تۆتىنچى باب كەلكۈن

4-باب كەلكۈن

بىلىش ئىنقىلابىدىن ئىلگىرى، بارلىق ئىنسان تۈرلىرى پەقەت ئاسىيا ۋە ئافرىقىدا ياشىغان. دەرۋەقە، ئۇلار يەنە سۇ ئۈزۈش ياكى بىر قىسىم ئاددىي ساللارنى ياساش ئارقىلىق بىر قانچە ئاراللاردا ئولتۇراقلاشقان. مەسىلەن، فلورېس ئارىلى 850،000 يىل ئىلگىرىلا مۇستەملىكە قىلىنغان. بىراق ئۇ ۋاقىتتا ئۇلار دېڭىز سەپىرى قىلالمايتتى. بۇ سەۋەپتىن ھېچكىم ئامېرىكا قىتئەسى، ئاۋىستىرالىيە، ماداغاسقار، يېڭى زېلاندىيە ۋە ھاۋاي قاتارلىق يىراق ئاراللارغا بېرىپ باقمىغان ئىدى.

دېڭىز-ئوكيان ئىنسانلارغا توسالغۇ بولۇپلا قالماي، ئاسىيا ۋە ئافرىقا قىتئەسىدىكى نۇرغۇن ھايۋان ۋە ئۆسۈملۈكلەرنىڭ “تاشقى دۇنيا”غا يېتىپ بېرىشىغىمۇ توسالغۇ بولاتتى. شۇنداق قىلىپ، ئاۋىستىرالىيە ۋە ماداغاسقارغا ئوخشاش يىراق قىتئەلەر ۋە ئاراللاردىكى جانلىقلار مىليونلىغان يىللار مۇستەقىل تەرەققىي قىلدى، شۇڭا قىياپىتى ۋە تەبىئىتى جەھەتتىن ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى يىراق تۇغقانلىرى بىلەن پۈتۈنلەي ئوخشىمايتتى. يەر شارى بىر قانچە ئالاھىدە ئېكولوگىيە سىستېمىسىغا بۆلۈنگەن بولۇپ، بۇ ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ ھەر بىرى ئۆزگىچە ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارنىڭ جۇغلىنىشىدىن تەركىب تاپقان. ئەمما خومۇ سەپىيانىس سەۋەبىدىن بۇ بىئولوگىيەلىك گۈللىنىش ئاخىرلىشاي دەپ قالغان ئىدى.

بىلىش ئىنقىلابىنىڭ كەينىدىنلا خومۇ سەپىيانىس يېڭى تېخنىكا، تەشكىللەش ئىقتىدارى، ھەتتا ئاسىيا ۋە ئافرىقا قىتئەسىدىن چىقىپ، سىرتقى دۇنيادا ئولتۇراقلىشىدىغان غايىگە ئېرىشتى. ئۇلارنىڭ تۇنجى چوڭ مۇۋەپپەقىيىتى تەخمىنەن 45000 يىل ئىلگىرى ئاۋىستىرالىيەنى مۇستەملىكە قىلىش ئىدى. مۇتەخەسسىسلەر بۇ غەلبىنى چۈشەندۈرۈشتە قىينالدى. ئاۋىستىرالىيەگە يېتىپ بېرىش ئۈچۈن، ئىنسانلار نۇرغۇن بوغۇزلارنى كېسىپ ئۆتۈشكە توغرا كېلىدىغان بولۇپ، بۇ بوغۇزلارنىڭ بەزىلىرىنىڭ كەڭلىكى 100 كىلومىتىردىن ئاشاتتى. يېتىپ بارغاندىن كېيىن ئۇلار دەرھاللا دېگۈدەك شۇ يەردىكى ئېكولوگىيەگە ماسلىشىشى كېرەك ئىدى.

ئەڭ ئەقىلگە مۇۋاپىق نەزەرىيە شۇكى، تەخمىنەن 45000 يىل ئىلگىرى، ھىندونېزىيە تاقىم ئارىلى (ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىن ئايرىلىپ چىققان ۋە تار بوغۇزلار بىلەن بىر-بىرىدىن ئايرىلىپ تۇرىدىغان ئاراللار)دا ياشايدىغان خومۇ سەپىيانىس تۇنجى بولۇپ ساھىل جەمئىيىتىنى تەرەققىي قىلدۇرغان ئىدى. ئۇلار كېمىلەرنى قانداق ياساشنى ئۆگىنىپ، دېڭىز-ئوكيانغا بېرىپ بېلىق تۇتتى، سودا قىلدى ۋە بايقىغۇچى بولدى. بۇلار ئىنسانلارنىڭ ئىقتىدارى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىغا مىسلى كۆرۈلمىگەن ئۆزگىرىشلەرنى ئېلىپ كەلدى. تيۇلېن، سۇ كالىسى، دېلفىن قاتارلىق دېڭىزغا كىرەلەيدىغان باشقا سۈت ئەمگۈچىلەر ئۇزۇن مۇددەتلىك تەدرىجىي تەرەققىيات ئارقىلىق سۇ ۋە ھاۋادا نەپەسلىنەلەيدىغان ئەزالارنى شەكىللەندۈرگەن ئىدى. ھىندونېزىيەدىكى خومۇ سەپىيانىسلار ئافرىقا ئوتلاقلىرىدىكى ئادەمسىمان مايمۇنلارنىڭ ئەۋلادلىرى بولۇپ، ئۇلار نە دېڭىز ھايۋانلىرىغا ئوخشاش بەدىنىدە پالاق شەكىللەندۈرمىگەن نە كىتقا ئوخشاش بۇرنىنىڭ بېشىغا يۆتكىلىشىنى ساقلاپ تۇرمىغان. ئەكسىچە، ئۇلار كېمە ياساپ، قانداق ھەيدەشنى ئۆگەنگەن. دەل مۇشۇ ماھارەتلەر ئۇلارنىڭ ئاۋىستىرالىيەگە كۆچۈشىگە ۋە ئولتۇراقلىشىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بەرگەن.

دەرۋەقە، ئارخېئولوگلار 45 مىڭ يىللىق تارىخقا ئىگە سال، پالاق ياكى بېلىقچىلىق كەنتىنى تاپالمىدى (بۇنداق يەرنى تېپىش تەس، چۈنكى، ھىندونېزىيەنىڭ قەدىمكى دېڭىز قىرغىقى ھازىرقى دېڭىز يۈزىدىن 100 مېتىر تۆۋەنگە چۆكۈپ كەتتى). ئەمما بۇ نەزەرىيەنى قوللايدىغان بىر قىسىم مۇستەھكەم پاكىتلار بار. بۇنىڭ بىرى، خومۇ سەپىيانىس ئاۋىستىرالىيەنى مۇستەملىكە قىلغاندىن كېيىنكى نەچچە مىڭ يىلدا يەنە ئاۋىستىرالىيەنىڭ شىمالىدىكى نۇرغۇن مۇستەقىل ئاراللارنى مۇستەملىكە قىلىشى ئىدى. بۇنىڭ ئىچىدە بۇكا ۋە مانۇس ئارىلى ئەڭ يېقىن قۇرۇقلۇقتىن ئىككى يۈز كىلومىتىر يىراقلىقتا. ئىلغار كېمە ۋە ئېسىل دېڭىزچىلىق ماھارىتى بولمىسا مانۇس ئارىلىنى مۇستەملىكە قىلغىلى بولىدىغانلىقىغا ئىشەنگىلى بولمايدۇ. يۇقىرىدا دەپ ئۆتكىنىمىزدەك، ئەينى ۋاقىتتىكى يېڭى ئىرېلاندىيە ۋە يېڭى ئەنگىلىيە ئارىلى ئارىسىدىكى دائىملىق دېڭىز سودىسى ھەققىدە پاكىتلار بار.^[1]

تارىختا ئىنسانلارنىڭ تۇنجى قېتىم ئاۋىستىرالىيەگە كېلىشى كولۇمبۇسنىڭ ئامېرىكىغا كېلىشى ياكى ئاپوللو II نىڭ ئايغا قونۇشىدەكلا  مۇھىم ھادىسە. بۇ ئىنسانلارنىڭ تۇنجى قېتىم مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا ئاسىيا ۋە ئافرىقا قىتئەسىنىڭ ئېكولوگىيىلىك سىستېمىسىدىن ئايرىلىشى بولۇپ، چوڭ قۇرۇقلۇقتىكى سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ تۇنجى قېتىم ئاسىيا ۋە ئافرىقا قىتئەسىدىن ئاۋىستىرالىيەگە يېتىپ بېرىشى ھېسابلىنىدۇ. تېخىمۇ مۇھىمى، بۇ ئىنسان ئاۋانگارتلىرىنىڭ  يېڭى دۇنيادا نېمىلەرنى قىلغانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر. ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق بىلەن شوغۇللانغۇچىلار ئاۋسترالىيەنىڭ دېڭىز ساھىلىغا تۇنجى قېتىم قەدەم باسقان پەيتتە، ئۇلار رەسمىي ھالدا بۇ قىتئەدىكى يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ چوققىسىغا چىققان ئىدى ۋە شۇنىڭدىن كېيىن يەر شارى تارىخىدىكى ئەڭ ئەجەللىك بىئولوگىيىلىك تۈرگە ئايلاندى.

گەرچە ئىنسانلار بىر قىسىم ئىجادى ماسلىشىش ۋە ھەرىكەتلەرنى نامايەن قىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇلار موھىتقا ئانچە چوڭ تەسىر كۆرسىتەلمىگەن. گەرچە ئۇلار ھەر جايلارغا كۆچۈپ، يەرلىك مۇھىتقا مۇۋەپپەقىيەتلىك ماسلاشقان بولسىمۇ، ئەمما يىڭى ماكانىنى ماھىيەتلىك ئۆزگەرتمىگەن ئىدى. ئاۋسترالىيەلىك كۆچمەنلەر (ئەمەلىيەتتە بويسۇندۇرغۇچىلار) ئاۋىستىرالىيەنىڭ يەرلىك مۇھىتىغا ماسلىشىپلا قالماي، پۈتكۈل ئاۋىستىرالىيە ئېكولوگىيىلىك سىستېمىسىنى تونۇغۇسىز دەرىجىدە ئۆزگەرتىۋەتتى.

ئىنسانلار تۇنجى قېتىم ئاۋىستىرالىيە دېڭىز ساھىلىغا قەدەم باسقاندا ئۇلارنىڭ ئىزلىرى دەرھال دولقۇنلار تەرىپىدىن يۇيۇۋېتىلدى. ئەمما تاجاۋۇزچىلىق تەرەققىي قىلغانسىېرى ئۇلار ئۆچۈرگىلى بولمايدىغان باشقىچە ئىزلارنى قالدۇردى. ئۇلار ئالغا ئىلگىرىلەۋاتقاندا ئەزەلدىن كۆرۈپ باقمىغان جانلىقلار بىلەن تولغان غەلىتە دۇنياغا كىرگەن بولۇپ، بۇ جانلىقلار ئىچىدە ئېغىرلىقى 200 كىلوگىرام، ئېگىزلىكى 2 مېتىر كېلىدىغان كېنگۇرۇلار بار ئىدى، ئەينى ۋاقىتتا ئاۋىستىرالىيەدىكى ئەڭ چوڭ يىرتقۇچ ھايۋان بولغان خالتىلىق شىر ھازىرقى يولۋاسقا ئوخشاش چوڭ بولۇپ، ئەڭ چوڭ ئوۋچى ئىدى. ئۇ ۋاقىتتا كوئالالارنىڭ بەدىنى دەرەخلەرنى قونداق قىلغۇدەك كىچىك ۋە چاققان ئەمەس ئىدى. تۆگە قۇشلىرىدىن ئىككى ھەسسە چوڭ بولغان تۈزلەڭلىكتە يۈرۈيدىغان ئۇچالمايدىغان قۇشلار بار ئىدى.  چاتقاللاردا يوشۇرۇنۇپ ياتىدىغان ئەجدىھادەك چوڭ كەسلەنچۈك ۋە يىلانلار بار ئىدى. ئېغىرلىقى ئىككى يېرىم توننا كېلىدىغان ۋومبات(خالتىلىق ئېيىق) لار ھېسابلىنىدىغان غايەت زور دىپروتودون(قوش كەسكۈر چىش يىرتقۇچ) ئورماندا ئايلىنىپ يۈرەتتى. قۇش ۋە ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلارنى ھېسابقا ئالمىغاندا، ئەينى ۋاقىتتا ئاۋىستىرالىيەدىكى بارلىق ھايۋانلار كېنگورۇغا ئوخشاش بولۇپ، ئۇلار قورساق خالتىسىدا ئېمىدىغان ۋە بېقىلىدىغان ياش، چارىسىز ئەۋلادلارنى تۇغاتتى. خالتىلىق سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئافرىقا ۋە ئاسىيادا ئاساسەن دېگۈدەك نامەلۇم بولسىمۇ بىراق ئاۋىستىرالىيەدە ئ‍ۇلار ھۆكۈمران ئىدى.

ئەمما بىر نەچچە مىڭ يىلدا بۇ غايەت زور ھايۋانلارنىڭ ھەممىسى غايىب بولدى. ئەينى ۋاقىتتا ئاۋىستىرالىيەدە ئېغىرلىقى 50 كىلوگىرامدىن ئاشىدىغان 24 خىل ھايۋان تۈرىنىڭ 23ى يوقىلىپ كەتكەن.^[2] نۇرغۇن كىچىك تۈرلەرمۇ غايىب بولغان. پۈتكۈل ئاۋىستىرالىيەنىڭ ئېكولوگىيىلىك سىستېمىسىغا تايىنىدىغان يېمەكلىك زەنجىرى ئۈزۈلۈپ قايتىدىن قۇرۇلغان. بۇ ئاۋىستىرالىيە ئېكولوگىيىلىك سىستېمىسىنىڭ مىليون يىلدىن بۇيانقى ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشى ئىدى. ئۇنداقتا خومۇ سەپىيانىس جىنايەتچىمۇ؟

گۇناھ ئارتىلدى

بەزى ئاكادېمىكلار كېلىماتنىڭ تۇراقسىزلىقىنى ئەيىبلەش ئارقىلىق ئىنسانىيەتنى گۇناھسىز قىلىشقا ئۇرۇندى (بىرىنىڭ ئورنىغا باشقىسىنى قۇربانلىق قىلىش). ئەمما خومۇ سەپىيانىسنىڭ پۈتۈنلەي گۇناھسىزلىقىغا ئىشىنىش تەس. كېلىماتقا ئارتىپ قويۇش نوقتىنەزىرىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان ئۈچ خىل پاكىت بار بولۇپ،  ئاۋىستىرالىيەدىكى چوڭ ھايۋانلار توپىنىڭ يوقىلىشىدا ئەجدادلىرىمىزنىڭ قولى بارلىقىنى ئىما قىلىپ تۇرىدۇ.

بىرىنچى نۇقتا شۇكى، گەرچە ئاۋىستىرالىيەنىڭ كېلىماتى 45 مىڭ يىل ئىلگىرى ئۆزگەرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇ قەدەر كۆرۈنەرلىك ئەمەس ئىدى. كىچىك ھاۋا ئەندىزىسىنىڭ ئۆزگىرىشىنىڭ ئۇنداق چوڭ كۆلەملىك يوقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىغا ئىشىنىش تەس. ھازىر بىز دائىم نۇرغۇن نەرسىلەرنى كېلىمات ئۆزگىرىشىگە باغلايمىز، ئەمما ھەقىقەت شۇكى، يەر شارىنىڭ كېلىماتى ھەرگىزمۇ تۇراقلىق ئەمەس. كېلىمات ھەر دەقىقىدە توختىماي ئۆزگىرىدۇ. تارىختىكى ھەرقانداق بىر ھادىسە بەزى كېلىمات ئۆزگىرىشلىرىنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان بولىدۇ.

بولۇپمۇ يەرشارى خېلى بۇرۇنلا سان-ساناقسىز سوۋۇش ۋە ئىللىش دەۋرىنى باشتىن كەچۈرگەن. ئۆتكەن مىليون يىلدا، ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ھەر 100،000 يىلدا بىر قېتىم مۇز دەۋرى يۈز بەردى. ئەڭ ئاخىرقى مۇز دەۋرى تەخمىنەن 75،000 يىلدىن 15،000يىللار ئىلگىرى يۈز بەرگەن. ئۆزگۈرۈش مۇز دەۋرىگە نىسبەتەن ئالاھىدە ئېغىر ئەمەس بولۇپ، بىرىنجى قېتىملىق يۇقىرى پەللە  70،000يىل، ئىككىنجى قېتىملىق يۇقىرى پەللە 20،000 يىل ئىلگىرى يۈز بەرگەن ئىدى. لىكىن، ئاۋىستىرالىيەدىكى غايەت زور دىپروتودون(قوش كەسكۈر چىشلىق يىرتقۇچ) 1.5 مىليون يىلدىن ئىلگىرىلا پەيدا بولغان، كەم دېگەندىمۇ ئالدىنقى 10 مۇز دەۋرىدە  ھايات قالغان. ھەتتا 70،000 يىل ئىلگىرىكى مۇز دەۋرىنىڭ يۇقىرى پەللىسىدىمۇ ھايات قالغان.  ئەمما نېمىشقا بۇ تۈر 45 مىڭ يىل ئىلگىرى تۇيۇقسىزلا يوقىلىپ كىتىدۇ؟ ئەلۋەتتە، ئەگەر دىپروتودون(قوش كەسكۈر چىشلىق يىرتقۇچ) ئەينى ۋاقىتتا يوقىلىپ كەتكەن بىردىنبىر چوڭ ھايۋان بولغان بولسا، ئۇ بەلكىم تاساددىبىيلىق بولۇشى مۇمكىن. بىراق، ئاۋىستىرالىيەدىكى %90 تىن ئارتۇق غايەت زور چوڭ ھايۋانلار توپى دىپروتودون بىلەن بىللە تارىختىن غايىب بولدى. گەرچە پاكىتلار شارائىتقا باغلىق بولسىمۇ، خومۇ سەپىيانىسنىڭ بارلىق ھايۋانلار سوغۇقتىن ئۆلۈپ كىتىۋاتقان مۇشۇنداق شارائىتتا تاسادىپىيلىق بىلەن ئاۋىستىرالىيەگە كەلگەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلىش بەك تەس.^[3]

ئىككىنچى نۇقتا، كېلىمات ئۆزگىرىشى كەڭ كۆلەملىك يوقىلىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ۋاقىتتا دېڭىز-ئوكياندىكى جانلىقلارمۇ قۇرۇقلۇق ھايۋانلىرىغا ئوخشاش تەس كۈنگە قالغان. بىراق، بىز 45000 يىل ئىلگىرى دېڭىز-ئوكياندىكى ھايۋانلار توپىنىڭ كۆرۈنەرلىك يوقىلىپ كەتكەنلىكىگە ئائىت ھېچقانداق پاكىت تاپالمايمىز. ئاۋىستىرالىيە قۇرۇقلىقىدىكى ئوكيانغا يىراقراق بولغان غايەت زور چوڭ ھايۋانلار توپىنىڭ يوقىلىپ ئوكيانغا يىقىن ئەتراپىدىكىلىرنىڭ ساقلىنىپ قېلىشىنى ئىنسانلار سەۋەبىدىن دەپ قارىساق ئاسان چۈشىنەلەيمىز. گەرچە ئىنسانلارنىڭ يول باشلاش تېخنىكىسى زور دەرىجىدە ياخشىلانغان بولسىمۇ،  خومۇ سەپىيانىس يەنىلا قۇرۇقلۇقتا ياشايتتى.

ئۈچىنچى نۇقتا شۇكى، قاچانىكى ئىنسانلار يىراقلاردىكى زىمىنلارنىڭ يەنە بىر پارچىسىغا ئولتۇراقلاشقاندا، ئاۋىستىرالىيەدىكىگە ئوخشاش جانلىقلارنىڭ تۈركۈملەپ يوقىلىشى نەچچە مىڭ يىل ئىچىدە قايتا قايتا يۈز بەرگەن. بۇنداق ئەھۋاللارنىڭ ھەممىسىدە خومۇ سەپىيانىسنىڭ جىنايىتىنى رەت قىلغىلى بولمايدۇ. يېڭى زېلاندىيەدىكى غايەت زور چوڭ ھايۋانلار توپى تەخمىنەن 45000 يىل ئىلگىرى كېلىمات ئۆزگىرىشنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان ئىدى، ئەمما ئىنسانلار يېڭى زېلاندىيەگە قەدەم باسقاندا ئۇلار ۋەيران بولدى. تەخمىنەن 800 يىل ئىلگىرى، يېڭى زېلاندىيەنىڭ تۇنجى خومۇ سەپىيانىس مۇستەملىكچىسى بولغان ماۋرىلار بۇ ئارالغا قەدەم باسقان. بىر نەچچە ئەسىر ئىچىدە، يەرلىكتىكى غايەت زور چوڭ ھايۋانلار توپى ۋە %60 قۇش تۈرى يوقىلىپ كەتكەن.

شىمالىي قۇتۇپ دېڭىزىدىكى ۋرانگېل ئارىلى (سىبىرىيە دېڭىز قىرغىقىنىڭ 200 كىلومېتىر شىمالى)دا، مامۇتلار مۇشۇنداق تەقدىرگە دۇچ كەلگەن ئىدى. مىليونلىغان يىل مامۇتلار شىمالىي يېرىم شاردا دېگۈدەك ئاۋۇپ كۆپەيدى، ئەمما خومۇ سەپىيانىس ئالدى بىلەن ياۋرۇ-ئاسىياغا، كىيىن شىمالىي ئامېرىكىغا كېڭەيگەن ۋاقىتتا مامۇتلارنىڭ پائالىيەت دائىرىسى كىچىكلەپ ماڭدى. تەخمىنەن 10،000 يىل ئىلگىرى، مامۇتلار ئاساسەن يوقىلىپ كەتكەن بولۇپ، ئەڭ ئاخىرقىلىرى پەقەت شىمالىي قۇتۇپ ئارىلىدىكى ۋارانگېل ئارىلىدا ھايات قالغان ئىدى. تاكى تەخمىنەن 4000 يىل ئىلگىرى ئىنسانلار تۇنجى قېتىم ۋارانگېل ئارىلىغا يىتىپ كەلگەنگە قەدەر مامۇتلار ۋارانگېل ئارىلىدا نەچچە مىڭ يىل ھايات قالغان ۋە كۆپەيگەن ئىدى.

ئەگەر ئاۋىستىرالىيەدىكى جانلىقلارنىڭ يوقىلىشى پەقەت يەككە ھادىسە بولسا، بىز يەنىلا ئىنسانلارنىڭ گۇناھسىزلىقىغا ئىشىنىشىمىز مۇمكىن. ئەمما تارىخى خاتىرىلەرگە قارايدىغان بولساق خومۇ سەپىيانىس ئېكولوگىيەنىڭ يۈرۈشلۈك قاتىلدەك قىلىدۇ.

ئاۋىستىرالىيەدىكى كۆچمەنلەرنىڭ ھەممىسى تاش قۇرال تېخنىكىسىغا ئىگە ئىدى. ئۇلار قانداق قىلىپ تاش قوراللار بىلەن ئېكولوگىيىلىك بۇزغۇنچىلىقنى كەلتۈرۈپ چىقاردى؟ تۆۋەندە بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان ئۈچ خىل چۈشەندۈرۈش بار.

بىرىنچى چۈشەندۈرۈش: ئاۋىستىرالىيەدىكى يوقىلىشنىڭ ئاساسلىق زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغان چوڭ ھايۋانلار ناھايىتى ئاستا كۆپىيەتتى. بۇ خىل ھايۋانلارنىڭ بوغازلىق مەزگىلى ناھايىتى ئۇزۇن، تۆللەش سانى ئاز، يەنە بوغاز بولۇش ئارىلىقىمۇ ئۇزۇن بولىدۇ. شۇڭلاشقا، ئىنسانلار بىر نەچچە ئايدا پەقەت بىرلا دىپروتودون (قوش كەسكۈر چىشلىق يىرتقۇچ) ئوۋلىغان تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ ئۆلۈش سانى تۇغۇلۇش سانىدىن ئېشىپ كەتكەن بولىدۇ. شۇڭا بىر نەچچە مىڭ يىلغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە، ئەڭ ئاخىرقى دىپروتودون ئۆلۈپ كەتكەن بولسا، بۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ پۈتكۈل تۈرى يوقىلىدۇ.^[4]

ئەمەلىيەتتە، دىپروتودون ۋە باشقا ھايۋانلار ناھايىتى چوڭ بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنى ئوۋلاش تەس ئەمەس، سەۋەبى ئۇلار ئىككى پۇتلۇق ئىنسانلارنىڭ ھۇجۇمىغا ئاسان ئۇچرايتتى. ھەر خىل ئىنسان تۈرلىرى ئاسىيا ۋە ئافرىقا قىتئەسىدە ئىككى مىليون يىلدىن بۇيان تەرەققىي قىلىپ، ئوۋچىلىق ماھارىتىنى يۇقىرى كۆتۈردى، بۇنىڭ بىلەن تەخمىنەن 400،000 يىللار ئىلگىرى چوڭ ھايۋانلارنى ئوۋلىيالايدىغان بولدى. ئاسىيا ۋە ئافرىقا قىتئەسىدىكى بېگېموتلار ئۆزلىرىنى ئىنسانلارنىڭ ھوجۇمىدىن ساقلاشنى ئۆگەندى. شۇڭا، يىرتقۇچ خومۇ سەپىيانىس ئوۋچى ئاسىيا ۋە ئافرىقىدا پەيدا بولغاندا، چوڭ ھايۋانلار ئاللىبۇرۇن ئۇنىڭغا ئوخشىشىپ كېتىدىغان جانلىقلارنىڭ ھوجۇمىدىن ساقلىنىشنى ئۆگىنىۋالغان ئىدى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئاۋىستىرالىيەدىكى چوڭ ھايۋانلارنىڭ قېچىشنى ئۆگىنىدىغان ۋاقتى يوق ئىدى. نېمىلا دېگەنبىلەن، ئىنسانلار بەك خەتەرلىك ئەمەس ئىدى. چۈنكى ئىنسان تۈرلىرىنىڭ ئۇزۇن، ئۆتكۈر چىشلىرىمۇ، ئالاھىدە كۈچلۈك ياكى چاققان بەدىنىمۇ يوق ئىدى. شۇڭا دىپروتودون  يەرشارىدا مېڭىپ يۈرگەن ۋاقىتتا ۋىجىك كۆرۈنىدىغان ئادەمسىمانمايمۇننى تۇنجى قېتىم كۆرگەندە، بەلكىم ئۇلارغا ئىرەڭسىزلەرچە قاراپ قويۇپ يوپۇرماقلىرىنى چايناۋەرگەن بولۇشى مۇمكىن. بۇ ھايۋانلار ئىنسانلاردىن قورقۇشنى ئۆگىنىشى ئۈچۈن تەدرىجى تەرەققى قىلىشقا توغرا كېلەتتى، ئەمما ئۇلار ئ‍ۆگىنىپ بولغۇچە يەر شارىدىن غايىپ بولۇپ بولدى.

ئىككىنچى خىل چۈشەندۈرۈش شۇكى، خومۇ سەپىيانىس ئاۋىستىرالىيەگە كەلگەن ۋاقىتتا ئاللىقاچان ئوت قوللىنىدىغان دېھقانچىلىق تېخنىكىسىنى بىلەتتى. شۇڭلاشقا، ئۇلار بۇنداق غەلىتە ۋە خەتەرلىك مۇھىتقا دۇچ كەلگەندە، ئۆتۈش تەس بولغان قويۇق دەل-دەرەخ ۋە ئورمانلارنى قەستەن كۆيدۈرۈپ ئوچۇق ئوتلاققا ئايلاندۇرۇپ، ئىنسانلارنىڭ ئېھتىياجىغا ماس كېلىدىغان ئاسان ئوۋ ئوۋلىغىلى بولىدىغان ماكان قىلدى. نەتىجىدە، ئۇلار بىر نەچچە مىڭ يىلدا ئاۋسترالىيەنىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىنىڭ ئېكولوگىيىسىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋەتتى.

تاشقا ئايلانغان ئۆسۈملۈكنىڭ ئىسپاتى يۇقىرىقى قاراشنى قوللايدۇ. ئېۋكالىپت دەرىخى 45،000 يىل ئىلگىرى ئاۋىستىرالىيەدە ناھايتى ئاز ئىدى. ئەمما خومۇ سەپىيانىس يېتىپ كەلگەندە ئېۋكالىپت دەرىخى ئالتۇن دەۋرىنى كۈتۈۋالدى. ئېۋكالىپتۇس ئوتقا چىداملىق بولغاچقا، باشقا دەرەخلەر ۋە ئۆسۈملۈكلەر كۆيۈپ كۈلگە ئايلىنىپ قالغاندا، ئۇ ھۆكۈمرانلىق ئورنىغا چىقتى.

ئۆسۈملۈكتىكى بۇ خىل ئۆزگىرىشلەر ئوتخور ۋە گۆشخور ھايۋانلارغا تەسىر قىلغان. ئېۋكالىپت دەرىخىگە تايىنىپ ياشايدىغان كوئالالار خۇشال ھالدا ئېۋكالىپتۇسنىڭ زېمىن كېڭەيمىچىلىكىگە ئەگىشىپ يېڭى رايونلارغا كىرگەن. ئەمما باشقا نۇرغۇن ھايۋانلار بۇنىڭدىن قاتتىق زەربىگە ئۇچرىغان. ئاۋىستىرالىيەدىكى نۇرغۇن يېمەكلىك زەنجىرى ئۈزۈلۈپ، يىمەكلىك زەنجىرىدىكى ئاجىز ھالقىلار يوقىلىپ كەتكەن.^[5]

ئۈچىنچى خىل چۈشەندۈرۈش ئوۋ ئوۋلاش ۋە كۆيدۈرۈشنىڭ كۆرۈنەرلىك تەسىرگە ئۇچرايدىغانلىقىغا قوشۇلۇش بىلەن بىللە، كېلىماتنىڭ رولىغىمۇ پۈتۈنلەي سەل قاراشقا بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. تەخمىنەن 45000 يىل ئىلگىرى ئاۋىستىرالىيەدە يۈز بەرگەن كېلىمات ئۆزگىرىشى پۈتكۈل ئېكولوگىيىلىك سىستېمىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى تۇراقسىزلاشتۇرۇپ، ئۇنى ئالاھىدە ئاجىزلاشتۇرۋەتكەن. نورمالدا، ئېكولوگىيەلىك سىستېما يەنىلا ئاستا-ئاستا ئەسلىگە كېلەلەيدۇ، بۇنداق ئىشلار بۇرۇنمۇ بولغان. ئەمما دەل مۇشۇ ھالقىلىق پەيتتە ئىنسانلار پەيدا بولۇپ، ئاللىبۇرۇن ئاجىزلاشقان ئېكولوگىيىلىك سىستېمىنى ھاڭغا ئىتتىرىۋەتتى.  كېلىمات ئۆزگىرىشى ۋە ئىنسانلارنىڭ ئوۋچىلىقى چوڭ ھايۋانلارغا نىسبەتەن ئاپەت بولدى، چۈنكى چوڭ ھايۋانلار ھەر تەرەپتىن قورشاۋدا بولۇپ ئۇلارنىڭ خىلمۇ-خىل تەھتىدلەرگە تاقابىل تۇرىدىغان ياخشى بولغان ھاياتلىق سىتىراتىگىيەسىنى تىز تېپىشى ئىنتايىن تەس ئىدى.

تېخىمۇ كۆپ دەلىللەر بولمىسا، ئۈچ خىل چۈشەندۈرۈشنىڭ قايسىسىنىڭ بەك مۇۋاپىق ئىكەنلىكىگە بىر نېمە دېمەك تەس. ئەمما ئىشىنىشكە ئاساسىمىز باركى، ئەگەر خومۇ سەپىيانىس ئاۋىستىرالىيەگە بارمىغان بولسا، بۈگۈنمۇ بۇ قۇرۇقلۇقتا خالتىلىق شىر، دىپروتودون ۋە يوغان كېنگۇرۇلارنىڭ ياشايدىغانلىقىغا ئىشىنىشكە بۇلاتتى.

سلوزنىڭ يوقىلىشى

ئاۋىستىرالىيەدىكى چوڭ ھايۋانلار توپىنىڭ يوقىلىشى بەلكىم خومۇ سەپىيانىسنىڭ يەرشارىدا قالدۇرغان تۇنجى بەلگىسى بولۇشى مۇمكىن. ئۇنىڭدىن كېيىن ئامېرىكا قىتئەسىدە تېخىمۇ چوڭ ئېكولوگىيىلىك ئاپەت يۈز بەردى. ئىنسانلارنىڭ بارلىق تۈرلىرىدىن پەقەت خومۇ سەپىيانىسلا تەخمىنەن 16000 يىل ئىلگىرى، يەنى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 14000 يىل ئىلگىرى غەربىي يېرىم شار زېمىنىغا قەدەم باسقان. خومۇ سەپىيانىس تۇنجى قېتىم پىيادە مېڭىپ ئامېرىكىغا يىتىپ كەلگەن. پىيادە كىلەلىشىدىكى سەۋەپ ئۇ ۋاقىتتا دېڭىز يۈزى تۆۋەن بولغاچقا، سىبىرىيەنىڭ شەرقىي شىمالى ئالياسكانىڭ غەربىي شىمالى بىلەن قۇرۇقلۇق ئارقىلىق تۇتاشقان ئىدى. ئەمما بۇ سەپەر ئۇنداق ئاسان بولمىغان. بۇ سەپەر دېڭىز ئارقىلىق ئاۋسترالىيەگە يېتىپ بېرىشتىنمۇ قىيىن ئىدى. بۇ سەپەردە ئۇلار ئالدى بىلەن سىبىرىيەنىڭ شىمالىدىكى قاتتىق سوغۇققا قانداق تاقابىل تۇرۇشنى ئۆگىنىشى كېرەك ئىدى. چۈنكى بۇ يەردە قىشتا قۇياش چىقمايتتى، تېمپېراتۇرا نۆلدىن تۆۋەن 51 گىرادۇسقا چۈشۈپ قالاتتى.

ئىلگىرى ھېچقانداق ئىنسان تۈرى شىمالىي سىبىرىيە قاتارلىق جايلاردىن ئۆتەلمىگەن ئىدى. ھەتتا سوغۇققا بەرداشلىق بېرەلەيدىغان نېئاندېرتاللارمۇ جەنۇبتىكى ئىسسىق رايونلاردا ياشاپ قالغان ئىدى. ئەمما بەدىنى قار ۋە مۇز دۇنياسىغا ئەمەس، بەلكى ئافرىقا سەھراسىغا كۆنگەن خومۇ سەپىيانىس ئەڭ زېرەك ھەل قىلىش چارىسىنى ئىجاد قىلدى. ئۇنىڭ توپلانغان قەبىلىلىرى سوغۇقراق رايونلارغا كەلگەندە قاردا كېيىدىغان ئاياغ ياسىدى، شۇنداقلا يىڭنە ئىشلىتىپ ھايۋانلارنىڭ تېرىسى ۋە يۇڭىدىن ئىسسىق ساقلايدىغان يېپىنچا تىكىشنى ئۆگىنىۋالدى. ئۇلار يىراق شىمالدىكى مامۇتلارنى ئىز قوغلاپ ئۆلتۈرەلەيدىغان يېڭى قورال ۋە مۇرەككەپ ئوۋ تېخنىكىسىنى ئىجاد قىلدى. ئۇلارنىڭ ئىسسىق ساقلايدىغان كىيىم ۋە ئوۋچىلىق ماھارىتىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى نەتىجىسىدە، تېخىمۇ تەۋەككۈلچىلىك قىلىپ، مۇزلۇق رايۇنلارغا كىرەلەيدىغان بولدى. ئۇلار شىمالغا كۆچۈپ بارغاندا، كىيىم-كېچەك، ئوۋ ئىستراتېگىيىسى ۋە باشقا ھايات قېلىش ماھارەتلىرىمۇ بىللە ياخشىلىنىپ ماڭدى.

نىمە ئۈچۈن ئۇلار ئۇ قەدەر ئاۋارە بولىدۇ؟ نېمىشقا بىلىپ تۇرۇپ ئۆزىنى سېبىرىيەگە سۈرگۈن قىلىدۇ؟ بەلكىم بەزى قەبىلىلەر ئۇرۇش، نوپۇس بېسىمى ياكى تەبىئىي ئاپەت تۈپەيلى شىمالغا كۆچۈشكە مەجبۇر بولغان بولۇشى مۇمكىن. ئەمما بەزى قەبىلىلەر ھايۋانلارنى دەپ شىمالغا كۆچكەن بولۇشى مۇمكىن. شىمالىي قۇتۇپ زېمىنى بۇغا ۋە مامۇتلار بىلەن لىق تولغان ئىدى. ھەر بىر مامۇت كۆپ مىقداردىكى گۆشنىڭ، مەززىلىك ياغنىڭ، ئىسسىق يۇڭ ۋە قىممەتلىك پىل چىشىنىڭ مەنبەسى ئىدى (بۇ يەرنىڭ تېمپېراتۇرىسى تۆۋەن بولغاچقا، يېڭى گۆشلەرنى توڭلىتىپ كىيىن ئىستىمال قىلغىلى بولىدۇ). سۇنگېرغا قارىتا ئېلىپ بېرىلغان تەكشۈرۈش مامۇتلارنى ئوۋلايدىغانلارنىڭ مۇزلۇق شىمالدا ھايات قالغانلىقىنىلا ئەمەس، بەلكى كۈچلەنگەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، قەبىلىلەر شاخلىنىپ، كېڭىيىپ، مامۇت، ماستودون-سۈت چىش پىل، كەركىدان ۋە بۇغىلارنى ئىز قوغلاپ ياشىدى. بەزى قەبىلىلەر مىلادىدىن ئىلگىرىكى 14000-يىللار ئەتراپىدا سىبىرىيەنىڭ شەرقىي شىمالىدىن ئالياسكاغا مۇشۇ سەۋەپتىن كەلگەن ئىدى. ئەلۋەتتە، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ يېڭى دۇنيا بايقىغانلىقىنى بىلمەيتتى. ئالياسكا ئىنسانلار ۋە مامۇتلارغا نىسپەتەن سىبىرىيەنىڭ كېڭەيتىلمە نۇسخسى ئىدى.

دەسلەپتە، ئالياسكا ئامېرىكىنىڭ باشقا جايلىرىدىن مۇزلۇقلار بىلەن ئايرىلىپ تۇرغان، شۇڭلاشقا ئاران بىر ياكى ئىككى قەبىلىلا جەنۇپقا كېڭىيەلىگەن بولۇشى مۇمكىن. ئەمما مىلادىدىن ئىلگىرىكى 12000 يىللارغا كەلگەندە، يەر شارى كېلىماتى ئىسسىپ مۇزلار ئېرىپ، ئاسانراق بىر يول پەيدا قىلغان. بۇنىڭ بىلەن بۇ يېڭى كارىدور ئارقىلىق ئىنسانلار كەڭ كۆلەمدە جەنۇبقا كۆچۈپ، پۈتۈن قىتئەگە تارقالغان. گەرچە ئۇلار دەسلەپتە شىمالىي قۇتۇپ رايونلىرىدا چوڭ ھايۋانلارنى ئوۋلاشقا ئادەتلەنگەن بولسىمۇ، ئەمما ئوخشىمىغان خىلمۇ-خىل ئىقلىم ۋە ئېكولوگىيىلىك سىستېمىغا تېزلا ماسلاشقان. سىبىرىيەنىڭ ئەۋلادلىرى شەرقىي ئامېرىكىنىڭ قويۇق ئورمانلىقلىرىدا، مىسسىسىپى دېلتىسىدىكى سازلىقلاردا، مېكسىكىنىڭ قۇملۇقلىرىدا ۋە ئوتتۇرا ئامېرىكىنىڭ ئىسسىق بەلۋاغ ئورمانلىقىدا ئولتۇراقلاشتى. بەزىلەر ئامازون ئويمانلىقىدىكى دەريا بويلىرىدا، بەزىلەر ئاندىئان تاغ ۋادىسىغا ياكى ئارگېنتىنانىڭ ئوچۇق ئوتلاقلىرىغا كىلىپ ماكانلاشتى. بۇلارنىڭ ھەممىسى پەقەت بىر ياكى ئىككى مىڭ يىلدا يۈز بەردى. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 10،000 يىللارغا كەلگەندە، ئىنسانلار ئاللىقاچان ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ ئەڭ جەنۇبىدىكى تىئېررا دېل فۇئېگودا ئولتۇراقلىشىپ بولغان ئىدى. ئامېرىكا قىتئەسىدىكى چاقماق تىزلىكىدە ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارى خومۇ سەپىياننىڭ تەڭداشسىز ئەقىل-پاراسەت ۋە ماسلىشىشچانلىقى بارلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى. باشقا ئوخشاش گىنلىق ھەرقانداق ھايۋان ئەزەلدىن بۇنداق خىلمۇ-خىل ماكانلارغا كېلىپ ناھايتى تىزلا ماكانلىشىپ باقمىغان ئىدى.^[6]

قان ئاققۇزماي ئامېرىكىغا ماكانلىشىش مۇمكىن بولمىغان، ئامېرىكىغا ماكانلىشىشىنىڭ ئارقىسىدا سان-ساناقسىز زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ ئىزلىرى بار ئىدى. 14000 يىل ئىلگىرى، ئامېرىكا قىتئەسى ھازىرقىدىن كۆپ ھايۋانات تۈرىگە ئىگە ئىدى. خومۇ سەپىيانس تۇنجى قېتىم ئالياسكا شىتاتىدىن كانادا ۋە ئامېرىكىنىڭ غەربىدىكى تۈزلەڭلىككە ئاياغ باسقاندا، ئۇلار مامۇت ۋە ماستودون، ئېيىق چوڭلىقىدىكى غاجىلىغۇچى ھايۋانلار، ئات ۋە تۆگە پادىلىرى، سان-ساناقسىز شىرلار ۋە بۈگۈنكى كۈندە پۈتۈنلەي يۇقىلىپ كەتكەن چوڭ ھايۋانلارغا يولۇققان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە قورقۇنچلۇق خەنجەر چىشلىق مۈشۈك تۈرىدىكىلەر ۋە سلوز لېنىۋېتىس بار بولۇپ، ئېغىرلىقى 8 توننا، ئېگىزلىكى 6 مېتىر كېلەتتى. جەنۇبىي ئامېرىكا ھەر خىل چوڭ سۈت ئەمگۈچىلەر، ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلار ۋە قۇشلارغا ساھىپخانلىق قىلاتتى. ئىلگىرى ئامېرىكا غايەت زور تەدرىجى تەرەققىيات تەجرىبىخانىسىغا ئوخشايتتى، بۇ يەردە ئاسىيا ۋە ئافرىقىدا كۆرۈلۈپ باقمىغان ھەر خىل ھايۋانلار ۋە ئۆسۈملۈكلەر روناق تاپقان ئىدى.

يۇقىرىقىلارنىڭ ھېچقايسىسى بۈگۈن يوق. خومۇ سەپىيانىس يېتىپ كەلگەن ئىككى مىڭ يىل مابەينىدە ئۆزگىچە جانلىقلارنىڭ كۆپىنچىسى يۇقاپ كەتكەن. ھازىرقى مۆلچەرگە قارىغاندا، بۇ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە، شىمالىي ئامېرىكىدىكى ھەر خىل چوڭ سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ 47سى ئىچىدىن 34ى غايىب بولغان؛ جەنۇبىي ئامېرىكىدا 60 خىل ھايۋاننىڭ 50ى يوقاپ كەتكەن. خەنجەر چىشلىق مۈشۈك تۈرىدىكىلەر 30 مىليون يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت كۆپىيىپ ئاۋۇپ بۈگۈنكى كۈندە پۈتۈنلەي دېگۈدەك يوقىلىپ كەتكەن، غايەت ئېغىر سلوز، يۇغان شىر، ئامېرىكا ئاتلىرى، ئامېرىكا تۆگىلىرى، غايەت چوڭ غاجىلىغۇچى ھايۋانلار ۋە  مامۇتلارمۇ يوقاپ كەتكەن. بۇنىڭدىن باشقا، تۈمەنلىگەن كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچىلەر، ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلار، قۇشلار، ھەتتا ھاشاراتلار ۋە پارازىت قۇرتلارمۇ يوقاپ كەتكەن (مامۇتلار ئۆلگەندە ئوخشاش تىپتىكى پۈتۈن ھايۋانلارمۇ يوقاپ كەتكەن).

نەچچە ئون يىلدىن بۇيان، پالېئونتولوگلار ۋە ھايۋانات باغچىسى ئارخېلوگلىرى ئامېرىكا تۈزلەڭلىكى ۋە تاغلىرىنى كېزىپ، قەدىمكى تۆگىلەرنىڭ تاشقا ئايلانغان سۆڭەكلىرىنى، گىگانت سلوزنىڭ تاشقا ئايلانغان تىزەكلىرىنى ئىزدىدى. ئۇلار ئىزدىگەن نەرسىسىنى تاپقان ۋاقتىدا بۇ قىممەتلىك جاۋاھىرلارنى ئەستايىدىللىق بىلەن ئوراپ تەجرىبىخانىغا ئەۋەتتى. تەجرىبىخانىدا ھەر بىر سۆڭەك ۋە ھەر بىر پارچە كوپرولىت ئەستايىدىللىق بىلەن تەتقىق قىلىندى ۋە يىل سانى ئېنىقلاپ چىقىلدى. قايتا-قايتا تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە، ئانالىزلار ئوخشاش نەتىجىنى كۆرسىتىپ بەردى: تاكى بۈگۈنگە قەدەر تېپىلغان ئەڭ يىڭى تىزەك ۋە تۆگە سۆڭىكىنىڭ تارىخىنى ئىنسانلارنىڭ ئامېرىكا قىتئەسىنى كەلكۈندەك ئىگەللىگەن دەۋرىگىچە سۈرگىلى بولىدۇ. بۇ تەخمىنەن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 12000 ~ 9000 ئەتراپىدا يۈز بەرگەن ئىدى. ئالىملار كارىب دېڭىزىدىكى بىر قانچە ئاراللاردا، بولۇپمۇ كۇبا ۋە ھىسپانىئولادا ئەڭ يىقىنقى تىزەكنى تاپقان ئىدى.  ئالىملار سلوزنىڭ مىلادىدىن ئىلگىرىكى 5000 يىللار ئىلگىرىكى تىزىكىنىڭ تاش قاتمىسىنى تاپتى. بۇ ۋاقىت ئىنسانلارنىڭ تۇنجى قېتىم مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا كارىب دېڭىزىدىن ئۆتۈپ، ئىككى چوڭ ئارالدا ئولتۇراقلاشقان دەۋرىگە توغرا كىلەتتى.

ئوخشاشلا، بەزى ئالىملار يەنىلا خومۇ سەپىيانىسنى ئاقلاپ، بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ كېلىمات ئۆزگىرىشىدىن كېلىپ چىققانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى (ئەگەر بۇ توغرا بولسا، بەزى سىرلىق سەۋەپ تۈپەيلى كارپ دېڭىزى ئاراللىرىدا كىلىمات 7000يىللارغىچە ئۆزگەرمەي تۇرغان ۋاقتىدا غەربىي يېرىم شارنىڭ ئىللىشقا باشلىغانلىقى چۈشەندۈرۈلۈشى كېرەك ئىدى). ئەمما ئامېرىكا قىتئەسىدىكى تىزەكتىن ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتكىلى بولمايدۇ. بىز ئىنسانلار گۇناھكار، بۇنىڭدا ھېچ شەك يوق. گۇناھنى كېلىمات ئۆزگىرىشىگە ئارتىپ قويۇش بىزگە خوشياققان تەقدردىمۇ، ئىنسانلار بۇ جىنايەتكە جاۋاپكار ئىدى.^[7]

نوھنىڭ كېمىسى

ئەگەر بىز ئاۋىستىرالىيە ۋە ئامېرىكا قىتئەسىدە يۈز بەرگەن كەڭ كۆلەملىك يوقىلىشنى بىرلەشتۈرۈپ،  باشقا ئىنسان تۈرلىرىنىڭ يوقىلىشىغا ئوخشاش ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى خومۇ سەپىيانىسنىڭ كېڭىيىشىدىن كېلىپ چىققان كىچىك كۆلەمدىكى يوقىلىشنى قوشساق، ھەمدە قەدىمكى يىغىمچىلارنىڭ يىراق ئاراللار (كۇباغا ئوخشاش) دا ماكانلاشقاندىن كىيىنكى كىلىپ چىققان يوقىلىشلارنى ھېساپقا ئالساق، خومۇ سەپىيانىسنىڭ مۇستەملىكىسىنىڭ بىرىنچى دولقۇنى پۈتكۈل ھايۋاناتلار دۇنياسىدىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ تېز ئېكولوگىيىلىك ئاپەت ئىكەنلىكىدەك ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان يەكۈنگە ئېرىشىمىز. بۇ يوقىلىشلاردا ئەڭ ئېغىر زەربىگە ئۇچرىغۇچىلار چوڭ تۈكلۈك ھايۋانلار ئىدى. بىلىش ئىنقىلابى يۈز بەرگەن ۋاقىتتا، يەرشارىدا ئېغىرلىقى 50 كىلوگىرامدىن ئاشىدىغان چوڭ تىپتىكى سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ 200 دەك تۈرى بار ئىدى. دېھقانچىلىق ئىنقىلابىغا قەدەر، تەخمىنەن 100لا تۈر قالدى. باشقىچە ئېيتقاندا، چاق، يېزىق ۋە تۆمۈر كەشىپ قىلىنىشتىن ئىلگىرى خومۇ سەپىيانىس دۇنيادىكى چوڭ ھايۋانلارنىڭ يېرىمىنى ئۆلتۈرۈپ يوقىتىۋەتكەن ئىدى.

دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن كېيىن، ئېكولوگىيىلىك ئاپەت كىچىك كۆلەمدە قايتا-قايتا تەكرارلاندى. ئارالدا بايقالغان ئارخولوگىيەلىك ئىسپاتلار ئوخشاش پاجىئەنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ پاجىئەنىڭ تۇنجى كۆرۈنۈشىدە ئىنسانلارنىڭ قوغلىشىدىن مۇستەسنا بولغان چوڭ ھايۋانلارنىڭ كۆپ خىللىقى ئەكىس ئەتكەن. ئىككىنچى كۆرۈنۈشتە، ئىنسانلارنىڭ سۆڭىكى، نەيزە ياكى بىر پارچە ساپال بۇيۇم بىزگە خومۇ سەپىيانىسنىڭ بارلىقىنى ئېيتىپ بېرىدۇ. ئۈچىنجى كۆرۈنۈش ناھايتى تىز يۈز بەرگەن،  ئەر-ئاياللار مەركىزى سەھنىنى ئىگەللىگەن، چوڭ ھايۋانلارنىڭ كۆپىنچىسى نۇرغۇنلىغان كىچىك ھايۋانلار بىلەن  بىللە يوقالغان.

شەرقىي ئافرىقا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىن 400 كىلومىتىر يىراقلىقتىكى چوڭ ئارال ماداغاسقار داڭلىق مىسال بولالايدۇ. مىليونلىغان يىل ئايرىۋېتىلگەندىن كېيىن، بۇ ئارالدىكى جانلىقلار ئۆزگىچە شەكىلدە تەدرىجىي تەرەققىي قىلغان. مەسىلەن پىل قۇش،  ئېگىزلىكى 3 مېتىر، ئېغىرلىقى يېرىم توننا ئەتراپىدا، ئۇچالمايدۇ. بۇ دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ قۇش بولۇپ، يوغان لېمۇر مايمۇن ۋە باشقا چوڭ ھايۋانلار بىلەن بىرلىكتە ماداغاسقاردا ياشىغان بولۇپ، كۆپىنچىسى تەخمىنەن 1500 يىل ئىلگىرى تۇيۇقسىز غايىب بولغان، بۇ ۋاقىتتا ئىنسانلار ماداغاسقارغا تۇنجى قەدەم باسقان ئىدى.

10-رەسىم. ئىككى يوغان سىلوزنىڭ قايتا قۇراشتۇرۇلغان رەسىمى بولۇپ، ئۇلارنىڭ كەينىدە ئىككى دانە يوغان ئارمادىللو بار. ئۇلارنىڭ ھەممىسى ھازىر يوقاپ كەتكەن، يوغان ئارمادىللونىڭ ئۇزۇنلۇقى ئۈچ مېتىردىن، ئېغىرلىقى ئىككى توننىدىن ئېشىپ كېتىدۇ. يەردە ياشايدىغان سلوزلار 6~7 مېتىر ئىگىز ۋە ئېغىرلىقى 8 توننىغىچە كىلەتتى.

تېنچ ئوكياندا يوقىلىش دولقۇنى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1500 يىللار ئەتراپىدا، پولنىزىيەلىك دېھقانلار سۇلومون تاقىم ئارىلى، فىجى ۋە يېڭى كالېدونىيەگە كۆچۈشكە باشلىغاندا يۈز بەرگەن. يۈزلىگەن قۇش، ھاشارات، قۇلۇلە ۋە باشقا يەرلىك جانلىقلار بىۋاسىتە ياكى ۋاسىتىلىك ئۆلتۈرۈلگەن. شۇنىڭدىن كېيىن، بۇ يوقىلىش دولقۇنى ئاستا-ئاستا شەرق، جەنۇب ۋە شىمالغا كېڭىيىپ، تىنچ ئوكياننىڭ مەركىزىگە كىرگەن، تۈرلۈك ئالاھىدە ھايۋانلار رەھىمسىزلەرچە ئۆلتۈرۈلگەن. ئاپەتكە ئۇچرىغان رايونلار ساموئا ۋە تونگا (مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1200يىللار)، ماركۇس ئارىلى(مىلادىدىن كىيىنكى 1-ئەسىر)، ئېستېر ئارىلى، كۇك ئارىلى، ھاۋاي (مىلادىيەدىن كىينكى 500 يىللار) ۋە ئاخىرىدا يىڭى زىنلاندىيە(مىلادىدىن كىيىنكى 1200 يىللار)نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ئاتلانتىك ئوكيان، ھىندىستان، شىمالىي قۇتۇپ ۋە ئوتتۇرا دېڭىزغا تۇتىشىدىغان مىڭلىغان ئاراللارنىڭ ھېچقايسىسى مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئېكولوگىيىلىك ئاپەتتىن قۇتۇلالمىدى. ئارخېئولوگلار ھەتتا ئەڭ كىچىك ئاراللاردىمۇ قۇش، ھاشارات ۋە قۇلۇلە قاتارلىق ھايۋانلارنىڭ ساناقسىز ئەۋلادلىرىنىڭ ياشاپ كەلگەنلىكىنى بايقىدى، بۇنداق ئاراللاردىكى ھايۋانلار پەقەت ئىنسانلار پەيدا بولغاندىن كېيىن ئاندىن غايىب بولغان. پەقەت ئىنتايىن ئاز بىر قىسىم ناھايتى يىراق ئاراللار ئىنسانلارنىڭ كۆزىدىن قاچقان بولۇپ تاكى  بۈگۈنكى دەۋرگىچە بايقالمىغان. بۇنداق ئاراللاردا ھايۋاناتلار ھېچقانداق زەخمىگە ئۇچرىمىغان. مەشھۇر مىساللارنىڭ بىرى گالاپاگوس ئارىلى ئۆز ھايۋانلىرىنى ساقلاپ قالغان بولۇپ، بۇ ئارالدا 19-ئەسىردىن ئىلگىرى ئادەملەر ئولتۇراقلىشىپ باقمىغان، شۇڭا ئارالدىكى يوغان تاشپاقا ۋە قەدىمكى دىپروتودونغا ئوخشاش ھايۋانلار ئىنسانلاردىن قورقۇشنى بىلمەيتتى.

بىرىنچى قېتىملىق يوقىلىش دولقۇنى ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق بىلەن شوغۇللانغۇچىلارنىڭ ئەتراپقا تارقىلىشىدىن، ئىككىنچى قېتىملىق يوقىلىش دولقۇنى دېھقانلارنىڭ كېڭىيىشىدىن كىيىن يۈز بەردى. يۇقىرىقى ئىككى قېتىملىق يوقىلىش بىزگە بۈگۈنكى سانائەت پائالىيەتلىرى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان ئۈچىنچى قېتىملىق يوقىلىش دولقۇنى ھەققىدە مۇھىم چۈشەنچە بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئەجدادلىرىمىزنىڭ ھەمىشە تەبىئەت بىلەن ئىناق ياشىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان مۇھىت ئاسرىغۇچىلارغا ھەقىقەتەن ئىشەنگىلى بولمايدۇ. سانائەت ئىنقىلابىدىن خېلى بۇرۇنلا، خومۇ سەپىياننىڭ ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارنىڭ يوقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىغا دائىر خاتىرىلەر بار. ئىنسانلارنىڭ دۇنيا بىئولوگىيە تارىخىدىكى ئەڭ خەتەرلىك ناچار تۈر دېگەن «شەرەپلىك» نامى بار.

بەلكىم تېخىمۇ كۆپ كىشىلەر يوقىلىشنىڭ بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دولقۇنىنى تونۇپ يەتكەن بولسا، ئۇلار ھازىرقى ئۈچىنچى دولقۇنغا ئۇ قەدەر پەرۋاسىز بولمىغان بولاتتى. ئەگەر بىز قانچىلىك تۈرنى ئۆلتۈرگەنلىكىمىزنى بىلگەن بولساق، ھايات قالغانلارنى قوغداشتا تېخىمۇ ئاكتىپ بولغان بولاتتۇق. بولۇپمۇ ئوكياندىكى چوڭ جانلىقلار ئۈچۈن تېخىمۇ شۇنداق بولغان بۇلاتتى. قۇرۇقلۇقتىكى چوڭ ھايۋانلارغا سېلىشتۇرغاندا، ئوكيانلاردىكى چوڭ ھايۋانلار بىلىش ۋە دېھقانچىلىق ئىنقىلابىنىڭ تەسىرىگە ئانچە ئۇچرىمىدى. بىراق، سانائەت بۇلغىنىشى ۋە ئىنسانلارنىڭ دېڭىز-ئوكيان بايلىقىنى ھەددىدىن زىيادە قالايمىقان ئىشلىتىشى سەۋەبىدىن، نۇرغۇنلىغان دېڭىز-ئوكيان جانلىقلىرى يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالدى. ئەگەر مۇشۇنداق كېتىۋەرسە ئۇزۇن ئۆتمەي كىت، لەھەڭ، تۇنا ۋە دېلفىنلار خۇددى دىپروتودون، يەردە ياشايدىغان سلوز ۋە مامۇتلارغا ئوخشاش يوقىلىپ كېتىدۇ. دۇنيادىكى بارلىق چوڭ ھايۋانلار ئىچىدە، بۇ ئىنسان كەلكۈنىدە بىردىنبىر ھايات قالغۇچىلار ئىنسانلار ئۆزى بولۇشى، شۇنداقلا نۇھ كېمىسىدە مۇلازىمەت ئۈچۈن قالدۇرۇلغان  كۆندۈرۈلگەن قۇل ھايۋانلار بولۇشى مۇمكىن.

[1] James F. O’Connel and Jim Allen, ‘Pre-LGM Sahul (Pleistocene Australia – New Guinea) and the Archaeology of Early Modern Humans’, in Rethinking the Human Revolution: New Behavioural and Biological Perspectives on the Origin and Dispersal of Modern Humans, ed. Paul Mellars, Ofer Bar-Yosef, Katie Boyle (Cambridge: McDonald Institute for Archaeological Research, 2007), 395–410; James F. O’Connel and Jim Allen, ‘When Did Humans First Arrive in Greater Australia and Why is it Important to Know?’, Evolutionary Anthropology 6:4 (1998), 132–46; James F. O’Connel and Jim Allen, ‘Dating the Colonization of Sahul (Pleistocene Australia – New Guinea): A Review of Recent Research’, Journal of Radiological Science 31:6 (2004), 835–53; Jon M. Erlandson, ‘Anatomically Modern Humans, Maritime Voyaging and the Pleistocene Colonization of the Americas’, in The First Americans: The Pleistocene Colonization of the New World, ed. Nina G. Jablonski (San Francisco: University of California Press, 2002), 59–60, 63–4; Jon M. Erlandson and Torben C. Rick, ‘Archaeology Meets Marine Ecology: The Antiquity of Maritime Cultures and Human Impacts on Marine Fisheries and Ecosystems’, Annual Review of Marine Science 2 (2010), 231–51; Atholl Anderson, ‘Slow Boats from China: Issues in the Prehistory of Indo-China Seafaring’, Modern Quaternary Research in Southeast Asia 16 (2000), 13–50; Robert G. Bednarik, ‘Maritime Navigation in the Lower and Middle Paleolithic’, Earth and Planetary Sciences 328 (1999), 559–60; Robert G. Bednarik, ‘Seafaring in the Pleistocene’, Cambridge Archaeological Journal 13:1 (2003), 41–66.

[2] Timothy F. Flannery, The Future Eaters: An Ecological History of the Australasian Lands and Peoples (Port Melbourne: Reed Books Australia, 1994); Anthony D. Barnosky et al., ‘Assessing the Causes of Late Pleistocene Extinctions on the Continents’, Science 306:5693 (2004): 70–5; Barry W. Brook and David M. J. S. Bowman, ‘The Uncertain Blitzkrieg of Pleistocene Megafauna’, Journal of Biogeography 31:4 (2004), 517–23; Gifford H. Miller et al., ‘Ecosystem Collapse in Pleistocene Australia and a Human Role in Megafaunal Extinction’, Science 309:5732 (2005), 287–90; Richard G. Roberts et al., ‘New Ages for the Last Australian Megafauna: Continent Wide Extinction about 46,000 Years Ago’, Science 292:5523 (2001), 1,888–92.

[3] Stephen Wroe and Judith Field, ‘A Review of Evidence for a Human Role in the Extinction of Australian Megafauna and an Alternative Explanation’, Quaternary Science Reviews 25:21–2 (2006), 2,692–703; Barry W. Brook et al., ‘Would the Australian Megafauna Have Become Extinct if Humans Had Never Colonised the Continent? Comments on “A Review of the Evidence for a Human Role in the Extinction of Australian Megafauna and an Alternative Explanation” by S. Wroe and J. Field’, Quaternary Science Reviews 26:3–4 (2007), 560–4; Chris S. M. Turney et al., ‘Late-Surviving Megafauna in Tasmania, Australia, Implicate Human Involvement in their Extinction’, Proceedings of the National Academy of Sciences 105:34 (2008), 12,150–3.

[4] John Alroy, ‘A Multispecies Overkill Simulation of the End-Pleistocene Megafaunal Mass Extinction, Science, 292:5523 (2001), 1,893–6; O’Connel and Allen, ‘Pre-LGM Sahul’, 400–1.

[5] L. H. Keeley, ‘Proto-Agricultural Practices Among Hunter-Gatherers: A Cross-Cultural Survey’, in Last Hunters, First Farmers: New Perspectives on the Prehistoric Transition to Agriculture, ed. T. Douglas Price and Anne Birgitte Gebauer (Santa Fe: School of American Research Press, 1995), 243–72; R. Jones, ‘Firestick Farming’, Australian Natural History 16 (1969), 224–8.

[6] David J. Meitzer, First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America (Berkeley: University of California Press, 2009).

[7] Paul L. Koch and Anthony D. Barnosky, ‘Late Quaternary Extinctions: State of the Debate’, Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 37 (2006), 215–50; Anthony D. Barnosky et al., ‘Assessing the Causes of Late Pleistocene Extinctions on the Continents’, 70–5.

4. The Flood

PRIOR TO THE COGNITIVE REVOLUTION, humans of all species lived exclusively on the Afro-Asian landmass. True, they had settled a few islands by swimming short stretches of water or crossing them on improvised rafts. Flores, for example, was colonised as far back as 850,000 years ago. Yet they were unable to venture into the open sea, and none reached America, Australia, or remote islands such as Madagascar, New Zealand and Hawaii.

The sea barrier prevented not just humans but also many other Afro- Asian animals and plants from reaching this ‘Outer World’. As a result, the organisms of distant lands like Australia and Madagascar evolved in isolation for millions upon millions of years, taking on shapes and natures very different from those of their distant Afro-Asian relatives. Planet Earth was separated into several distinct ecosystems, each made up of a unique assembly of animals and plants. Homo sapiens was about to put an end to this biological exuberance.

Following the Cognitive Revolution, Sapiens acquired the technology, the organisational skills, and perhaps even the vision necessary to break out of Afro-Asia and settle the Outer World. Their first achievement was the colonisation of Australia some 45,000 years ago. Experts are hard- pressed to explain this feat. In order to reach Australia, humans had to cross a number of sea channels, some more than a hundred kilometres wide, and upon arrival they had to adapt nearly overnight to a completely new ecosystem.

The most reasonable theory suggests that, about 45,000 years ago, the Sapiens living in the Indonesian archipelago (a group of islands separated from Asia and from each other by only narrow straits) developed the first seafaring societies. They learned how to build and manoeuvre ocean-going vessels and became long-distance fishermen, traders and explorers. This would have brought about an unprecedented transformation in human capabilities and lifestyles. Every other mammal that went to sea — seals, sea cows, dolphins — had to evolve for aeons to develop specialised organs and a hydrodynamic body. The Sapiens in Indonesia, descendants of apes who lived on the African savannah, became Pacific seafarers without growing flippers and without having to wait for their noses to migrate to the top of their heads as whales did. Instead, they built boats and learned how to steer them. And these skills enabled them to reach and settle Australia.

True, archaeologists have yet to unearth rafts, oars or fishing villages that date back as far as 45,000 years ago (they would be difficult to discover, because rising sea levels have buried the ancient Indonesian shoreline under a hundred metres of ocean). Nevertheless, there is strong circumstantial evidence to support this theory, especially the fact that in the thousands of years following the settkement of Australia, Sapiens colonised a large number of small and isolated islands to its north. Some, such as Buka and Manus, were separated from the closest land by 200 kilometres of open water. It’s hard to believe that anyone could have reached and colonised Manus without sophisticated vessels and sailing skills. As mentioned earlier, there is also firm evidence for regular sea trade between some of these islands, such as New Ireland and New Britain.!

The journey of the first humans to Australia is one of the most important events in history, at least as important as Columbus’ journey to America or the Apollo 11 expedition to the moon. It was the first time any human had managed to leave the Afro-Asian ecological system —- indeed, the first time any large terrestrial mammal had managed to cross from Afro-Asia to Australia. Of even greater importance was what the human pioneers did in this new world. The moment the first hunter- gatherer set foot on an Australian beach was the moment that Homo sapiens climbed to the top rung in the food chain on a particular landmass and thereafter became the deadliest species in the annals of planet Earth.

Up until then humans had displayed some innovative adaptations and behaviours, but their effect on their environment had been negligible. They had demonstrated remarkable success in moving into and adjusting to various habitats, but they did so without drastically changing those habitats. The settlers of Australia, or more accurately, its conquerors, didn’t just adapt, they transformed the Australian ecosystem beyond recognition.

The first human footprint on a sandy Australian beach was immediately washed away by the waves. Yet when the invaders advanced inland, they left behind a different footprint, one that would never be expunged. As they pushed on, they encountered a strange universe of unknown creatures that included a 200-kilogram, two-metre kangaroo, and a marsupial lion, as massive as a modern tiger, that was the continent’s largest predator. Koalas far too big to be cuddly and cute rustled in the trees and flightless birds twice the size of ostriches sprinted on the plains. Dragon-like lizards and snakes five metres long slithered through the undergrowth. The giant diprotodon, a two-and-a- half-ton wombat, roamed the forests. Except for the birds and reptiles, all these animals were marsupials — like kangaroos, they gave birth to tiny, helpless, fetus-like young which they then nurtured with milk in abdominal pouches. Marsupial mammals were almost unknown in Africa and Asia, but in Australia they reigned supreme.

Within a few thousand years, virtually all of these giants vanished. Of the twenty-four Australian animal species weighing fifty kilograms or more, twenty-three became extinct.2 A large number of smaller species also disappeared. Food chains throughout the entire Australian ecosystem were broken and rearranged. It was the most important transformation of the Australian ecosystem for millions of years. Was it all the fault of Homo sapiens?

Guilty as Charged

Some scholars try to exonerate our species, placing the blame on the vagaries of the climate (the usual scapegoat in such cases). Yet it is hard to believe that Homo sapiens was completely innocent. There are three pieces of evidence that weaken the climate alibi, and implicate our ancestors in the extinction of the Australian megafauna.

Firstly, even though Australia’s climate changed some 45,000 years ago, it wasn’t a very remarkable upheaval. It’s hard to see how the new weather patterns alone could have caused such a massive extinction. It’s common today to explain anything and everything as the result of climate change, but the truth is that earth’s climate never rests. It is in constant flux. Every event in history occurred against the background of some climate change.

In particular, our planet has experienced numerous cycles of cooling and warming. During the last million years, there has been an ice age on average every 100,000 years. The last one ran from about 75,000 to 15,000 years ago. Not unusually severe for an ice age, it had twin peaks, the first about 70,000 years ago and the second at about 20,000 years ago. The giant diprotodon appeared in Australia more than 1.5 million years ago and successfully weathered at least ten previous ice ages. It also survived the first peak of the last ice age, around 70,000 years ago. Why, then, did it disappear 45,000 years ago? Of course, if diprotodons had been the only large animal to disappear at this time, it might have been just a fluke. But more than 90 per cent of Australia’s megafauna disappeared along with the diprotodon. The evidence is circumstantial, but it’s hard to imagine that Sapiens, just by coincidence, arrived in Australia at the precise point that all these animals were dropping dead of the chills.

Secondly, when climate change causes mass extinctions, sea creatures are usually hit as hard as land dwellers. Yet there is no evidence of any significant disappearance of oceanic fauna 45,000 years ago. Human involvement can easily explain why the wave of extinction obliterated the terrestrial megafauna of Australia while sparing that of the nearby oceans. Despite its burgeoning navigational abilities, Homo sapiens was still overwhelmingly a terrestrial menace.

Thirdly, mass extinctions akin to the archetypal Australian decimation occurred again and again in the ensuing millennia — whenever people settled another part of the Outer World. In these cases Sapiens guilt is irrefutable. For example, the megafauna of New Zealand -— which had weathered the alleged ‘climate change’ of c.45,000 years ago without a scratch — suffered devastating blows immediately after the first humans set foot on the islands. The Maoris, New Zealand’s first Sapiens colonisers, reached the islands about 800 years ago. Within a couple of centuries, the majority of the local megafauna was extinct, along with 60 per cent of all bird species.

A similar fate befell the mammoth population of Wrangel Island in the Arctic Ocean (200 kilometres north of the Siberian coast). Mammoths had flourished for millions of years over most of the northern hemisphere, but as Homo sapiens spread — first over Eurasia and then over North America — the mammoths retreated. By 10,000 years ago there was not a single mammoth to be found in the world, except on a few remote Arctic islands, most conspicuously Wrangel. The mammoths of Wrangel continued to prosper for a few more millennia, then suddenly disappeared about 4,000 years ago, just when the first humans reached the island.

Were the Australian extinction an isolated event, we could grant humans the benefit of the doubt. But the historical record makes Homo sapiens look like an ecological serial killer.

All the settlers of Australia had at their disposal was Stone Age technology. How could they cause an ecological disaster? There are three explanations that mesh quite nicely.

Large animals — the primary victims of the Australian extinction —- breed slowly. Pregnancy is long, offspring per pregnancy are few, and there are long breaks between pregnancies. Consequently, if humans cut down even one diprotodon every few months, it would be enough to cause diprotodon deaths to outnumber births. Within a few thousand years the last, lonesome diprotodon would pass away, and with her the entire species.*

In fact, for all their size, diprotodons and Australia’s other giants probably wouldn’t have been that hard to hunt because they would have been taken totally by surprise by their two-legged assailants. Various human species had been prowling and evolving in Afro-Asia for 2 million years. They slowly honed their hunting skills, and began going after large animals around 400,000 years ago. The big beasts of Africa and Asia learned to avoid humans, so when the new mega-predator — Homo sapiens — appeared on the Afro-Asian scene, the large animals already knew to keep their distance from creatures that looked like it. In contrast, the Australian giants had no time to learn to run away. Humans don’t come across as particularly dangerous. They don’t have long, sharp teeth or muscular, lithe bodies. So when a diprotodon, the largest marsupial ever to walk the earth, set eyes for the first time on this frail- looking ape, he gave it one glance and then went back to chewing leaves. These animals had to evolve a fear of humankind, but before they could do so they were gone.

The second explanation is that by the time Sapiens reached Australia, they had already mastered fire agriculture. Faced with an alien and threatening environment, they deliberately burned vast areas of impassable thickets and dense forests to create open grasslands, which attracted more easily hunted game, and were better suited to their needs. They thereby completely changed the ecology of large parts of Australia within a few short millennia.

One body of evidence supporting this view is the fossil plant record. Eucalyptus trees were rare in Australia 45,000 years ago. But the arrival of Homo sapiens inaugurated a golden age for the species. Since eucalyptuses are particularly resistant to fire, they spread far and wide while other trees and shrubs disappeared.

These changes in vegetation influenced the animals that ate the plants and the carnivores that ate the vegetarians. Koalas, which subsist exclusively on eucalyptus leaves, happily munched their way into new territories. Most other animals suffered greatly. Many Australian food chains collapsed, driving the weakest links into extinction.®

A third explanation agrees that hunting and fire agriculture played a significant role in the extinction, but emphasises that we can’t completely ignore the role of climate. The climate changes that beset Australia about 45,000 years ago destabilised the ecosystem and made it particularly vulnerable. Under normal circumstances the system would probably have recuperated, as had happened many times previously. However, humans appeared on the stage at just this critical juncture and pushed the brittle ecosystem into the abyss. The combination of climate change and human hunting is particularly devastating for large animals, since it attacks them from different angles. It is hard to find a good survival strategy that will work simultaneously against multiple threats.

Without further evidence, there’s no way of deciding between the three scenarios. But there are certainly good reasons to believe that if Homo sapiens had never gone Down Under, it would still be home to marsupial lions, diprotodons and giant kangaroos.

The End of Sloth

The extinction of the Australian megafauna was probably the first significant mark Homo sapiens left on our planet. It was followed by an even larger ecological disaster, this time in America. Homo sapiens was the first and only human species to reach the western hemisphere landmass, arriving about 16,000 years ago, that is in or around 14,000 sc. The first Americans arrived on foot, which they could do because, at the time, sea levels were low enough that a land bridge connected north- eastern Siberia with north-western Alaska. Not that it was easy — the journey was an arduous one, perhaps harder than the sea passage to Australia. To make the crossing, Sapiens first had to learn how to withstand the extreme Arctic conditions of northern Siberia, an area on which the sun never shines in winter, and where temperatures can drop to minus fifty degrees Celsius.

No previous human species had managed to penetrate places like northern Siberia. Even the cold-adapted Neanderthals restricted themselves to relatively warmer regions further south. But Homo sapiens, whose body was adapted to living in the African savannah rather than in the lands of snow and ice, devised ingenious solutions. When roaming bands of Sapiens foragers migrated into colder climates, they learned to make snowshoes and effective thermal clothing composed of layers of furs and skins, sewn together tightly with the help of needles. They developed new weapons and sophisticated hunting techniques that enabled them to track and kill mammoths and the other big game of the far north. As their thermal clothing and hunting techniques improved, Sapiens dared to venture deeper and deeper into the frozen regions. And as they moved north, their clothes, hunting strategies and other survival skills continued to improve.

But why did they bother? Why banish oneself to Siberia by choice? Perhaps some bands were driven north by wars, demographic pressures or natural disasters. Others might have been lured northwards by more positive reasons, such as animal protein. The Arctic lands were full of large, juicy animals such as reindeer and mammoths. Every mammoth was a source of a vast quantity of meat (which, given the frosty temperatures, could even be frozen for later use), tasty fat, warm fur and valuable ivory. As the findings from Sungir testify, mammoth-hunters did not just survive in the frozen north — they thrived. As time passed, the bands spread far and wide, pursuing mammoths, mastodons, rhinoceroses and reindeer. Around 14,000 sc, the chase took some of them from north-eastern Siberia to Alaska. Of course, they didn’t know they were discovering a new world. For mammoth and man alike, Alaska was a mere extension of Siberia.

At first, glaciers blocked the way from Alaska to the rest of America, allowing no more than perhaps a few isolated pioneers to investigate the lands further south. However, around 12,000 sc global warming melted the ice and opened an easier passage. Making use of the new corridor, people moved south en masse, spreading over the entire continent. Though originally adapted to hunting large game in the Arctic, they soon adjusted to an amazing variety of climates and ecosystems. Descendants of the Siberians settled the thick forests of the eastern United States, the swamps of the Mississippi Delta, the deserts of Mexico and steaming jungles of Central America. Some made their homes in the river world of the Amazon basin, others struck roots in Andean mountain valleys or the open pampas of Argentina. And all this happened in a mere millennium or two! By 10,000 sc, humans already inhabited the most southern point in America, the island of Tierra del Fuego at the continent’s southern tip. The human blitzkrieg across America testifies to the incomparable ingenuity and the unsurpassed adaptability of Homo sapiens. No other animal had ever moved into such a huge variety of radically different habitats so quickly, everywhere using virtually the same genes.®

The settling of America was hardly bloodless. It left behind a long trail of victims. American fauna 14,000 years ago was far richer than it is today. When the first Americans marched south from Alaska into the plains of Canada and the western United States, they encountered mammoths and mastodons, rodents the size of bears, herds of horses and camels, oversized lions and dozens of large species the likes of which are completely unknown today, among them fearsome sabre-tooth cats and giant ground sloths that weighed up to eight tons and reached a height of six metres. South America hosted an even more exotic menagerie of large mammals, reptiles and birds. The Americas were a great laboratory of evolutionary experimentation, a place where animals and plants unknown in Africa and Asia had evolved and thrived.

But no longer. Within 2,000 years of the Sapiens arrival, most of these unique species were gone. According to current estimates, within that short interval, North America lost thirty-four out of its forty-seven genera of large mammals. South America lost fifty out of sixty. The sabre-tooth cats, after flourishing for more than 30 million years, disappeared, and so did the giant ground sloths, the oversized lions, native American horses, native American camels, the giant rodents and the mammoths. Thousands of species of smaller mammals, reptiles, birds, and even insects and parasites also became extinct (when the mammoths died out, all species of mammoth ticks followed them to oblivion).

For decades, palaeontologists and zooarchaeologists — people who search for and study animal remains — have been combing the plains and mountains of the Americas in search of the fossilised bones of ancient camels and the petrified faeces of giant ground sloths. When they find what they seek, the treasures are carefully packed up and sent to laboratories, where every bone and every coprolite (the technical name for fossilised turds) is meticulously studied and dated. Time and again, these analyses yield the same results: the freshest dung balls and the most recent camel bones date to the period when humans flooded America, that is, between approximately 12,000 and 9000 sc. Only in one area have scientists discovered younger dung balls: on several Caribbean islands, in particular Cuba and Hispaniola, they found petrified ground-sloth scat dating to about 5000 sc. This is exactly the time when the first humans managed to cross the Caribbean Sea and settle these two large islands.

Again, some scholars try to exonerate Homo sapiens and blame climate change (which requires them to posit that, for some mysterious reason, the climate in the Caribbean islands remained static for 7,000 years while the rest of the western hemisphere warmed). But in America, the dung ball cannot be dodged. We are the culprits. There is no way around that truth. Even if climate change abetted us, the human contribution was decisive.”

Noah’s Ark

If we combine the mass extinctions in Australia and America, and add the smaller-scale extinctions that took place as Homo sapiens spread over Afro-Asia — such as the extinction of all other human species — and the extinctions that occurred when ancient foragers settled remote islands such as Cuba, the inevitable conclusion is that the first wave of Sapiens colonisation was one of the biggest and swiftest ecological disasters to befall the animal kingdom. Hardest hit were the large furry creatures. At the time of the Cognitive Revolution, the planet was home to about 200 genera of large terrestrial mammals weighing over fifty kilograms. At the time of the Agricultural Revolution, only about a hundred remained. Homo sapiens drove to extinction about half of the planet’s big beasts long before humans invented the wheel, writing, or iron tools.

This ecological tragedy was restaged in miniature countless times after the Agricultural Revolution. The archaeological record of island after island tells the same sad story. The tragedy opens with a scene showing a rich and varied population of large animals, without any trace of humans. In scene two, Sapiens appear, evidenced by a human bone, a spear point, or perhaps a potsherd. Scene three quickly follows, in which men and women occupy centre stage and most large animals, along with many smaller ones, are gone.

The large island of Madagascar, about 400 kilometres east of the African mainland, offers a famous example. Through millions of years of isolation, a unique collection of animals evolved there. These included the elephant bird, a flightless creature three metres tall and weighing almost half a ton — the largest bird in the world – and the giant lemurs, the globe’s largest primates. The elephant birds and the giant lemurs, along with most of the other large animals of Madagascar, suddenly vanished about 1,500 years ago — precisely when the first humans set foot on the island.

10. Reconstructions of two giant ground sloths (Megatherium) and behind them two giant armadillos (Glyptodon). Now extinct, giant armadillos measured over three metres in length and weighed up to two tons, whereas giant ground sloths reached heights of up to six metres, and weighed up to eight tons.

In the Pacific Ocean, the main wave of extinction began in about 1500 sc, When Polynesian farmers settled the Solomon Islands, Fiji and New Caledonia. They killed off, directly or indirectly, hundreds of species of birds, insects, snails and other local inhabitants. From there, the wave of extinction moved gradually to the east, the south and the north, into the heart of the Pacific Ocean, obliterating on its way the unique fauna of Samoa and Tonga (1200 sc); the Marquis Islands (ap1); Easter Island, the Cook Islands and Hawaii (av 500); and finally New Zealand (ap 1200).

Similar ecological disasters occurred on almost every one of the thousands of islands that pepper the Atlantic Ocean, Indian Ocean, Arctic Ocean and Mediterranean Sea. Archaeologists have discovered on even the tiniest islands evidence of the existence of birds, insects and snails that lived there for countless generations, only to vanish when the first human farmers arrived. None but a few extremely remote islands escaped man’s notice until the modern age, and these islands kept their fauna intact. The Galapagos Islands, to give one famous example, remained uninhabited by humans until the nineteenth century, thus preserving their unique menagerie, including their giant tortoises, which, like the ancient diprotodons, show no fear of humans.

The First Wave Extinction, which accompanied the spread of the foragers, was followed by the Second Wave Extinction, which accompanied the spread of the farmers, and gives us an important perspective on the Third Wave Extinction, which industrial activity is causing today. Don’t believe tree-huggers who claim that our ancestors lived in harmony with nature. Long before the Industrial Revolution, Homo sapiens held the record among all organisms for driving the most plant and animal species to their extinctions. We have the dubious distinction of being the deadliest species in the annals of biology.

Perhaps if more people were aware of the First Wave and Second Wave extinctions, they’d be less nonchalant about the Third Wave they are part of. If we knew how many species we’ve already eradicated, we might be more motivated to protect those that still survive. This is especially relevant to the large animals of the oceans. Unlike their terrestrial counterparts, the large sea animals suffered relatively little from the Cognitive and Agricultural Revolutions. But many of them are on the brink of extinction now as a result of industrial pollution and human overuse of oceanic resources. If things continue at the present pace, it is likely that whales, sharks, tuna and dolphins will follow the diprotodons, ground sloths and mammoths to oblivion. Among all the world’s large creatures, the only survivors of the human flood will be humans themselves, and the farmyard animals that serve as galley slaves in Noah’s Ark.