بارلىققا كەلتۈردى. شۇنداقتىمۇ بۇ ئىككى پۇل سىستېمىسىنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكلىرى بار بولۇپ (بولۇپمۇ ئالتۇن كۈمۈشكە تايىنىش جەھەتتىن)، خىتتاي بىلەن لىديا رايونى ئوتتۇرىسىدا يېقىن پۇل ۋە سودا مۇناسىۋىتى بارلىققا كەلگەن ئىدى. مۇسۇلمان ۋە ياۋروپالىق سودىگەرلەر ۋە بويسۇندۇرغۇچىلار ئاستا-ئاستا لىديا سىستېمىسىنى ۋە ئالتۇننىڭ ئىنجىلىنى دۇنيانىڭ يىراق بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىغا تارقاتتى. نەتىجىدە بۈگۈنكى زامانغا كەلگەندە، پۈتۈن دۇنيادا يەككە پۇل رايونى شەكىللەنگەن بولۇپ، بۇ سېستىما ئالدى بىلەن ئالتۇن كۈمۈشكە، كېيىن برتانىيەنىڭ فوندستېرلىڭى ۋە ئامېرىكا دوللىرى قاتارلىق بىر قانچە ئىشەنچلىك پۇلغا تايانغانىدى.

دۆلەت ھالقىغان ۋە مەدەنىيەت ھالقىغان پۇل رايونىنىڭ پەيدا بولۇشى ئافرو-ئاسىيانىڭ، ئاخىرىدا پۈتكۈل يەر شارىنىڭ بىر يەككە ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئىقلىمنىڭ بارلىققا كىلىشىگە ئاساس سالدى. كىشىلەر ئۆز-ئارا چۈشەنمەيدىغان تىللارنى داۋاملىق سۆزلەۋېرەتتى، ئوخشىمىغان ھۆكۈمرانلارغا بويسۇناتتى ۋە پەرقلىق ئىلاھلارغا چوقۇناتتى، ئەمما ھەممىسى ئالتۇن-كۈمۈشكە، تەڭگىلەرگە ئورتاق ئىشىنەتتى. بۇنداق ئورتاق ئېتىقاد بولمىسا، يەرشارى سودا تورى ئاساسەن مۇمكىن بولمايتتى. 16-ئەسىردىكى بويسۇندۇرغۇچىلارنىڭ ئامېرىكىدا بايقىغان ئالتۇن-كۈمۈشلىرى ياۋروپا سودىگەرلىرىنىڭ شەرقىي ئاسىيادا يىپەك، فارفۇر ۋە تېتىتقۇلارنى سېتىۋېلىشىغا شارائىت يارىتىپ بەردى، بۇ ئارقىلىق ياۋروپا ۋە شەرقىي ئاسىيا ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىيات چاقى ھەرىكەتلەندۈرۈلدى. مېكسىكا ۋە ئاندېستا قېزىۋېلىنغان ئالتۇن كۈمۈشلەرنىڭ كۆپىنچىسى ياۋروپالىقلارنىڭ قولىدىن ئۆتۈپ، خىتتايدىكى يىپەك ۋە فارفۇر ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ ھەميانىنى ماكان قىلدى. ئەگەر خىتتايلار، ھىندىلار، مۇسۇلمانلار، ئىسپانلار كورتىس ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرىغا ئوخشاش ئالتۇنغا ھەۋەس قىلىدىغان «يۈرەك كېسىلى»گە گىرىپتار بولمىغان بولسا ۋە قوبۇل قىلىشنى رەت قىلغان بولسا، دۇنيا ئىقتىسادى قانداق بولاتتى؟

نېمە ئۈچۈن نۇرغۇن ئىشلاردا بىرلىككە كېلەلمىگەن ئوخشىمىغان مەدەنىيەتكە تەۋە خىتتايلار، ھىندىستانلىقلار، مۇسۇلمانلار ۋە ئىسپانىيەلىكلەر ئالتۇنغا ئورتاق ئىشىنىدۇ؟ نېمىشقا ئىسپانىيەلىكلەر ئالتۇنغا، مۇسۇلمانلار ئارپىغا، ھىندىستانلىقلار قولۇلە قېپىغا، خىتتايلار يىپەك رەختكە ئىشەنمەيدۇ؟ بۇنىڭغا ئىقتىسادشۇناسلار ئوڭايلا جاۋاپ بېرەلەيدۇ. سودا ئىككى ماكاننى تۇتاشتۇرغاندىن كېيىن، تەمىنلەش ۋە ئېھتىياجنىڭ كۈچى توشۇلىدىغان تاۋارلارنىڭ باھاسىنى تەڭپۇڭلاشتۇرىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبىنى چۈشىنىش ئۈچۈن مۇنداق پەرەز قىلايلى، ھىندىستان بىلەن ئوتتۇرا دېڭىز ئوتتۇرىسىدا دائىملىق سودا ئېچىلغاندا، ھىندىستانلىقلار ئالتۇنغا قىزىقمايتتى، شۇڭا ئۇلارغا نىسبەتەن ئالتۇن ھېچنىمىگە ئەرزىمەيتتى. ئەمما ئوتتۇرا دېڭىزدا، ئالتۇن سالاھىيەتنىڭ بەلگىسى ئىدى، شۇڭا ئۇنىڭ قىممىتى يۇقىرى ئىدى. ئەمدى قانداق ئىشلار يۈز بېرىشى مۇمكىن؟

ھىندىستان بىلەن ئوتتۇرا دېڭىز ئارىسىدىكى سودىگەرلەر ئالتۇننىڭ قىممىتىدىكى پەرقنى بايقىۋالىدۇ. پايدا ئېلىش ئۈچۈن، ئۇلار ھىندىستاندىن ئەرزان باھادا ئالتۇن سېتىۋېلىپ، ئوتتۇرا دېڭىزدا قىممەت ساتىدۇ. نەتىجىدە، ھىندىستاندىكى ئالتۇنغا بولغان ئېھتىياج ئۇنىڭ قىممىتىنى شىددەت بىلەن ئاشۇرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئوتتۇرا دېڭىزغا ئالتۇنلار يۆتكىلىپ تۇرغان بولىدۇ ۋە قىممىتى نىسبەتەن تۆۋەنلەيدۇ. قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ھىندىستان ۋە ئوتتۇرا دېڭىزدىكى ئالتۇننىڭ قىممىتى ئاساسەن ئوخشاش بولىدۇ. ئوتتۇرا دېڭىزدىكى كىشىلەرنىڭ ئالتۇنغا ئىشىنىشى ھىندىستانلىقلارنىڭمۇ ئالتۇنغا ئىشىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ھىندىستانلىقلار يەنىلا ئالتۇننى ھەقىقىي دەرىجىدە ئىشلەتمىگەن تەقدىردىمۇ، ئوتتۇرا دېڭىز خەلقىنىڭ ئالتۇنغا ئىنتىلىشى ھىندىستانلىقلارنىڭ ئۇنى قەدىرلەپ ساقلىشىغا يېتەرلىك سەۋەپ بولىدۇ.

ئوخشاشلا، باشقا بىر كىشىنىڭ قۇلۇلە قېپى، دوللار ياكى ئېلېكترونلۇق پۇلغا ئىشىنىشى يۇقىرىقى پۇللارغا بولغان ئىشەنچىمىزنى كۈچەيتىشكە يېتەرلىك. گەرچە بىز ئۇ كىشىدىن نەپرەتلەنسەكمۇ ياكى مەسخىرە قىلساقمۇ بۇ يەنىلا ئوخشاش بولىدۇ. دىنىي ئېتىقادتا بىرلىككە كېلەلمىگەن خىرىستىيانلار ۋە مۇسۇلمانلار پۇل ئېتىقادىدا بىرلىككە كېلەلەيدۇ، چۈنكى دىن بىزنىڭ مەلۇم بىر نەرسىگە ئىشىنىشىمىزنى تەلەپ قىلسا، پۇل بىزدىن باشقىلار ئىشەنگەن مەلۇم بىر نەرسىگە ئىشىنىشىمىزنى تەلەپ قىلىدۇ.

نەچچە مىڭ يىلدىن بۇيان، پەيلاسوپلار، مۇتەپەككۇرلار ۋە پەيغەمبەرلەر پۇلنى چۆرۈپ تاشلاپ، ئۇنى بارلىق رەزىللىكنىڭ مەنبەسى دەپ ئاتىدى. لىكىن، پۇل ئىنسانلارنىڭ كەڭ قورساقلىقىنىڭ باشلامچىسى ئىدى. پۇل تىل، دۆلەت قانۇنى، مەدەنىيەت كودى، دىنىي ئېتىقاد ۋە ئىجتىمائىي ئادەتلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ يىقىشلىق ئىدى. پۇل ئىنسانلار قۇرغان بىردىنبىر ئىشەنچ سىستېمىسى بولۇپ، ئۇ ھەرقانداق پەرقلىق مەدەنىيەتلەرگە كۆۋرۈك بولالايدۇ. ئۇ دىن، جىنس، ئىرق، ياش ياكى جىنسى تاللاشنى كەمسىتمەيدۇ. پۇلغا ھەشقاللا دېيىش كېرەك، ھەتتا بىر-بىرىنى تونۇمايدىغان ۋە بىر-بىرىگە ئىشەنمەيدىغان كىشىلەرمۇ پۇل ئارقىلىق ئۈنۈملۈك ھەمكارلىشالايدۇ.

پۇلنىڭ بەدىلى

پۇل ئىككى ئۇنىۋېرسال پرىنسىپنى ئاساس قىلىدۇ:

1. پۇل ھەممىنى ئايلاندۇرالايدۇ: پۇل ئەنگۈشتەر بولۇش سۈپىتى بىلەن زېمىننى ساداقەتكە، ئادالەتنى ساغلاملىققا، زوراۋانلىقنى بىلىمگە ئايلاندۇرالايدۇ.
2. پۇل ئورتاق ئىشەنچ بېرەلەيدۇ: پۇل ئىككى تەرەپكە ئۆتۈشۈپ تۇرغاچقا، ھەر ئىككى ئادەم ھەر قانداق تۈردە ھەمكارلىشالايدۇ.

بۇ پرىنسىپلار مىليونلىغان ناتونۇش كىشىلەرنىڭ سودا ۋە سانائەتتە ئۈنۈملۈك ھەمكارلىشىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بەردى. ئەمما خەيرلىك كۆرۈنىدىغان بۇ پرىنسىپلارنىڭ قاراڭغۇ تەرىپىمۇ بار. ھەممە نەرسىنى بىر-بىرىگە ئايلاندۇرغىلى بولغاچقا، پۇل بەرگەن ئىشەنچ نامسىز تەڭگە ۋە قولۇلە قېپىغا باغلىق بولغانلىقتىن، پۇل يەرلىك ئەنئەنىنى، يېقىن مۇناسىۋەتنى ۋە ئىنسانىي قىممەت قاراشنى بۇزۇپ تاشلاپ، يۇقىرىقى نەرسىلەرنى تەمىنلەش ۋە ئېھتىياجنىڭ سوغۇق قانۇنىيىتى بىلەن ئالماشتۇرىۋېتىدۇ.

ئىنسانلار جەمئىيىتى ۋە ئائىلىلەر ئەزەلدىن شان-شەرەپ، ۋاپادارلىق، ئەخلاق ۋە مۇھەببەت قاتارلىق “بىباھا” نەرسىلەرگە ئىشىنىشنى ئاساس قىلىپ كەلگەن. بۇ نەرسىلەر بازار مونوپوللىقىنىڭ سىرتىدىكى نەرسىلەر بولۇپ، ئۇلارنى پۇلغا سېتىۋالغىلى ياكى ساتقىلى بولمايدۇ. بازار باھاسى ياخشى بولغان تەقدىردىمۇ، بەزى نەرسىلەرنى سېتىۋالغىلى بولمايدۇ. ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى قۇللۇققا ساتمايدۇ. تەقۋادار خىرىستىيان ئەجەللىك گۇناھ سادىر قىلماسلىقى كېرەك. سادىق چەۋەنداز ھەرگىزمۇ خوجايىنىغا خىيانەت قىلماسلىقى كېرەك. ئەجدادلارنىڭ مىراس زېمىنلىرى ھەرگىزمۇ چەتئەللىكلەرگە سېتىلمايدۇ.

خۇددى دامبىنىڭ ئاراچلېرىدىن سۇ قاچقاندەك پۇلمۇ  بۇلارنى بۇزۇشقا ئۇرۇنۇپ كەلدى. ئاتا-ئانىلار يەيدىغان نەرسە سېتىۋېلىش ئۈچۈن بەزىدە بالىلىرىنى قۇللۇققا ساتقان ئىدى. تەقۋادار خىرىستىيانلار باشقىلارنى قەستلەپ ئۆلتۈرگەن، ئوغرىلىق قىلغان ۋە ئالدىغان ئىدى،  ۋە جىنايەتتىن كىيىن يىغقان غەنىيمەتلىرىنى ئىشلىتىپ چېركاۋدىن كەچۈرۈم سورايتتى. قارام چەۋەندازلار ئۆز ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ ساداقىتىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، ئىتتىپاقداشلىرىنى ئەڭ يۇقىرى باھا قويغۇچىغا كىمئارتۇق قىلىپ سېتىۋېتەتتى. دۇنيا ئىقتىسادىغا كىرىش ئۈچۈن قەبىلە يەرلىرى دۇنيانىڭ ئۇ چېتىدىكى چەتئەللىكلەرگە سېتىلاتتى.

پۇلنىڭ تېخىمۇ قاراڭغۇ تەرىپى بار. پۇل ناتونۇش كىشىلەر ئارىسىدا ئورتاق ئىشەنچ تۇرغۇزسىمۇ، بۇ ئىنسانلارغا، مەھەللە ياكى مۇقەددەس قىممەت قاراشلارغا بولغان ئىشەنچ ئەمەس، بەلكى پۇلنىڭ ئۆزىگە ۋە ئۇنى قوللايدىغان سىستېمىغا بولغان ئىشەنچ ئىدى. بىز ناتونۇش كىشىگە ياكى قوشنىمىزغا ئىشەنمەيمىز بەلكى ئۇلار ساقلىغان تەڭگىگە ئىشىنىمىز. ئەگەر ئۇلارنىڭ پۇلى تۈگەپ كەتسە، ئۇلارغا بولغان ئىشەنچىمىز تۈگەيدۇ. پۇل جەمئىيەت، دىن ۋە دۆلەتنىڭ توسمىلىرىنى ئېچىۋەتكەنلىكتىن، دۇنيا بىر چوڭ، ئەمما مېھىرسىز بازارغا ئايلىنىش خەۋىپىگە دۇچ كەلدى.

شۇڭلاشقا ئىنسانىيەتنىڭ ئىقتىسادىي تارىخى نەپىس ئۇسسۇلغا ئوخشايدۇ. كىشىلەر پۇلغا تايىنىپ ناتونۇش كىشىلەر بىلەن بولغان ھەمكارلىقنى ئاسانلاشتۇرالايدۇ، ئەمما ئۇلار پۇلنىڭ ئىنسانىي قەدرىيەتلەر ۋە مۇناسىۋەتلەرنى بۇزۇۋېتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. بىر تەرەپتىن پۇل ۋە سودا ھەرىكىتىنى ئۇزاققىچە چەكلەپ كەلگەن مەھەللە توسمىلىرىنى خالاپ يوقىتىدۇ، يەنە بىر تەرەپتىن جەمئىيەت، دىن ۋە مۇھىتنى بازارنىڭ قۇللۇقىدىن قوغداش ئۈچۈن يېڭى توسمىلارنى ياسايدۇ.

ھازىر بازار ھەمىشە ئەۋزەللىككە ئىگە؛ شۇڭا پادىشاھلار، روھانىيلار ۋە جامائەتلەر قۇرغان توسمىلار پۇل دولقۇنىنى ئۇزاققىچە ساقلاپ قالالمايدۇ، دېگەن ئىشىنىش ئومۇملاشتى. بۇ ساددىلىقتۇر. رەھىمسىز جەڭچىلەر، دىنىي تەلۋىلەر ۋە خەلق كۆپ قېتىم سودىگەرلەرنىڭ پۇل ھەممىگە قادىر دىگەن دامىغا چۈشمەي، ھەتتا ئىقتىسادنى قايتا قۇرۇشقا ئۇرۇندى. شۇڭلاشقا ئىنسانىيەتنىڭ بىرلىشىشىنى نوقۇل ئىقتىسادىي جەريان دەپ چۈشىنىش مۇمكىن ئەمەس. مىڭلىغان يېگانە مەدەنىيەتلەرنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ قانداق قىلىپ بۈگۈنكى يەر شارى كەنتىنى شەكىللەندۈرۈشنى چۈشىنىش ئۈچۈن، بىز چوقۇم ئالتۇن-كۈمۈشنىڭ رولىنى بىلىشىمىز كېرەك، ئەمما پولاتنىڭ ئوخشاشلا ھالقىلىق رولىغا سەل قارىيالمايمىز.

[1] Francisco López de Gómara, Historia de la Conquista de Mexico, vol. 1, ed. D. Joaquin Ramirez Cabanes (Mexico City: Editorial Pedro Robredo, 1943), 106.

[2] Andrew M. Watson, ‘Back to Gold – and Silver’, Economic History Review 20:1 (1967), 11–12; Jasim Alubudi, Repertorio Bibliográfico del Islam (Madrid: Vision Libros, 2003), 194.

[3] Watson, ‘Back to Gold – and Silver’, 17–18.

[4] David Graeber, Debt: The First 5,000 Years (Brooklyn, NY: Melville House, 2011).

[5] Glyn Davies, A History of Money: From Ancient Times to the Present Day (Cardiff: University of Wales Press, 1994), 15.

[6] Szymon Laks, Music of Another World, trans. Chester A. Kisiel (Evanston, Ill.: North-western University Press, 1989), 88–9. The Auschwitz ‘market’ was restricted to certain classes of prisoners and conditions changed dramatically across time.

[7] Niall Ferguson, The Ascent of Money (New York: The Penguin Press, 2008), 4.

[8] For information on barley money I have relied on an unpublished PhD thesis: Refael Benvenisti, ‘Economic Institutions of Ancient Assyrian Trade in the Twentieth to Eighteenth Centuries BC’ (Hebrew University of Jerusalem, unpublished PhD thesis, 2011). See also Norman Yoffee, ‘The Economy of Ancient Western Asia’, in Civilizations of the Ancient Near East, vol. 1, ed. J. M. Sasson (New York: C. Scribner’s Sons, 1995), 1,387–99; R. K. Englund, ‘Proto-Cuneiform Account-Books and Journals’, in Creating Economic Order: Record-keeping, Standardization and the Development of Accounting in the Ancient Near East, ed. Michael Hudson and Cornelia Wunsch (Bethesda, Md.: CDL Press, 2004), 21–46; Marvin A. Powell, ‘A Contribution to the History of Money in Mesopotamia Prior to the Invention of Coinage’, in Festschrift Lubor Matouš, ed. B. Hruška and G. Komoróczy (Budapest: Eötvös Loránd Tudományegyetem, 1978), 211–43; Marvin A. Powell, ‘Money in Mesopotamia’, Journal of the Economic and Social History of the Orient 39:3 (1996), 224–42; John F. Robertson, ‘The Social and Economic Organization of Ancient Mesopotamian Temples’, in Civilizations of the Ancient Near East, vol. 1, ed. Sasson, 443–500; M. Silver, ‘Modern Ancients’, in Commerce and Monetary Systems in the Ancient World: Means of Transmission and Cultural Interaction, ed. R. Rollinger and U. Christoph (Stuttgart: Steiner, 2004), 65–87; Daniel C. Snell, ‘Methods of Exchange and Coinage in Ancient Western Asia’, in Civilizations of the Ancient Near East, vol. 1, ed. Sasson, 1,487–97.

10. The Scent of Money

IN 1519 HERNAN CORTES AND HIS CONQUISTADORS invaded Mexico, hitherto an isolated human world. The Aztecs, as the people who lived there called themselves, quickly noticed that the aliens showed an extraordinary interest in a certain yellow metal. In fact, they never seemed to stop talking about it. The natives were not unfamiliar with gold — it was pretty and easy to work, so they used it to make jewellery and statues, and they occasionally used gold dust as a medium of exchange. But when an Aztec wanted to buy something, he generally paid in cocoa beans or bolts of cloth. The Spanish obsession with gold thus seemed inexplicable. What was so important about a metal that could not be eaten, drunk or woven, and was too soft to use for tools or weapons? When the natives questioned Cortés as to why the Spaniards had such a passion for gold, the conquistador answered, ‘Because I and my companions suffer from a disease of the heart which can be cured only with gold.’!

In the Afro-Asian world from which the Spaniards came, the obsession for gold was indeed an epidemic. Even the bitterest of enemies lusted after the same useless yellow metal. Three centuries before the conquest of Mexico, the ancestors of Cortés and his army waged a bloody war of religion against the Muslim kingdoms in Iberia and North Africa. The followers of Christ and the followers of Allah killed each other by the thousands, devastated fields and orchards, and turned prosperous cities into smouldering ruins — all for the greater glory of Christ or Allah.

As the Christians gradually gained the upper hand, they marked their victories not only by destroying mosques and building churches,but also by issuing new gold and silver coins bearing the sign of the cross and thanking God for His help in combating the infidels. Yet alongside the new currency, the victors minted another type of coin, called the millares, which carried a somewhat different message. These square coins made by the Christian conquerors were emblazoned with flowing Arabic script that declared: ‘There is no god except Allah, and Muhammad is Allah’s messenger.’ Even the Catholic bishops of Melgueil and Agde issued these faithful copies of popular Muslim coins, and God- fearing Christians happily used them.2

Tolerance flourished on the other side of the hill too. Muslim merchants in North Africa conducted business using Christian coins such as the Florentine florin, the Venetian ducat and the Neapolitan gigliato. Even Muslim rulers who called for jihad against the infidel Christians were glad to receive taxes in coins that invoked Christ and His Virgin Mother.3

How Much is It?

Hunter-gatherers had no money. Each band hunted, gathered and manufactured almost everything it required, from meat to medicine, from sandals to sorcery. Different band members may have specialised in different tasks, but they shared their goods and services through an economy of favours and obligations. A piece of meat given for free would carry with it the assumption of reciprocity — say, free medical assistance. The band was economically independent; only a few rare items that could not be found locally — seashells, pigments, obsidian and the like — had to be obtained from strangers. This could usually be done by simple barter: ‘We’ll give you pretty seashells, and you’ll give us high- quality flint.’

Little of this changed with the onset of the Agricultural Revolution. Most people continued to live in small, intimate communities. Much like a hunter-gatherer band, each village was a self-sufficient economic unit, maintained by mutual favours and obligations plus a little barter with outsiders. One villager may have been particularly adept at making shoes, another at dispensing medical care, so villagers knew where to turn when barefoot or sick. But villages were small and their economies limited, so there could be no full-time shoemakers and doctors.

The rise of cities and kingdoms and the improvement in transport infrastructure brought about new opportunities for specialisation. Densely populated cities provided full-time employment not just for professional shoemakers and doctors, but also for carpenters, priests, soldiers and lawyers. Villages that gained a reputation for producing really good wine, olive oil or ceramics discovered that it was worth their while to specialise nearly exclusively in that product and trade it with other settlements for all the other goods they needed. This made a lot of sense. Climates and soils differ, so why drink mediocre wine from your backyard if you can buy a smoother variety from a place whose soil and climate is much better suited to grape vines? If the clay in your backyard makes stronger and prettier pots, then you can make an exchange. Furthermore, full-time specialist vintners and potters, not to mention doctors and lawyers, can hone their expertise to the benefit of all. But specialisation created a problem — how do you manage the exchange of goods between the specialists?

An economy of favours and obligations doesn’t work when large numbers of strangers try to cooperate. It’s one thing to provide free assistance to a sister or a neighbour, a very different thing to take care of foreigners who might never reciprocate the favour. One can fall back on barter. But barter is effective only when exchanging a limited range of products. It cannot form the basis for a complex economy.*

In order to understand the limitations of barter, imagine that you own an apple orchard in the hill country that produces the crispest, sweetest apples in the entire province. You work so hard in your orchard that your shoes wear out. So you harness up your donkey cart and head to the market town down by the river. Your neighbour told you that a shoemaker on the south end of the marketplace made him a really sturdy pair of boots that’s lasted him through five seasons. You find the shoemaker’s shop and offer to barter some of your apples in exchange for the shoes you need.

The shoemaker hesitates. How many apples should he ask for in payment? Every day he encounters dozens of customers, a few of whom bring along sacks of apples, while others carry wheat, goats or cloth — all of varying quality. Still others offer their expertise in petitioning the king or curing backaches. The last time the shoemaker exchanged shoes for apples was three months ago, and back then he asked for three sacks of apples. Or was it four? But come to think of it, those apples were sour valley apples, rather than prime hill apples. On the other hand, on that previous occasion, the apples were given in exchange for small women’s shoes. This fellow is asking for man-size boots. Besides, in recent weeks a disease has decimated the flocks around town, and skins are becoming scarce. The tanners are starting to demand twice as many finished shoes in exchange for the same quantity of leather. Shouldn’t that be taken into consideration?

In a barter economy, every day the shoemaker and the apple grower will have to learn anew the relative prices of dozens of commodities. If one hundred different commodities are traded in the market, then buyers and sellers will have to know 4,950 different exchange rates. And if 1,000 different commodities are traded, buyers and sellers must juggle 499,500 different exchange rates!5 How do you figure it out?

It gets worse. Even if you manage to calculate how many apples equal one pair of shoes, barter is not always possible. After all, a trade requires that each side want what the other has to offer. What happens if the shoemaker doesn’t like apples and, if at the moment in question, what he really wants is a divorce? True, the farmer could look for a lawyer who likes apples and set up a three-way deal. But what if the lawyer is full up on apples but really needs a haircut?

Some societies tried to solve the problem by establishing a central barter system that collected products from specialist growers and manufacturers and distributed them to those who needed them. The largest and most famous such experiment was conducted in the Soviet Union, and it failed miserably. ‘Everyone would work according to their abilities, and receive according to their needs’ turned out in practice into ‘everyone would work as little as they can get away with, and receive as much as they could grab’. More moderate and more successful experiments were made on other occasions, for example in the Inca Empire. Yet most societies found a more easy way to connect large numbers of experts — they developed money.

Shells and Cigarettes

Money was created many times in many places. Its development required no technological breakthroughs – it was a purely mental revolution. It involved the creation of a new inter-subjective reality that exists solely in people’s shared imagination.

Money is not coins and banknotes. Money is anything that people are willing to use in order to represent systematically the value of other things for the purpose of exchanging goods and services. Money enables people to compare quickly and easily the value of different commodities (such as apples, shoes and divorces), to easily exchange one thing for another, and to store wealth conveniently. There have been many types of money. The most familiar is the coin, which is a standardised piece of imprinted metal. Yet money existed long before the invention of coinage, and cultures have prospered using other things as currency, such as shells, cattle, skins, salt, grain, beads, cloth and promissory notes. Cowry shells were used as money for about 4,000 years all over Africa, South Asia, East Asia and Oceania. Taxes could still be paid in cowry shells in British Uganda in the early twentieth century.

26. In ancient Chinese script the cowry-shell sign represented money, in words such as ‘to sell’ or ‘reward’.

In modern prisons and POW camps, cigarettes have often served as money. Even non-smoking prisoners have been willing to accept cigarettes in payment, and to calculate the value of all other goods and services in cigarettes. One Auschwitz survivor described the cigarette currency used in the camp: ‘We had our own currency, whose value no one questioned: the cigarette. The price of every article was stated in cigarettes … In “normal” times, that is, when the candidates to the gas chambers were coming in at a regular pace, a loaf of bread cost twelve cigarettes; a 300-gram package of margarine, thirty; a watch, eighty to 200; a litre of alcohol, 400 cigarettes!’6

In fact, even today coins and banknotes are a rare form of money. In 2006, the sum total of money in the world is about $60 trillion, yet the sum total of coins and banknotes was less than $6 trillion.7 More than 90 per cent of all money -— more than $50 trillion appearing in our accounts — exists only on computer servers. Accordingly, most business transactions are executed by moving electronic data from one computer file to another, without any exchange of physical cash. Only a criminal buys a house, for example, by handing over a suitcase full of banknotes. As long as people are willing to trade goods and services in exchange for electronic data, it’s even better than shiny coins and crisp banknotes — lighter, less bulky, and easier to keep track of.

For complex commercial systems to function, some kind of money is indispensable. A shoemaker in a money economy needs to know only the prices charged for various kinds of shoes — there is no need to memorise the exchange rates between shoes and apples or goats. Money also frees apple experts from the need to search out apple-craving shoemakers, because everyone always wants money. This is perhaps its most basic quality. Everyone always wants money because everyone else also always wants money, which means you can exchange money for whatever you want or need. The shoemaker will always be happy to take your money, because no matter what he really wants — apples, goats or a divorce — he can get it in exchange for money.

Money is thus a universal medium of exchange that enables people to convert almost everything into almost anything else. Brawn gets converted to brain when a discharged soldier finances his college tuition with his military benefits. Land gets converted into loyalty when a baron sells property to support his retainers. Health is converted to justice when a physician uses her fees to hire a lawyer — or bribe a judge. It is even possible to convert sex into salvation, as fifteenth-century prostitutes did when they slept with men for money, which they in turn used to buy indulgences from the Catholic Church.

Ideal types of money enable people not merely to turn one thing into another, but to store wealth as well. Many valuables cannot be stored — such as time or beauty. Some things can be stored only for a short time, such as strawberries. Other things are more durable, but take up a lot of space and require expensive facilities and care. Grain, for example, can be stored for years, but to do so you need to build huge storehouses and guard against rats, mould, water, fire and thieves. Money, whether paper, computer bits or cowry shells, solves these problems. Cowry shells don’t rot, are unpalatable to rats, can survive fires and are compact enough to be locked up in a safe.

In order to use wealth it is not enough just to store it. It often needs to be transported from place to place. Some forms of wealth, such as real estate, cannot be transported at all. Commodities such as wheat and rice can be transported only with difficulty. Imagine a wealthy farmer living in a moneyless land who emigrates to a distant province. His wealth consists mainly of his house and rice paddies. The farmer cannot take with him the house or the paddies. He might exchange them for tons of rice, but it would be very burdensome and expensive to transport all that rice. Money solves these problems. The farmer can sell his property in exchange for a sack of cowry shells, which he can easily carry wherever he goes.

Because money can convert, store and transport wealth easily and cheaply, it made a vital contribution to the appearance of complex commercial networks and dynamic markets. Without money, commercial networks and markets would have been doomed to remain very limited in their size, complexity and dynamism.

How Does Money Work?

Cowry shells and dollars have value only in our common imagination. Their worth is not inherent in the chemical structure of the shells and paper, or their colour, or their shape. In other words, money isn’t a material reality — it is a psychological construct. It works by converting matter into mind. But why does it succeed? Why should anyone be willing to exchange a fertile rice paddy for a handful of useless cowry shells? Why are you willing to flip hamburgers, sell health insurance or babysit three obnoxious brats when all you get for your exertions is a few pieces of coloured paper?

People are willing to do such things when they trust the figments of their collective imagination. Trust is the raw material from which all types of money are minted. When a wealthy farmer sold his possessions for a sack of cowry shells and travelled with them to another province, he trusted that upon reaching his destination other people would be willing to sell him rice, houses and fields in exchange for the shells. Money is accordingly a system of mutual trust, and not just any system of mutual trust: money is the most universal and most efficient system of mutual trust ever devised.

What created this trust was a very complex and long-term network of political, social and economic relations. Why do I believe in the cowry shell or gold coin or dollar bill? Because my neighbours believe in them. And my neighbours believe in them because I believe in them. And we all believe in them because our king believes in them and demands them in taxes, and because our priest believes in them and demands them in tithes. Take a dollar bill and look at it carefully. You will see that it is simply a colourful piece of paper with the signature of the US secretary of the treasury on one side, and the slogan ‘In God We Trust’ on the other. We accept the dollar in payment, because we trust in God and the US secretary of the treasury. The crucial role of trust explains why our financial systems are so tightly bound up with our political, social and ideological systems, why financial crises are often triggered by political developments, and why the stock market can rise or fall depending on the way traders feel on a particular morning.

Initially, when the first versions of money were created, people didn’t have this sort of trust, so it was necessary to define as ‘money’ things that had real intrinsic value. History’s first known money Sumerian barley money — is a good example. It appeared in Sumer around 3000 sc, at the same time and place, and under the same circumstances, in which writing appeared. Just as writing developed to answer the needs of intensifying administrative activities, so barley money developed to answer the needs of intensifying economic activities.

Barley money was simply barley — fixed amounts of barley grains used as a universal measure for evaluating and exchanging all other goods and services. The most common measurement was the sila, equivalent to roughly one litre. Standardised bowls, each capable of containing one sila, were mass-produced so that whenever people needed to buy or sell anything, it was easy to measure the necessary amounts of barley. Salaries, too, were set and paid in silas of barley. A male labourer earned sixty silas a month, a female labourer thirty silas. A foreman could earn between 1,200 and 5,000 silas. Not even the most ravenous foreman could eat 5,000 litres of barley a month, but he could use the silas he didn’t eat to buy all sorts of other commodities — oil, goats, slaves, and something else to eat besides barley.®

Even though barley has intrinsic value, it was not easy to convince people to use it as money rather than as just another commodity. In order to understand why, just think what would happen if you took a sack full of barley to your local shopping centre, and tried to buy a shirt or a pizza. The vendors would probably call security. Still, it was somewhat easier to build trust in barley as the first type of money, because barley has an inherent biological value. Humans can eat it. On the other hand, it was difficult to store and transport barley. The real breakthrough in monetary history occurred when people gained trust in money that lacked inherent value, but was easier to store and transport. Such money appeared in ancient Mesopotamia in the middle of the third millennium sc. This was the silver shekel.

The silver shekel was not a coin, but rather 8.33 grams of silver. When Hammurabi’s Code declared that a superior man who killed a slave woman must pay her owner twenty silver shekels, it meant that he had to pay 166 grams of silver, not twenty coins. Most monetary terms in the Old Testament are given in terms of silver rather than coins. Josephs brothers sold him to the Ishmaelites for twenty silver shekels, or rather 166 grams of silver (the same price as a slave woman — he was a youth, after all).

Unlike the barley sila, the silver shekel had no inherent value. You cannot eat, drink or clothe yourself in silver, and it’s too soft for making useful tools — ploughshares or swords of silver would crumple almost as fast as ones made out of aluminium foil. When they are used for anything, silver and gold are made into jewellery, crowns and other status symbols — luxury goods that members of a particular culture identify with high social status. Their value is purely cultural.

Set weights of precious metals eventually gave birth to coins. The first coins in history were struck around 640 sc by King Alyattes of Lydia, in western Anatolia. These coins had a standardised weight of gold or silver, and were imprinted with an identification mark. The mark testified to two things. First, it indicated how much precious metal the coin contained. Second, it identified the authority that issued the coin and that guaranteed its contents. Almost all coins in use today are descendants of the Lydian coins.

Coins had two important advantages over unmarked metal ingots. First, the latter had to be weighed for every transaction. Second, weighing the ingot is not enough. How does the shoemaker know that the silver ingot I put down for my boots is really made of pure silver, and not of lead covered on the outside by a thin silver coating? Coins help solve these problems. The mark imprinted on them testifies to their exact value, so the shoemaker doesn’t have to keep a scale on his cash register. More importantly, the mark on the coin is the signature of some political authority that guarantees the coin’s value.

The shape and size of the mark varied tremendously throughout history, but the message was always the same: ‘I, the Great King So-And- So, give you my personal word that this metal disc contains exactly five grams of gold. If anyone dares counterfeit this coin, it means he is fabricating my own signature, which would be a blot on my reputation. I will punish such a crime with the utmost severity.’ That’s why counterfeiting money has always been considered a much more serious crime than other acts of deception. Counterfeiting is not just cheating — it’s a breach of sovereignty, an act of subversion against the power, privileges and person of the king. The legal term is lese-majesty (violating majesty), and was typically punished by torture and death. As long as people trusted the power and integrity of the king, they trusted his coins. Total strangers could easily agree on the worth of a Roman denarius coin, because they trusted the power and integrity of the Roman emperor, whose name and picture adorned it.

27. One of the earliest coins in history, from Lydia of the seventh century BC.

In turn, the power of the emperor rested on the denarius. Just think how difficult it would have been to maintain the Roman Empire without coins — if the emperor had to raise taxes and pay salaries in barley and wheat. It would have been impossible to collect barley taxes in Syria, transport the funds to the central treasury in Rome, and transport them again to Britain in order to pay the legions there. It would have been equally difficult to maintain the empire if the inhabitants of the city of Rome believed in gold coins, but the subject populations rejected this belief, putting their trust instead in cowry shells, ivory beads or rolls of cloth.

The Gospel of Gold

The trust in Rome’s coins was so strong that even outside the empire’s borders, people were happy to receive payment in denarii. In the first century av, Roman coins were an accepted medium of exchange in the markets of India, even though the closest Roman legion was thousands of kilometres away. The Indians had such a strong confidence in the denarius and the image of the emperor that when local rulers struck coins of their own they closely imitated the denarius, down to the portrait of the Roman emperor! The name ‘denarius’ became a generic name for coins. Muslim caliphs Arabicised this name and issued ‘dinars’. The dinar is still the official name of the currency in Jordan, Iraq, Serbia, Macedonia, Tunisia and several other countries.

As Lydian-style coinage was spreading from the Mediterranean to the Indian Ocean, China developed a slightly different monetary system, based on bronze coins and unmarked silver and gold ingots. Yet the two monetary systems had enough in common (especially the reliance on gold and silver) that close monetary and commercial relations were established between the Chinese zone and the Lydian zone. Muslim and European merchants and conquerors gradually spread the Lydian system and the gospel of gold to the far corners of the earth. By the late modern era the entire world was a single monetary zone, relying first on gold and silver, and later on a few trusted currencies such as the British pound and the American dollar.

The appearance of a single transnational and transcultural monetary zone laid the foundation for the unification of Afro-Asia, and eventually of the entire globe, into a single economic and political sphere. People continued to speak mutually incomprehensible languages, obey different rulers and worship distinct gods, but all believed in gold and silver and in gold and silver coins. Without this shared belief, global trading networks would have been virtually impossible. The gold and silver that sixteenth-century conquistadors found in America enabled European merchants to buy silk, porcelain and spices in East Asia, thereby moving the wheels of economic growth in both Europe and East Asia. Most of the gold and silver mined in Mexico and the Andes slipped through European fingers to find a welcome home in the purses of Chinese silk and porcelain manufacturers. What would have happened to the global economy if the Chinese hadn’t suffered from the same ‘disease of the heart’ that afflicted Cortés and his companions — and had refused to accept payment in gold and silver?

Yet why should Chinese, Indians, Muslims and Spaniards — who belonged to very different cultures that failed to agree about much of anything — nevertheless share the belief in gold? Why didn’t it happen that Spaniards believed in gold, while Muslims believed in barley, Indians in cowry shells, and Chinese in rolls of silk? Economists have a ready answer. Once trade connects two areas, the forces of supply and demand tend to equalise the prices of transportable goods. In order to understand why, consider a hypothetical case. Assume that when regular trade opened between India and the Mediterranean, Indians were uninterested in gold, so it was almost worthless. But in the Mediterranean, gold was a coveted status symbol, hence its value was high. What would happen next?

Merchants travelling between India and the Mediterranean would notice the difference in the value of gold. In order to make a profit, they would buy gold cheaply in India and sell it dearly in the Mediterranean. Consequently, the demand for gold in India would skyrocket, as would its value. At the same time the Mediterranean would experience an influx of gold, whose value would consequently drop. Within a short time the value of gold in India and the Mediterranean would be quite similar. The mere fact that Mediterranean people believed in gold would cause Indians to start believing in it as well. Even if Indians still had no real use for gold, the fact that Mediterranean people wanted it would be enough to make the Indians value it.

Similarly, the fact that another person believes in cowry shells, or dollars, or electronic data, is enough to strengthen our own belief in them, even if that person is otherwise hated, despised or ridiculed by us. Christians and Muslims who could not agree on religious beliefs could nevertheless agree on a monetary belief, because whereas religion asks us to believe in something, money asks us to believe that other people believe in something.

For thousands of years, philosophers, thinkers and prophets have besmirched money and called it the root of all evil. Be that as it may, money is also the apogee of human tolerance. Money is more open- minded than language, state laws, cultural codes, religious beliefs and social habits. Money is the only trust system created by humans that can bridge almost any cultural gap, and that does not discriminate on the basis of religion, gender, race, age or sexual orientation. Thanks to money, even people who don’t know each other and don’t trust each other can nevertheless cooperate effectively.

The Price of Money

Money is based on two universal principles:

1. Universal convertibility: with money as an alchemist, you can turn land into loyalty, justice into health, and violence into knowledge.
2. Universal trust: with money as a go-between, any two people can cooperate on any project.

These principles have enabled millions of strangers to cooperate effectively in trade and industry. But these seemingly benign principles have a dark side. When everything is convertible, and when trust depends on anonymous coins and cowry shells, it corrodes local traditions, intimate relations and human values, replacing them with the cold laws of supply and demand.

Human communities and families have always been based on belief in ‘priceless’ things, such as honour, loyalty, morality and love. These things lie outside the domain of the market, and they shouldn’t be bought or sold for money. Even if the market offers a good price, certain things just aren’t done. Parents mustn’t sell their children into slavery; a devout Christian must not commit a mortal sin; a loyal knight must never betray his lord; and ancestral tribal lands shall never be sold to foreigners.

Money has always tried to break through these barriers, like water seeping through cracks in a dam. Parents have been reduced to selling some of their children into slavery in order to buy food for the others. Devout Christians have murdered, stolen and cheated — and later used their spoils to buy forgiveness from the church. Ambitious knights auctioned their allegiance to the highest bidder, while securing the loyalty of their own followers by cash payments. Tribal lands were sold to foreigners from the other side of the world in order to purchase an entry ticket into the global economy.

Money has an even darker side. For although money builds universal trust between strangers, this trust is invested not in humans, communities or sacred values, but in money itself and in the impersonal systems that back it. We do not trust the stranger, or the next-door neighbour — we trust the coin they hold. If they run out of coins, we run out of trust. As money brings down the dams of community, religion and state, the world is in danger of becoming one big and rather heartless marketplace.

Hence the economic history of humankind is a delicate dance. People rely on money to facilitate cooperation with strangers, but they’re afraid it will corrupt human values and intimate relations. With one hand people willingly destroy the communal dams that held at bay the movement of money and commerce for so long. Yet with the other hand they build new dams to protect society, religion and the environment from enslavement to market forces.

It is common nowadays to believe that the market always prevails, and that the dams erected by kings, priests and communities cannot long hold back the tides of money. This is naive. Brutal warriors, religious fanatics and concerned citizens have repeatedly managed to trounce calculating merchants, and even to reshape the economy. It is therefore impossible to understand the unification of humankind as a purely economic process. In order to understand how thousands of isolated cultures coalesced over time to form the global village of today, we must take into account the role of gold and silver, but we cannot disregard the equally crucial role of steel.