| ھەدىيە ئېدىس ئېگىر (Edith Eger) بىرىنچى باب ئەمدى قانداق قىلىش كېرەك؟ |
The Gift: 12 Lessons to Save Your Life Edith Eger Introduction |
بىرىنچى باب ئەمدى قانداق قىلىش كېرەك؟زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ تۈرمىسىتەجرىبەمگە ئاساسلانغاندا، زىيانلانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار «بۇ ئىش نېمە ئۈچۈن مېنىڭ بېشىمغا كېلىدۇ؟» دەپ سورىسا، ئامان قالغۇچىلار «ئەمدى قانداق قىلىش كېرەك؟» دېگەن سوئالنى سورىشىدۇ. ئىنسان ھاياتىدا ئازاپ – ئوقۇبەتتىن خالىي بولالمايدۇ. ئازابلىنىشنىڭ ئاقكۆڭۈللۈك ياكى تىرىشچانلىق بىلەنمۇ مۇناسىۋىتى يوق. بىز ئاز – تولا كونترول قىلالايدىغان ئامىللار ياكى پەقەتلا كونتىرول قىلالمايدىغان مۇھىت، گېن قاتارلىق ئامىللارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايمىز، لېكىن داۋاملىق ئۆزىمىزنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى دەپ تۇرىۋېرەمدۇق ياكى باشقىچىرەك ئىنكاستا بولامدۇق؟ بۇ تاللاش ئۆز ئىلكىمىزدە بولىدۇ. بېشىمىزغا قانداق كۈنلەرنىڭ كېلىشىنى تاللىيالمايمىز، ئەمما بېشىمىزدىن كەچۈرگەنلىرىمىزگە قانداق ئىنكاس قايتۇرۇشنى تاللىيالايمىز. نۇرغۇنىمىز ئۆزىمىزنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ «تۈرمە» سىگە قاماپ باققان، چۈنكى ئادەم ئۆزىنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ھالەتتە بىخەتەر ھېس قىلىدۇ. ئىشلارنىڭ سەۋەبىنى ئېنىقلاپ چىقساقلا ئازابىمىز يوقاپ كېتىدىغاندەك قايتا – قايتا ئۆزىمىزدىن «نېمە ئۈچۈن؟» دەپ سورايمىز. «نېمە ئۈچۈن راك كېسىلىگە گىرىپتار بولدۇم؟ نېمە ئۈچۈن خىزمىتىمدىن ئايرىلدىم؟ نېمە ئۈچۈن ھەمرايىم تالاغا قاراپ قالىدۇ؟»… مەلۇم ئىشلارنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدىغان لوگىكىلىق سەۋەب باردەك جاۋابلارغا ئىنتىلىمىز. لېكىن ئىشلارنىڭ سەۋەبىنى سوراشقا باشلىغىنىمىزدا، ئۆزىمىزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئادەم ياكى ھادىسىلەرنى ئەيىپلەشنىڭ ئىچىگە پېتىپ قالىمىز. «نېمە ئۈچۈن مەن بۇ كۈننى كۆرىمەن؟» دېگۈچىلەردىن «نېمىشقا بۇ كۈننى سىز كۆرسىڭىز بولمايدۇ؟» دەپ سورىغۇم كېلىدۇ. مەن ئاۋسۋىتىسدىن ھايات قالدىم، شۇڭا سىزگە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ھالىتىدە ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭدىن ئامان قالغۇچى سۈپىتىدە ياشاشنىڭ ياخشى بىر ئۈلگىسى بولالايمەن. «نېمە ئۈچۈن بېشىمغا بۇ كۈنلەر كېلىدۇ؟» دېگەننىڭ ئورنىغا «ئەمدى قانداق قىلىشىم كېرەك؟» دەپ سوراشقا باشلىساق، دىققىتىمىزنى تەجىربە ساۋاقلىرىمىز بىلەن نېمىلەرنى قىلالايدىغانلىقىمىزغا قارىتىشقا باشلايمىز. بۇ ئارقىلىق تاللاش ۋە مۇمكىنچىلىكلەر كۆرۈلۈشكە باشلايدۇ. ئۆز ۋاقتىدا ئاتا – ئانام ھاياتىنىڭ ئاخىرقى دەقىقىلىرىنى قانداق ئۆتكۈزۈشنى تاللىيالمىغان ئىدى. ھازىر مېنىڭ نۇرغۇن تاللاشلىرىم بار. ئاتا-ئانامنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مىليونلىغان كىشىلەر ئىچىدە ھايات قالغىنىمدىن ئۆزۈمنى گۇناھكار ھېس قىلىپ ياشاشنى ياكى ئۆتمۈشنىڭ ئاسارىتىدىن قۇتۇلۇپ، ھازىر ۋە كەلگۈسى ئۈچۈن ياشاشنى، ئەسلىمگە كېلىشنى تاللىيالايمەن. شۇنىڭدەك قەيسەرلىك ۋە ئەركىنلىككە قۇچاق ئاچالايمەن. ئۆزىمىزنى دائىم زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ئورنىغا قويۇشىمىز تەپەككۇرىمىزنى ناركوزلاپ، بىزنى ئۆتمۈش ۋە ئازاب ئىچدە ياشاشقا مەجبۇر قىلىدۇ. يوقاتقانلىرىمىز، قىلالمىغانلىرىمىز ۋە ئېرىشەلمىگەنلىرىمىز ئۈستىدە بىزنى قىينايدۇ. بۇ خىل پىسخىكىدىن قۇتۇلۇشنىڭ بىرىنچى قەدىمى: يۈز بەرگەن ئىشلارنى ئۆز ئەينى قوبۇل قىلىش. ئەلۋەتتە، بۇ يۈز بېرىۋاتقان پاجىئەلەرنى ياقتۇرىشىڭىز كېرەك دېگەنلىك ئەمەس. رېئاللىقنى قوبۇل قىلىپ، قارشىلىشىشنى توختاتسىڭىز، «ئەمدى قانداق قىلىشم كېرەك؟» دېگەن سوئالغا تېخىمۇ كۆپ ئېنېرگىيە ۋە زېھىنىڭىز بىلەن توغرا يۈزلىنەلەيسىز. بۇ ئارقىلىق ئالغا ئىلگىرلىگىلى بولىدۇ، ھازىرنىڭ ئۆزىدىكى ئېھتىياجىڭىز ۋە كەلگۈسىىكى مەنزىلىڭىزنى بايقىيالايسىز. ھەربىر ئىش – ھەرىكەت مەلۇم بىر ئېھتىياجنىڭ قاندۇرۇلۇشى بولۇپ، ئۆزىمىزنى زىيانلانغۇچى ئورنىغا قويۇۋېلىشىمىزدىكى مەقسەت ھېچ ئىش قىلماسلىققا باھانە ئىزدىگەنلىكىمىزدىن باشقا ئىش ئەمەس. ئەركىنلىكنىڭ بەدىلى بولىدۇ. بىز ھەر ۋاقىت ئۆز خاھىشىمىزغا، ھەتتا ئۆزىمىز تاللىمىغان ۋە بىز سەۋەبچى بولمىغان ئەھۋالدىكى ئىش – ھەرىكەتلىرىمىزگىمۇ مەسئۇل بولۇشىمىز لازىم. * * * ھايات ئاجايىباتلارغا تولغان بولىدۇ. 45 ياشلىق ئېمىلىينىڭ 10 يىللىق بەخىتلىك ئائىلىسى ۋە ئىككى ئوماق پەرزەنتى بار ئىدى. روژدېستىۋا بايرىمىدىن بىر نەچچە ھەپتە ئىلگىرى، ئۇ بالىلىرىنى ئۇخلىتىپ، يولدىشىغا بىرەر كىنو كۆرۈش تەكلىپىنى بېرەي دەپ تۇرغىنىدا، يولدىشىنىڭ ئاغزىدىن ھاياتىنى ئاستىن – ئۈستىن قىلىۋېتەلەيدىغان گەپتىن بىرنى ئاڭلايدۇ: _ مەن بىرىنى ئۇچراتتىم. بىز ھازىر مۇھەببەتلىشىۋاتىمىز. مېنىڭچە ئەمدى سەن بىلەن تۇرمۇشنى داۋاملاشتۇرۇشۇمنىڭ ھېچبىر ئەھمىيىتى قالمىدى،_ دەيدۇ يولدىشى ئۇنىڭ كۆزلىرىگە تىكىلىپ تۇرۇپ. ئېمىلىي بۇ گەپنى ئاڭلاپ نېمە دېيشىنى بىلەلمەيلا قالىدۇ. ئۇنىڭ كۆز ئالدى قاراڭغۇلىشىدۇ. ئۇنى تېخىمۇ چۆچۈتكىنى بۇنىڭدىن ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئۆزىنىڭ سۈت بېزى راكى دەپ دىئاگنوز قويۇلغىنى بولىدۇ. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭدىن دەرھال بەدەننى ئېغىر زەخمىلەندۈرىدىغان خېمىيەلىك داۋالىنىشنى تەلەپ قىلاتتى. داۋالاشنىڭ تۇنجى ھەپتىسى ئۇ پالەچتىن ھېچ پەرقسىز ھالەتتە ياتىدۇ. گەرچە يولدىشى ئاجرىشىش توغرىسىدىكى ئىشلارنى تىلغا ئالمىغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇ ئۆزىنى ساراڭ بولۇپ قالغاندەكلا ھېس قىلىدۇ. _ ھاياتىم مۇشۇنىڭ بىلەن تۈگەشكەندەكلا تۇيۇلۇپ كەتكەن ئىدى، ئۆزۈمنى ئۆلۈمنى ساقلاپ ياتقان بىرى دەپلا ھېسابلايتتىم، _ دېدى ئېملىي ماڭا. دىئاگنوزدىن سەككىز ئاي كېيىن ئېمىلىي بىلەن پاراڭلاشقاندا، ئۇ يېڭىلا ئوپراتسىيەدىن چىققان ئىكەن. ئويلىمىغان يەردىن ئۇنىڭ كېسىلى سەللىمازا ساقىيىپ كېتىپتۇ. _ دوختۇرۇم بۇ خىل ئەھۋالنى خىيالىغىمۇ كەلتۈرمىگەنىكەن. بۇ ھەقىقەتەن بىر مۆجىزە بولدى. ئېمىلىينىڭ ئۆسمىسى يولدىشى بىلەن بىللە كەتتى. خېمىيەلىك داۋالىنىش ئاخىرلاشقاندا، يولدىشى ئۇنىڭغا ئاجىرىشىدىغانلىقىنى ئېيتىپ باشقا جايغا كۆچۈپ چىقىپ كېتىدۇ. _ ئۆز ۋاقتىدا مېنى ئۆلۈمنىڭ ۋەھىمىسى چىرمىۋالغان ئىدى. ئەمدى بولسا ياشاشنى ئۆگىنىشىم كېرەك،_ دېدى ئېمىلىي سۆزى داۋاملاشتۇرۇپ. بالىلىرىنىڭ غېمى، يولدىشىنىڭ ئاسىيلىقى، ئىقتىساد ۋە يالغۇزسىراش… ھەممىسى قوشۇلۇپ ئۇنى ھېلىلا قىيادىن غۇلاپ كېتىدىغاندەك تۇيغۇغا ئەكىلىپ قويغانىكەن. _ ھېلىمۇ ھاياتىمنى داۋاملاشتۇرايلىدىغىنىمغا كۆزۈم يەتمەيدۇ، _ دېدى ئۇ يەنە. ئاجرىشىش ئېمىلىينى قاباھەتلىك چۈشنىڭ ئىچىگە قايتا سۆرەپ كىرىدۇ. ئۇ بۇ خىل قاباھەتنى تۆت ياش چېغىدا، ئاپىسى خامۇشلۇق كېسىلىگە گىرىپتار بولغاندا بىر نۆۋەت تېتىغان ئىكەن. ئۇ چاغدا دادىسىنىڭ ئاپىسى ۋە ئېمىلىي بىلەن كارى يوق بولۇپ، خىزمەتكە ئۆزىنى بەند قىلىش ئارقىلىق رېئاللىقتىن ئۆزىنى ئېلىپ قاچاتتىكەن. ئاپىسى ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغاندا، ئۇنىڭ خىيالىدىكى «بىز سۆيگەن كىشىلەر ھەر زامان بىزنى تاشلاپ كېتىپ قېلىشى مۇمكىن» دېگەن ئەندىشە ئەمەلىيەت ئارقىلىق ئىسپاتلانغاندەك بولىدۇ. _ مەن 15 ياش ۋاقتىمدىن باشلاپ مۇھەببەتلىشىپ، توختىماي باشقا بىرىنى ياخشى كۆرۈپ كەلگەن بولساممۇ، ئەزەلدىن ئۆز – ئۆزۈمنى خۇشال قىلىپ باقمىغان، ئۆزۈمنى ھەقىقىي سۆيۈپ باقمىغان ئىكەنمەن. ئېمىلىي «ئۆزۈمنى ھەقىقىي سۆيۈپ باقمىغان ئىكەنمەن» دېگەن سۆزلەرنى دېگىنىدە ئاۋازى تىترەپ كەتتى. مەن دائىم بالىلىرىمىزغا بىز ئۇلارنىڭ تاغدەك يۆلەنچۈكى ئىكەنلىكىمىزنى ھېس قىلدۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇلارغا مۇستەقىل پەرۋاز قىلالايدىغان قاناتنىمۇ بېرىشىمىز كېرەكلىكىنى تەكىتلەپ كەلدىم. بالىلارغىلا ئەمەس ئۆزىمىزگىمۇ شۇنداق قىلىشىمىز كېرەك. چۈنكى ماھىيەتتە ئۆزىمىزگە پەقەت ئۆزىمىزلا ئەبەدىي ھەمراھ بولالايمىز. بۇ دۇنياغا يالغۇز كۆز ئېچىپ، يالغۇز كېتىمىز. شۇڭا ھەر سەھەر ئورنىمىزدىن تۇرغاندا ئەينەك ئىچىدىكى ئۆزىمىزگە قاراپ: «مەن سېنى سۆيىمەن، مەن سەندىن ھەرگىز ئايرىلمايمەن» دېيىشكە ئېھتىياجىمىز بار. «ئۆزىڭىزنى قۇچاقلاڭ، ئۆزىڭىزنى سۆيۈڭ. بۇنى چوقۇم سىناپ كۆرۈڭ»، بۇلار مېنىڭ ئېمىلىيغا بەرگەن تەكلىپىم ئىدى، «ھەر كۈنى بۇ نۇقتىنى ئۆزىڭىزگە ئەسكەرتىڭ.» _ ئەمما يولدىشىمنىڭ مەسىلىسىنى قانداق ھەل قىلىمەن؟ _ دەپ سورىدى ئېمىلىي،_ ئاجراشقاندىن كېيىنمۇ ئۇ ناھايىتى خاتىرجەم ھەم تەمكىن ياشاۋاتىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ قارارىدىن مەمنۇندەك كۆرۈنىدۇ، لېكىن ئۇنى كۆرسەملا ئۆزۈمنى تۇتۇۋالالماي يىغلاپ كېتىمەن. _ سىز يىغلىماسلىقنى قارار قىلسىڭىزلا، چوقۇم شۇنداق قىلالايسىز. ئەمما مەجبۇرلاش بىلەن ئەمەس، چىن كۆڭلىڭىزدىن يىغلىماسلىقنى قارار قىلىشىڭىز كېرەك. يولدىشىڭىزنى كۆرگەندە يىغلىغۇڭىز ياكى ۋارقىرىغۇڭىز كېلىشى مۇمكىن، ئەمما بۇنىڭ سىزگە قانداق پايدىسى بار؟ ئۆزىڭىزگە پايدىسىز ئىشلارنى قىلمىغىنىڭىز ئەۋزەل. بەزىدە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى پىسخىكىسىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن تۆۋەندىكى بىر جۈملىنى ئۆزىڭىزدىن سورىشىڭىزلا كۇپايە. «قىلىۋاتقان ئىشىم ماڭا پايدىلىقمۇ؟ ئۆيلەنگەن بىرى بىلەن بىللە بولۇشۇم مەن ئۈچۈن ياخشىمۇ؟ بىر كېسىم شاكىلات تورت يېيىشىم ماڭا پايدىلىقمۇ؟ تالاغا قاراپ قالغان يولدىشىمنىڭ مەيدىسىگە مۇشتلىشىم ماڭا نېمە پايدا ئېلىپ كېلىدۇ؟ ئۇسسۇل ئوينىغىلى بېرىشىمچۇ؟ دوستۇمغا ياردەم قىلىشىمچۇ؟ قىلىۋاتقان ئىشىم مېنى چۈشكۈنلەشتۈرىۋاتامدۇ ياكى كۈچلەندۈرىۋاتامدۇ؟» زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى پىسخىكىسىدىن قۇتۇلۇشنىڭ يەنە بىر چارىسى يالغۇزسىراشقا تاقابىل تۇرۇشنى ئۆگىنىش. يالغۇزسىراش ھەقىقەتەن قورقۇنچلۇق، ئەمما ئۆزىمىزنى ھەقىقىي سۆيۈشكە باشلىغىنىمىزدا، يالغۇزلۇق غېرىبلىقتىن دېرەك بەرمەيدۇ. ئۆزىڭىزنى سۆيۈشىڭىز بالىلىرىڭىزغىمۇ پايدىلىق بولۇپ، بۇ ئۇلارغا بىخەتەرلىك تۇيغۇسى بېرىدۇ. ئۆزىڭىز ھەم بالىلىرىڭىزغا «مەن ساڭا ھەردائىم ھەمراھ» دېيىش ئارقىلىق ساغلام بىر ئانىنى بارلىققا كەلتۈرەلەيسىز. بىز ئۆزىمىزنى سۆيۈشكە باشلىغاندا، كۆڭۈلنى پۈتۈن، توق قىلالايدىغان نەرسىلەرنى بايقاشقا باشلايمىز. مەن ئېمىلىيدىن يېقىنقى سەككىز ئايدىكى كۆڭۈلسىزلىكلەردىن نېمىلەرنى ئۆگەنگەنلىكىنى سورىغىنىمدا، ئۇ «ئىشلارنىڭ مەن بۇرۇن كۆرۈپ باقمىغان تەرەپلىرىنى كۆرۈشكە باشلىدىم» دەپ جاۋاب بەردى. بۇ قېتىم ئۇنىڭ كۆزلىرىدىن نۇر چاقناپ تۇراتتى، «مەن ئەتراپىمدا شۇنچە كۆپ ئېسىل كىشىلەرنىڭ بارلىقىنى بايقىدىم. ئائىلەم، دوستلىرىم، ئىلگىرى تونۇشمايدىغان، لېكىن داۋالاش جەريانىدا دوست بولۇپ قالغان كىشىلەر. دوختۇر ماڭا راك كېسىلىگە گىرىپتار بولغانلىقىمنى ئېيتقاندا، ھاياتىم ئاخىرلاشتى دەپ ئويلىغان ئىدىم. بۇ جەرياندا نۇرغۇن كىشىلەر بىلەن تونۇشتۇم. ئۆزۈمنىڭ جەڭگىۋار روھىم ۋە قەيسەرلىكىمنى تونۇپ يەتتىم. گەرچە بۇلارنى بىلىش ئۈچۈن 45 يىل ۋاقتىم كەتكەن بولسىمۇ، مەن يەنىلا ئۆزۈمنى تەلەيلىك ھېسابلايمەن. مېنىڭ يېڭى تۇرمۇشۇم ئاللىقاچان باشلىنىپ بولدى.» ئەڭ ناچار ئەھۋاللاردىمۇ كۈچ – قۇۋۋەت ۋە ئەركىنلىكنى تاپقىلى بولىدۇ. قەدىرلىكىم، تۇرمۇش سىزنىڭ ئىلىكىڭىزدە، يۈرەكلىك ھالدا تۇرمۇشىڭىزغا ئىگە بولۇڭ. كۈلقىزدەك ئاشخانىڭىزدا ئولتۇرۇپ پۇتقا ئاشىق شاھزادىنى كۈتمەڭ. ئۆزىڭىزگە لازىم بولغان بارلىق ئېنىرگىيە ۋە مۇھەببەت سىزدە بار. شۇڭا نېمىگە ئېرىشمەكچى ئىكەنلىكىڭىزنى، قانداق ياشىماقچى بولغىنىڭىزنى، قانداقراق بىر ھەمراھىڭىز بولۇشنى خالايدىغانلىقىڭىزنى يېزىپ چىقىڭ. سىرتقا چىققىنىڭىزدا چىرايلىق ياسىنىپ، روھلۇق چىقىڭ. ئوخشاشراق مەسىلىلەرنى باشتىن ئۆتكۈزۈپ ھەل قىلىپ كېلىۋاتقان كىشىلەر توپىغا قوشۇلۇڭ، ئۇلار ئارىسىدا ئۆز ئارا كۆڭۈل بۆلۈش ئارقىلىق تېخىمۇ بۈيۈك ئىشلار ئۈچۈن ئۆزىڭىزنى بېغىشلىيالايسىز. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سىزنى كۈتۈپ تۇرۇۋاتقان ئىشلار ۋە ئۆزگىرىشلەرگە قىزىقىشقا باشلايسىز. يوشۇرۇن ئېڭىمىز بىزنى قوغداش ئۈچۈن ھەرخىل ئەپچىل چارىلەرنى قوللىنىدۇ. زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى بولۇۋېلىش شۇنچىلىك جەلپ قىلارلىق بىر قورغانكى، بۇ خىل پسىخىكا بىزگە ئۆزىمىزنى ئەيىبلەشتىن توختىساقلا ئازابتىن خالىي بولۇشىمىز ئاسانلىشىدۇ، دەپ تەۋسىيە قىلىدۇ. ناۋادا ئېمىلىي ئۆزىنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى دەپ تونۇسىلا، بەختسىزلىكىنى يولدىشىغا دۆڭگەش ئارقىلىق مەسئۇلىيەتتىن قاچالايدۇ. زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى پىسخىكىسى ئۆسۈپ يېتىلىشنى كېچىكتۈرۈش ئارقىلىق كىشىگە ساختا كۆڭۈل ئاراملىقى بېرىدۇ. بۇ خىل ھالەت قانچە ئۇزۇن داۋاملاشقانسېرى، ئەسلىمىزگە قايتىشىمىز شۇنچە تەسلىشىدۇ. _ سىز ھەرگىزمۇ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ئەمەس، ئۇ سىزنىڭ كىملىكىڭىزمۇ ئەمەس، ئۇ پەقەت باشقىلارنىڭ سىزگە قىلغان – ئەتكىنىدىن ئىبارەت خالاس،_ دېدىم ئېمىلىيگە. * * * كېيىنكى تۇرمۇشىمىزنى كۆڭۈلدىكىدەك داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى پىسخىكىسىدىن قۇتۇلۇشىمىز كېرەك. باربارا ئاپىسى تۈگەپ كېتىپ بىر يىلدىن كېيىن، بۇ خىل پىسخىكىلىق يۈكتىن قۇتۇلۇش مەقسىتىدە مەن بىلەن ئالاقىلەشكەن ئىدى. ئۇنىڭ سېرىق چاچلىرى سىلىق تېرىسىنى تېخىمۇ گەۋدىلەندۈرگەن بولۇپ، 64 ياشقا كىرگەندەك كۆرۈنمەيتتى، لېكىن ئۇنى قانداقتۇر بىر خىل روھىي يۈك بېسىۋالغاندەك، چىرايلىق كۆك كۆزلىرى غەمكىن كۆرۈنەتتى. باربارانىڭ ئاپىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئۆز قايغۇسىغا ئوخشاشلا مۇرەككەپ ئىدى. ئاپىسىنىڭ ھايات ۋاقتىدىكى ئورۇنسىز تەلىپى، زىيادە باشقۇرۇشى، ئۆگىنىش ۋە شەخسىي تۇرمۇشىغا ئارىلىشىشى، ئۆزىنى كەمچىلىكلەر بىلەن تولغان ئاجىز ھېس قىلدۇرۇشى باربارانىڭ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى پىسخىكىسىنىڭ ئۇلغىيىشىغا سەۋەب بولغانىدى. ، ئاپىسىنىڭ ئۆلۈمى مەلۇم جەھەتتىن ئۇنى تۈگىمەس تەنقىد، ئازارلاردىن ئازادلىققا چىقارغان بولسىمۇ، يەنىلا كۆڭلىنىڭ ئارامى يوق، بىسەرەمجان ئىدى. يېقىندا باربارا بېلىنى يارىلاندۇرۇۋالىدۇ، بۇ ئۇنىڭ قەھۋەخانىدىكى ياخشى كۆرىدىغان خىزمىتى ۋە ئۇيقۇسىغا تەسىر يەتكۈزىدۇ. ئۇيقۇسىز كېچىلەردە تېگى يوق سوئاللار ئۇنى توختىماي قىينايدۇ:« ئۆلۈم ماڭىمۇ يېقىنلىشىپ قالغانمىدۇ؟ مەن نېمە ئىشلاردا مەغلۇپ بولدۇم؟ ئەسلىنىپ تۇرغۇدەك بىرەر ئىش قىلالىدىممۇ؟ ھاياتىمنىڭ ئەھمىيىتى نېمە ؟» _ مېنى قايغۇ، تەشۋىش ۋە ئىشەنچسىزلىك چىرمىۋالدى. كۆڭلۈمنىڭ پەقەتلا ئارامى يوق، _ دېدى باربارا. بۇ خىل روھىي ھالەت ئاپىسىدىن ئايرىلىپ قالغان ئوتتۇرا ياش ئاياللاردا كۆپ كۆرىلىدۇ. روھىيەتتىكى مەسىلە تېخى ھەل قىلىنماي تۇرۇپ، ئانىسىنىڭ ئالەمدىن ئۆتۈشى، بارابارانى ئانىسى بىلەن روھىي جەھەتتىكى ئەپلىشىشكە ئەمدى ئىمكان قالمىغاندەك بىر تۇيغۇغا كەلتۈرۈپ قويغانىدى. مەن باربارادىن: _ ئاپىڭىزنىڭ ئۆتمۈشتە قىلغانلىرىنى كەچۈرەلىدىڭىزمۇ؟ _ دەپ سورىدىم. ئۇ كۆزلىرىگە ياش ئالغاچ بېشىنى چايقىدى. كۆز يېشى خەيرىلىك ئالامەتتىن دېرەك بېرىدۇ. كۆز يېشى روھىيىتىمىزگە تەسىر قىلغان ناھايىتى مۇھىم بىر ھېسسىي ھەقىقەتنىڭ بىزنى سەگەكلەشتۈرۈشىدۇر. بىمارلىرىمنى يىغىغا ئۈندەيدىغان سوئال سورىيالىشىم ماڭا نىسبەتەن ئالتۇن تېپىۋالغاندىنمۇ چوڭ ئىش. بۇ داۋالاشقا كېرەكلىك ھالقىلىق بىر نەرسىنى بايقىغانلىقىمىزنى ئىسپاتلايدۇ. روھىي جەھەتتىن يېنىكلىگەن ئاشۇ دەقىقە ھەم نازۇكلۇق ھەم تېرەنلىك دەقىقىسىدۇر. مەن ھازىرغا – مۇشۇ دەقىقىگە قايتتىم، ئالدىراشنىڭ ھاجىتى يوق. باربارا كۆز ياشلىرىنى سۈرتۈۋېتىپ چوڭقۇر بىر نەپەس ئالدى ۋە: _ مەن سىزدىن بالىلىقىمدا يۈز بەرگەن، لېكىن تا ھازىرغىچە توختىماي كاللامغا كىرىۋالىدىغان بىر ئەسلىمە توغرىسىدا سوئال سورىماقچى ئىدىم، _ دېدى. مەن ئۇنىڭدىن بۇ ئەسلىمىنى تەسۋىرلىگەندە كۆزىنى يۇمۇپ تۇرۇپ، خۇددى ئۇ ئىش ھازىرنىڭ ئۆزىدە يۈز بېرىۋاتقاندەك ئېيتىپ بېرىشنى تەلەپ قىلدىم. _ ئۈچ ياش ۋاقتىم. دادام ئاشخانىدىكى تاماق ئۈستىلىدە ئولتۇراتتى، ئاپام ئاكام ئىككىمىزنى يانمۇيان تۇرغۇزۇپ قويۇپ، ئاچچىقلانغان ھالدا: «مەن بىلەن داداڭنىڭ قايسىمىزنى بەكرەك ياخشى كۆرىسەن؟» دەپ سورىدى. كۆزلىرى نەملەنگەن دادام ئاپامنى توسىماقچى بولۇپ: «بولدى قىلىڭ، بالىلارغا بۇنداق قىلماڭ» دېگەن ئىدى. مېنىڭ «مەن دادامنى ياخشى كۆرىمەن» دېگۈم ۋە ئەركىلەپ بېرىپ ئۇنىڭ قۇچىقىغا ئۆزۈمنى ئاتقۇم بار ئىدى، لېكىن ئۇنداق قىلسام ئاپام تېخىمۇ ئاچچىقلايتتى، شۇنىڭ بىلەن مەن يالغاندىن «ئاپا سېنى بەكرەك ياخشى كۆرىمەن» دېدىم، لېكىن ھازىر…_ ئۇنىڭ ئاۋازى تىترەپ، كۆز ياشلىرى تاراملاپ ئېقىشقا باشلىدى، _ ھازىر ئۇ گېپىمگە پۇشايمان قىلىۋاتىمەن… _ سىز تولىمۇ زېرەككەنسىز، _ دېدىم ئۇنىڭغا، _ بېرىدىغان جاۋابىڭىزنىڭ يۈز بېرىدىغان كۆڭۈلسىزلىكنىڭ ئالدىنى ئالالايدىغانلىقىڭىزنى تونۇپ يېتىپسىز،_ دېدىم. _ ئەمسە بۇ ئىش نېمىشقا مېنى شۇنچە ئازاپلايدۇ؟ _ دېدى ئۇ،_ نېمىشقا ئۆتكەنگە سالاۋات دېيەلمەيمەن؟ ئۇ يەنە ئارقا ھويلىسى كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان دېرىزىنى، ئىشكاپ ئىشىكلىرىنىڭ تۇتقۇچلىرىغا نەقىشلەنگەن سېرىق رەڭلىك گۈللەرنى، دوخوپكا ئۈستىدىكى تېلېفون بىلەن تەڭ ئېگىزلىكتىكى بويىنى ئىنچىكە ھالقىلارغىچە تەسۋىرلەپ بەردى. _ ئۇ كىچىك قىز بىلەن پاراڭلىشىڭ، ئۇنىڭ ھازىرقى ھېسسىياتىنى سوراپ بېقىڭ، _ دېدىم بارباراغا. _ مەن دادامنى بەكرەك ياخشى كۆرىمەن، لېكىن ئۇنداق دېيەلمەيمەن، _ دېدى باربارا. _ بىلىمەن، چۈنكى سىز ئىنتايىن ئاجىز. سۆزلىرىمنى ئاڭلاپ باربارانىڭ كۆز ياشلىرى ئىختىيارسىز تۆكۈلۈشكە باشلىدى. ئۇ يېشىنى سۈرتۈۋېتىپ، قوللىرى بىلەن يۈزىنى ئېتىۋالدى. _ ئۇ چاغدا سىز بىر گۆدەك، نارىسىدە ئىدىڭىز، لېكىن ھازىر يېتىشكەن بىر ئايالسىز. ھېلىقى سەبىي قىزچاقنىڭ يېنىغا بېرىڭ ۋە ئۇنىڭغا ئانا بولۇڭ. ئۇنىڭ قولىنى تۇتۇڭ ۋە ئۇنىڭغا: «سىزنى بۇ كۆڭۈلسىزلىكلەردىن ئېلىپ چىقىپ كېتىمەن» دەڭ، _ دېدىم. باربارا كۆزلىرى يۇمۇلغان ھالدا ئىككى يانغا يېنىك لىڭشىدى. _ ئۈچ ياشلىق ئۆزىڭىزنىڭ قولىدىن يېتىلەڭ، _ دېدىم مەن سۆزۈمنى داۋاملاشتۇرۇپ، _ ئىككىڭلار بىللە ئىشىكنىڭ يېنىغا بېرىپ سىرتقا چىقىڭلار، كوچىلاردىن ئۆتۈپ دوقمۇشتىن قايرىلغاندا، ئۈچ ياشلىق ئۆزىڭىزگە: «سەن ئەمدى ئەركىنلىككە چىقتىڭ!»، _ دەڭ. زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى پىسخىكىسى كۆپىنچە ھاللاردا بالىلىقىمىزدا پەيدا بولۇپلا قالماي، بەلكى يەنە قۇرامىمىزغا يەتكەندىمۇ پەيدا بولىدۇ. ئۇ بىزنى خۇددى كىچىك چاغلىرىمىزدىكىدەك ئاجىز كۆرسىتىدۇ. ئىچىمىزدىكى كىچىك بالىغا بىخەتەرلىك تۇيغۇسى بېرىش ۋە ئۇنى قۇرامىغا يەتكەنلەر ھۆكۈمران دۇنيادا ياشىغۇزۇپ بېقىش ئارقىلىق ئۆزىمىزنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى تۈرمىسىدىن ئازاد قىلالايمىز. مەن بارباراغا يارىلانغان كىچىك قىزنىڭ قولىنى قويۇۋەتمەسلىكىنى، ئۇنى يېتىلەپ ئايلىنىپ كېلىشىنى، باغچىدىكى گۈللەرنى كۆرسىتىشىنى، ئەركىلىتىپ، قۇچاقلىشىنى ئېيتتىم. كىچىك قىزنى بىخەتەر ھېس قىلدۇرىدىغان ئىشلارنى قىلىشىنى، ئۇنىڭغا بىر مارۇژنى، قۇچاقلاشقا كىچىك بىر ئېيىق قونچاق ئېلىپ بېرىشىنى تاپىلىدىم. _ ئۇنى ساھىلغا ئاپىرىڭ، _ دېدىم،_ قۇمغا قانداق دەسسەشنى كۆرسىتىڭ، ئۇنىڭغا: «مەن سەن بىلەن بىرگە، تەڭ ئاچچىقلايلى!» دەڭ، بىرلىكتە قۇمغا دەسسەڭلار، ۋارقىراڭلار، ئاچچىقلاڭلار، ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇنى ئۆيگە قايتۇرۇپ كېلىڭ. ئاشخانىغا ئەمەس، ھازىر سىز ياشايدىغان يەرگە، ھەرقاچان ئۇنىڭدىن خەۋەر ئالالايدىغان يەرگە ئېلىپ كېتىڭ. باربارانىڭ كۆزى تېخىچە يۇمۇق تۇراتتى، بىراق ئاغزى ۋە ئېڭەكلىرى خېلىلا راھەتلىنىپ قالغانىدى، ئەمما غەزەپ كۆزلىرىگە يىغىلىپ قالغانىدى. _ ئۇ كىچىك قىز ئاشخانىغا قاپسىلىپ قالدى، ئۇ سىزنىڭ ئۇنى ئېلىپ چىقىپ كېتىشىڭىزگە موھتاج، _ دېدىم،_ ئۇنى قۇتقۇزۇۋېلىڭ! ئۇ بېشىنى لىڭشىتتى، لېكىن چىرايىدىن تېخىچە جىددىيلىك كەتمىگەن ئىدى. باربارانىڭ ئاشخانىدىكى ئىشلىرى بۇنىڭلىق بىلەنلا تۈگىمىگەن بولۇپ، ھەل قىلىشقا تېگىشلىك باشقا ئىشلارمۇ ئۇنى ساقلاۋاتاتتى. مەن بارباراغا: _ ئاپىڭىزمۇ سىزگە مۇھتاج، ئۇ تېخىچە ئاشخانىدا تۇرىدۇ. ئۇنىڭغا ئىشىكنى ئېچىپ بېرىڭ. ئاپىڭىزغا ئەمدى ئازاد بولىدىغان ۋاقىتىڭلارنىڭ يېتىپ كەلگەنلىكىنى ئېيتىڭ، _ دېدىم. باربارا ئالدى بىلەن ئۆزىنى تاماق ئۈستىلى يېنىدىكى يۈزلىرى ياش يۇقى دادىسىنىڭ يېنىغا باردى، دەپ تەسەۋۋۇر قىلدى. ئۇ دادىسىنىڭ پېشانىسىگە سۆيدى ۋە بالىلىقىدا ئۇنىڭغا بىلدۈرەلمىگەن مۇھەببىتىنى ئىپادىلىدى. ئاندىن ئاپىسىنىڭ يېنىغا كەلدى ۋە قولىنى ئۇنىڭ مۈرىسىگە قويۇپ، كۆزلىرىگە تىكىلدى، ئارقىدىن ئوچۇق ئىشىكنى ئىشارەت قىلدى. باربارا كۆزىنى ئاچقاندا يەلكىسىدىكى يۈك يېنىكلىگەندەك بولۇپ قالغانلىقىنى ئېيتتى. _ رەھمەت سىزگە، _ دېدى باربارا. كۆپىنچە ئەھۋالدا، ئۆزىمىزگە روھىي تۈرمە قۇرۇش بىلەن بىرگە باشقىلارغىمۇ زىيان سالغۇچى رولىنى بۆلۈپ بېرىمىز. ئۆزىمىزنى بۇ تۈرمىدىن ئازاد قىلغىنىمىز، زىيان سالغۇچى روللارنىڭمۇ كۈچتىن قالغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. * * * يېقىندا قىزىم ئاۋدىرى بىلەن ياۋروپاغا لېكسىيە سۆزلەش ئۈچۈن بارغىنىمدا، بۇ خىل زىيانلانغۇچى تۈرمىسىدىن قۇتۇلۇش چارىسىنى قوللاندىم. قىزىم ئوتتۇرا مەكتەپتە ئولىمپىك سۇ ئۈزۈش كوماندىسىنىڭ مەشىقىگە ھەر كۈنى سەھەر سائەت بەشتە ئورنىدىن تۇرۇپ باراتتى. سۇ كۆلچىكىدىكى خىلور بىلەن ئۇزۇن مەزگىل ئۇچراشقان بولغاچقا ئۇنىڭ چاچلىرى كۆكىرىپ كەتكەن ئىدى. بۇ مەزگىللەردە مەن ئۇنىڭغا كۆپ ھەمراھ بولالمىدىم. دادىسى تېكساستا ئۆتكۈزىلىدىغان بارلىق مۇسابىقىلىرىگە قىزىمىزنى توشۇش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان بولۇپ، يولدىشىم ئىككىمىز ھەمكارلاشقۇچىلاردەك مەسئۇلىيەتلەرنى بۆلۈشۈش ئارقىلىق خىزمەت بىلەن ئائىلىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلىماقچى بولاتتۇق، لېكىن بۇ ئىككىلىمىزنىڭ ھېچقايسى جەھەتكە پۈتۈنلەي بېرىلەلمەيدىغانلىقىمىزدىن دېرەك بېرەتتى. ھازىر قىزىم بىلەن ساياھەت قىلىشىم ئۇنىڭ بالىلىقىدا قىلىپ بېرەلمىگەنلىرىمنىڭ ئورنىنى تولدۇرالمىسىمۇ، مۇناسىۋىتىمىزنى ياخشىلاشقا پايدىسى بولاتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ قېتىم ھەمراھقا موھتاج بولغىنى قىزىم ئەمەس، مەن ئىدىم. بىز ئاۋۋال گوللاندىيەگە ئاندىن شىۋېيتسارىيەگە باردۇق. بۇ يەردە ئىلگىرى دادام بىليارد ئويناپ ئۆيگە كەچ قايتقان كۈنلىرى ماڭا ئالغاچ كېلىدىغان ناپالېئونغا ئوخشاش لەززەتلىك پىشرۇقلاردىن قانغىچە ھۇزۇرلاندىم. گەرچە ئۇرۇشتىن كېيىن بالىلىقىم ۋە پاجىئەلىرىمنىڭ ئاچچىق يالدامىلىرىغا تولغان ياۋروپاغا كۆپ قېتىم كەلگەن بولساممۇ، بۇ قېتىم قىزىمنىڭ ھەمراھلىقىدا ئۆزگىچە بىر خىل ھېسسىياتتا ئىدىم. بىر كۈنى مەن لائۇساندىكى مەلۇم سودا مەكتەپتە ئادەملەر بىلەن لىق تولغان زالدا يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارغا نۇتۇق سۆزلىگەندىن كېيىن، بىرى: «ئاۋدۇرى بىلەن بىللە ساياھەت قىلىپ قانداق ھېسسىياتقا كەلدىڭىز؟» دېگەن سوئال بىلەن مېنى ئويلاندۇرۇپ قويدى. قىزىمنىڭ ھەمراھلىقىدىكى بۇ ساياھەتنىڭ مەن ئۈچۈن قانچىلىك ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى توغرا ئىپادىلەش ئۈچۈن سۆزلىرىمگە ناھايىتى ئېھتىيات قىلدىم. كۆپىنچە ئائىلىلەردە ئوتتۇرانچى پەرزەنتنىڭ ئېھتىياجى تولۇق قاندۇرۇلۇپ كېتىلمەيدىغانلىقىنى بۇرۇن تىلغا ئالغانىدىم. بىزنىڭ ئائىلىدىمۇ ئاۋدۇرى ئاساسلىقى چوڭ قىزىم مارىئاننا تەرىپىدىن بېقىلغان ئىدى. مەن بولسام كېسەلچان كىچىك ئوغلۇم جونغا داۋا تېپىش بىلەن ھەلەك ئىدىم. «جون تېكساس ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئون ئەلا ئوقۇغۇچى قاتارىدا ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، ھۆرمەتكە سازاۋەر جامائەت ئەربابى ۋە مېيىپ كىشىلەرنىڭ ئۈلگىسى بولۇپ تونۇلدى. مەن ئۇنىڭ قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ۋە ئەتراپتىكى كىشىلەرنىڭ قوللاشلىرىدىن مەڭگۈ مىننەتدارمەن، لېكىن جوننىڭ كېسىلى تۈپەيلى ئاۋدۇرىنىڭ بالىلىقتىكى ئېھتىياجىغا تولۇق كۆڭۈل بۆلەلمىگەنلىكىم، كەچۈرمىشلىرىمگە توغرا يۈزلىنەلمەي ئۇلارنىڭ ھالىدىن تولۇق خەۋەر ئالالمىغانلىقىمدىن ئۆزۈمنى گۇناھكار ھېس قىلىمەن.» ئاممىۋى سورۇندا ھېچقانداق تەييارلىقسىز ئۆزۈمنىڭ شەخسىي ئىشى توغرۇلۇق سۆزلەش ماڭا ئېغىر كەلدى، لېكىن بۇ كەمچىلىكمگە توغرا يۈزلىنىش ۋە كەچۈرۈم سوراش كۆڭلۈمنى يېنىكلىتىپ قويغان ئىدى. ئەتىسى ئايرودۇرۇمدا ئاۋدۇرى بۇ ئىشنى قايتا تىلغا ئالدى ۋە: «ئاپا، مېنىڭ ئۆتمۈشۈمنى ئەسلىگەندە ئەمدى ئۇ گەپلەرنى تىلغا ئالمىغىن. مەن ھېچقاچان ئۆزۈمنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى دەپ ئويلاپ باقمىدىم. مېنى داۋاملىق زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى دېيىشىڭنى خالىمايمەن» دېدى. قىزىمنىڭ سۆزلىرىدىن مەيدەم چىڭقىلىپ، ئۆزۈمنى ئاقلاشقا ئۇرۇندۇم. مەن ئۆزۈمچە ئۇنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ئەمەس، بەلكى ئامان قالغۇچى سۈپىتىدە تەسۋىرلىدىم، دەپ ئويلاپ يۈرۈپتىمەن. ۋاھالەنكى، ئۇنىڭ سۆزلىرى تامامەن توغرا ئىدى. مەن ئۆزۈمنى گۇناھكارلىق تۇيغۇسىدىن قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئۇنى «سەل قارالغان بالا» رولىغا قويغان ئىدىم. مەن خىيالەن ھەممىمىزگە بىر رول بۆلۈپ بەرگەن ئىدىم: مەن زىيان سالغۇچى، ئاۋدۇرى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى، چوڭ قىزىم مارىئاننا بولسا قۇتقۇزغۇچى (يەنە شۇ ئوخشاش ھېكايىدە كېسەلچان ئوغلۇمنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى، ئۆزۈمنى قۇتقۇزغۇچى ، نەچچە يىل مېنىڭ ئەيىبلىشىمگە ئۇچرىغان يولدىشىم بېللانى بولسا زىيان سالغۇچى). زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى رولى كۆپىنچە ھاللاردا كىشىلىك مۇناسىۋەت ۋە ئائىلىدە بىر ئادەمدىن يەنە بىر ئادەمگە كۆچىدۇ، لېكىن زىيان سالغۇچى بولماي تۇرۇپ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى مەۋجۇت بولمايدۇ. بىز ئۆزىمىزنى ياكى باشقىلارنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ئورنىغا قويغىنىمىزدا، بىلىپ – بىلمەي زىياننىڭ كۈچىيىشىگە سەۋەبچى بولىمىز. مېنىڭ مەسىلەم بولسا، قىزىم ئاۋدۇرىنى تېخى چوڭ بولمىدى، دەپ قىياس قىلىۋېلىپ، ئۇنىڭ ئىرادىسى – يەنى بېشىغا كەلگەن ئىشلارنى ئۆسۈپ يېتىلىش پۇرسىتى دەپ تونۇش قابىلىيىتىگە سەل قارىغانلىقىم بولدى. نەتىجىدە ئۆزۈم گۇناھكارلىق تۈرمىسىگە قاپسىلىپ قالدىم. 1970 – يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرى ۋېليام بېمونت ھەربىي مېدىتسىنا مەركىزىدە پىراكتىكا قىلىۋاتقىنىمدا، تۇنجى قېتىم زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ۋە ئامان قالغۇچى پىسخىكىسىدىكى زور پەرقنى ھېس قىلدىم. بىر كۈنى مەن ۋىيېتنام ئۇرۇشىغا قاتناشقان ئىككى ئەسكەر بىمارغا مەسئۇل بولدۇم. ئۇ ئىككىلىسىنىڭ تۆۋەنكى ئومۇرتقىسى ئېغىر يارىلانغان بولۇپ، ئورنىدىن تۇرالىشى مۇمكىن ئەمەستەك كۆرۈنەتتى. ئۇلارغا قويۇلغان دېئاگىنوزمۇ، ساقىيىش ئەھۋالى توغرىسىدىكى پەرەزلەرمۇ پۈتۈنلەي ئوخشاش ئىدى. ئۇلارنىڭ بىرى خېلىغىچە كارىۋات ئۈستىدە ئەپلىك ياتالمىغىنىغا بىئارام بولۇپ، توختىماي تەڭرى ۋە دۆلەتكە لەنەت ئوقۇيتتى. يەنە بىرى كارىۋاتتا يېتىشنى رەت قىلىپ داۋاملىق چاقلىق ئورۇندۇقىدا ئولتۇرۇشنى تەلەپ قىلاتتى. ئۇ «تۈنۈگۈن بالىلىرىم مېنى يوقلىغىلى كەلگەن ئىدى. چاقلىق ئورۇندۇقتا ئولتۇرسام ئۇلارنىڭ كۆزلىرىگە سىنچىلاپ قارىيالايدىكەنمەن» دېگەنىدى. جىسمانىي ئاجىزلىقىدىن، كەلگۈسىدە بالىلىرى بىلەن كەڭ مەيداندا يۈگۈرەلمەسلىكىدىن، تويلىرىدا ئۇسسۇل ئوينىيالماسلىقىدىن ئۇنىڭ كۆڭلىنىڭ يېرىم ئىكەنلىكى ئېنىق، ئەمما ئۇ يارىلىنىشنىڭ دۇنياغا باشقا بىر نەزەردە قاراش پۇرسىتىنى ئېلىپ كەلگەنلىكىنى ھېس قىلغاندەك تۇراتتى. ئۇ يارىلىنىشىنى چەكلىمىلىك، ئاجىزلىق دەپ تونۇش ۋە ياكى ئۇنى ئۆسۈپ يېتىلىشنىڭ ياخشى پۇرسىتى دەپ قوبۇل قىلىش ئارىسىدىن قايسىسىنىلا تاللىسا بولۇۋېرەتتى . شۇنىڭدىن 40 يىل كېيىن، 2018 – يىلى باھاردا قىزىم مارىئاننانىڭمۇ شۇنىڭغا ئوخشاشراق تاللاش ئېلىپ بارغىنىغا شاھىت بولدۇم. ئۇ يولدىشى بوب بىلەن ئىتالىيەدە ساياھەت قىلىۋاتقاندا، تاشقا پۇتلىشىپ يىقىلىپ بېشىنى ئېغىر يارىلاندۇرۇۋالدى. ئۇنىڭ ھايات قالىدىغان ياكى قالمايدىغانلىقى ئىككى ھەپتىگىچە بىزگىمۇ نامەلۇم ئىدى. ھايات قالغان تەقدىردىمۇ مېڭىسى ئېغىر يارىلانغان مارىئاننا يەنە ئەسلىدىكى ئۆزى بولالارمۇ؟ سۆزلىيەلەرمۇ؟ بالىلىرى، ئۈچ ئوماق نەۋرىسى، يولدىشى، ئۇرۇق – تۇغقانلىرى ۋە مېنى ئەسلىيەلەرمۇ؟ قىزىمنىڭ ھايات – ماماتى ئېنىقسىز، دەككە – دۈككىلىك شۇ كۈنلەردە، ئۇ تۇغۇلغاندا بېللا ماڭا سوۋغا قىلغان ئالتۇن بىلەزۈكنى توختىماي سىلايتتىم. 1949 – يىلى بىز چېخوسلوۋاكىيەگە ئۇچقاندا مەن ئۇ بىلەزۈكنى مارىئاننىڭ زاكىسىغا تىقىپ تەكشۈرۈشتىن ئوڭۇشلۇق ئۆتۈۋالغان ئىدىم. شۇنىڭدىن بۇيان بۇ ھايات ۋە مۇھەببەتكە سىمۋول قىلىنغان بىلەزۈكنى تۇمار بىلىپ تاقاپ كەلدىم، بۇ بىلەيزۈك يەنە ئۆزۈمگە ئاشۇ قاباھەتلىك دەۋرلەردىنمۇ ئامان قالىدىغان نەرسىلەرنىڭ بولىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىپ تۇرۇشۇمغا تۈرتكە بولاتتى. مەن ئۈچۈن ئاجىزلىق، چارىسىزلىك بىلەن يۇغۇرۇلغان قورقۇنچتەك بىئاراملىق ھېسسىيات بولمىسا كېرەك. مارىئاننىڭ كەچمىشىدىن پۇچىلىنىپ، ئۇنىڭدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن قورقاتتىم. لېكىن بۇلارنى ھەل قىلىش قولۇمدىن كەلمەيتتى. مەن يەنە ئىچكى دۇنيايىمغا قېچىپ كىردىم، ئەندىشە مېنى ئىسكەنجىگە ئالغاندا قىزىمنىڭ ۋېنگىرچە ئەركىلەتمە ئىسمىنى توختىماي چاقىراتتىم، «مارچۇكا، قىزىم مارچۇكا»… بۇ ئىسىم ماڭا خۇددى بىر خىل ئىبادەتتەك تۇيۇلاتتى. ئۆز ۋاقتىدا ئاسۋېتىستا مېنگىلا ئۈچۈن ئۇسسۇل ئوينىغىنىمدىمۇ مۇشۇنداق ئىچكى دۇنيايىمغا قېچىپ كىرىۋالغان ئىدىم. بۇ جاي مەن ئۈچۈن مۇقەددەس ئىدى، روھىمنى ۋەھىمە ۋە ئېنىقسىزلىقلارنىڭ تەشۋىشلىرىدىن قوغدىيالايتتى. مۆجىزە يۈز بېرىپ مارىئاننا ساقايدى. ئۇ ۋەقەدىن كېيىنكى بىر ھەپتىنى ئەسلىيەلمىدى، بەلكىم ئۇمۇ ئىچكى دۇنياسىغا قېچىپ كىرىۋالغاندۇ! ئىلغار مېدىتسىنا، يولدىشى ۋە ئائىلىسىنىڭ ھەمراھلىقى، رىغبەتلەندۈرۈشى، ئۆزىنىڭ قەيسەر ئىرادىسى ئارقىلىق مارىئاننا ئاستا – ئاستا ئەسلىگە كەلدى، بالىلىرىنىڭ ئىسمىنى ئېسىگە ئالدى. دەسلەپتە بىر نەرسىلەرنى يۇتۇشمۇ تەس كەلگەننىڭ ئۈستىگە تەم سەزگۈسىنىمۇ يوقاتقان ئىدى. مەن ئۇ ئىلگىرى ياقتۇرۇپ يەيدىغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىنى يېگۈزۈپ چىقىش قارارىغا كەلدىم. بىر كۈنى ئۇ مەندىن ترېپانكا، يەنى مەن ئۇنىڭغا ھامىلىدار چاغلىرىمدا كۆپ يەيدىغان تاماقنى قىلىپ بېرىشىمنى تەلەپ قىلدى. ئۇ مەن تەييارلىغان ترېپانكىدىن بىر قوشۇق يەپ كۈلۈمسىرىگىنىدە، ئۇنىڭ ساقىيىشىپ كېتىشىنىڭ تامامەن مۇمكىنلىقىغا كۆزۈم يەتكەن ئىدى. شۇنىڭدىن بىر يېرىم يىل كېيىن مارىئاننا ھەممىمىزنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە ئەسلىگە كەلدى ۋە ئىلگىرىكىدەكلا غەيرەت – شىجائەت، پەم – پاراسەت، قىزغىنلىق بىلەن تۇرمۇش، خىزمەت ئىشلىرىغا كىرىشىپ كەتتى. مارىئاننانىڭ ئەسلىگە كېلىشىگە بىزنىڭ كونتروللۇقىمىزدىن ھالقىغان ئىشلار سەۋەب بولدى. تەلەيدىن باشقا ئۇنىڭ بەزى قارارلىرىنىڭمۇ ساقىيىشىغا تۈرتكە بولغانلىقىغا ئىشىنەتتىم. ئادەم ئاجىز چېغىدا چەكلىك ئېنېرگىيەسى بىلەن ۋاقتىنى نېمىلەرگە سەرپ قىلىشنى بىلىشى ناھايىتى مۇھىم. مارىئاننا ئۆزىگە ئامان قالغۇچى سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىشنى تاللىغان بولۇپ، دىققىتىنى ئەسلىگە كېلىشكە پايدىلىق ئىشلارغا مەركەزلەشتۈرگەن ئىدى. ئارامغا موھتاج ۋاقىتلىرىدا زورۇقۇشتىن ساقلاندى، ئۆزى ۋە ئۆزىنى قوللىغان بارلىق كىشىلەرگە بولغان مىننەتدارلىقىنى ھېس قىلدى، ئىپادىلىدى. ئۇ ھەركۈنى سەھەردە ئۆزىدىن «بۈگۈن نېمىلەرنى قىلىشىم كېرەك؟ بۈگۈنكى فىزىكىلىق داۋالىنىشىم سائەت قانچىدە؟ قايسى جەھەتتە تىرىشىپ باقسام بولىدۇ؟ ئۆزۈمنى ئاسراش ئۈچۈن نېمىلەرنى قىلالايمەن؟» دەپ سورىدى. پوزىتسىيە ھەممىنى بەلگىلىمەيدۇ. كۆز قارىشىمىزغا تايىنىپلا بېشىمىزغا كەلگەن ئازاب ئوقۇبەتنى يوقىتىۋېتەلمەيمىز، ساقىيالمايمىز، لېكىن ۋاقىت ۋە زېھنىمىزنى قانداق سەرپ قىلىش سالامەتلىكىمىزگە تامامەن تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ. كەچۈرمىشلىرىمىزگە يۈزلەنمەسلىك ئۆسۈپ يېتىلىش ۋە ئەسلىمىزگە كېلىش يولىمىزنى تەسلەشتۈرۈۋېتىدۇ. ئۇنىڭ ئورنىغا يۈز بېرىۋاتقان پاجىئەلەرنى ھاياتىمىزنىڭ بىر قىسىمى دەپ ئېتىراپ قىلىپ، ئۇلار بىلەن تەڭ مەۋجۇت بولۇشنىڭ توغرا ئۇسۇلىنى تاپساق، مانا بۇ ئاقىلانىلىك ھېسابلىنىدۇ. ساقىيىش جەريانىدا ئوڭۇشسىزلىق ياكى ئەگەشمە كېسەللىكلەرگە يولۇققىنىمىزدا، بۇ ئۇسۇل تېخىمۇ كۈچىنى كۆرسىتىدۇ. مېڭىنىڭ زەخىملىنىشى ئادەتتىكى ئىش ھەرىكەتلەرنىڭمۇ بۇرۇنقىدەك ئاسان بولمايدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. مارىئاننا تا ھازىرغىچە شۇ قېتىملىق يارىلىنىش تۈپەيلى زەخىمگە ئۇچرىغان نېرۋا تورىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن تىرىشىۋاتىدۇ. ئۇ ئۇزۇن ۋاقىت ئۆرە تۇرۇش، مېڭىش ۋە بەزى سۆزلەرنى ئەسكە ئېلىشتا قىينىلىدۇ. ھوشىغا كەلگەن دەسلەپكى ھەپتىدىن كېيىن ئۇنىڭ ئەسلىمىلىرى ئاساسەن ئەسلىگە كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما بەزىدە شەيئىلەرنىڭ ئىسمىنى تاپالمايتتى. ئۇ ئىلگىرى قىينالمايلا قىلىدىغان ئىشلىرىنى يېڭىچە ئۇسۇلدا قىلىشنى ئۆگەنمىسە بولمايتتى. بىرەر نۇتۇق سۆزلىمەكچى بولسا، بۇرۇنقىدەك بىر قانچە نۇقتىنى تېزىس تۈزىۋېلىپلا، تەسەۋۋۇر ۋە خاتىرىسىگە تايىنىش كۇپايە قىلمايتتى، ھازىر پۈتۈن نۇتۇقنى سۆزمۇ سۆز يېزىۋالمىسا بولمايدۇ. كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغىنى، يارىلىنىشتىن كېيىن ئۇ بەزىبىر ئىشلارنى تېخىمۇ ئەپچىل ھەم يېڭىچە ئۇسلۇبتا قىلىپ كېتەلەيدىغان بولدى. مارىئاننا ئەزەلدىن ئۆي تائاملىرىنى ئوخشىتىپ قىلاتتى، ئۇنىڭ ھەتتا سان دىيېگو گېزىتىدە تاماق رېتسېپلىرىنى ئېلان قىلىدىغان مەخسۇس سەھىپىسىمۇ بار ئىدى، لېكىن يارىلانغاندىن كېيىن ئۆزىگە تاماق ئېتىشنى قايتا ئۆگەتمىسە بولمايتتى. بۇ جەرياندا ئۇ يېڭىچە تاماقلارنى كەشىپ قىلدى، ئەنئەنىۋى تاماقلارنى يېڭىچە ئۇسلۇبتا ئېتىشكە باشلىدى. گەرچە مارىئاننا ھازىر يولدىشى بىلەن مانخاتتىندا تۇرسىمۇ، ياز كۈنلىرىنى مەن بىلەن لاجولدا ئۆتكۈزەتتى. ئۆتكەن يازدا ئۇ ماڭا بىر قېتىم نىيۇيوركتىكى كەچلىك زىياپەتتە تەييارلىغان سوغۇق گىلاس شورپىسىنى قىلىپ بەرمەكچى بولدى. ئۇ بىر مۇنچە گىلاس سېتىۋېلىپ، ۋېنگىرىيەنىڭ ئىككى پارچە كونا تاماق رېتسېپىنى قايتا ئوقۇۋەتكەندىن كېيىن، يەنىلا ئۆزىنىڭ ئۇسۇلىدا قىلىشنى قارار قىلدى. ئۇ بۇرۇنقىدەك شورپىنى قىزىق ھالەتتە تەييارلاپ ئاندىن سوۋۇتقاننىڭ ئورنىغا، باشتىن باشلاپلا سوغۇق ھالەتتە تەييارلىدى، ھەم گىلاستىن باشقا يەنە ئۈچ خىل مېۋىنى ئىشلەتتى. ئەگەر يارىلانغاندىن كېيىن شارائىتقا توختىماي ماسلىشىش ئېھتىياجى بولمىغان بولسا، ئۇ شورپىنى يەنىلا بۇرۇنقى رېتسېپ بويىچە قىلغان بولاتتى. مارىئاننا يارىلىنىش ئېلىپ كەلگەن ئۆزگىرىشلەرنى قوبۇل قىلدى ۋە ئۇلارنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئىشلارنى يېڭىچە ئۇسلۇبتا قىلىشنى ئۆگەندى. ئۇ ئەتكەن سوغۇق گىلاس شورپىسى ئاجايىپ تەملىك بولغان ئىدى! ئىلگىرى قىينالمايلا قىلىدىغان ئىشلارنىڭ مارىئاننى قانچىلىك ھاردۇرغان، ئۈمىدسىزلەندۈرگەنلىكى ئۇنىڭ كۆزلىرىدىنلا بىلىنىپ تۇراتتى، لېكىن ئۇ بۇ يېڭى ئۆزگىرىشلەرگىمۇ كۆنگەن ئىدى. «قىزىق!» دېدى مارىئاننا ماڭا. «ئۆزۈمنى ئەقلىي جەھەتتىن باشقىچە ھاياتى كۈچكە تولغاندەك ھېس قىلىۋاتىمەن»، ئۇنىڭ چىرايى يېڭىدىن ساۋاتى چىققان كىچىك بالىدەك نۇرلىنىپ كەتكەن ئىدى، «راستنى ئېيتسام، بۇ كىشىنى تولىمۇ ھاياجانلاندۇرىدىغان بىر خىل ھېسسىيات ئىكەن». بۇ مارىئانناغا ئوخشاش مېڭىسى زەخىملەنگەن كىشىلەردە كۆپ كۆرۈلىدىغان ئەھۋال. نېرۋا كېسەللىكلەر دوختۇرىنىڭ ئېيتىشىچە، ئەزەلدىن سەنئەت بىلەن شۇغۇللىنىپ باقمىغان بەزى بىمارلار ئېغىر مېڭە زەخىملىنىشتىن كېيىن كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان رەسىملەرنى سىزىدىغان بولۇپ كېتىدىكەن. نېرىپ تورىنىڭ زەخىملىنىپ قايتا ئۇلىنىشى، ئامان قالغۇچىلارنى ئۆزىدە ئەزەلدىن بولۇپ باقمىغان «ھەدىيە»لەرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى بايقاش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدىكەن. بۇ نېمىدېگەن گۈزەل بىر ئەسكەرتىش ھە! ھاياتىمىزغا دەخلى قىلغان، ئالغا بېسىش يولىمىزنى توسۇپ قويغان نەرسىلەر بەزىدە ھەقىقىي ئۆزىمىز ۋە يېڭىچە تۇرمۇشنى بايقاش قورالى بولۇپ قالىدىكەن. مانا بۇ مېنىڭ ھەربىر كىرىزىستا بىر ھېكمەت بار دېيىشىمنىڭ سەۋەبىدۇر. قاباھەتلىك كۈنلەرنىڭ ئازاب ئوقۇبەتلىرىدىن قەددىمىزنى رۇسلىيالماي قالىمىز، ئەمما بۇ سەرگۈزەشتلەر ئۆز نۆۋىتىدە ھاياتىمىزدا نېمىلەرگە ھەقىقىي ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىمىز ئۈستىدە بىزنى قايتا ئويلىنىش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بىز ئالغا ئىلگىرىلەش، ئەركىنلىككە ئىنتىلىش روھى بىلەن بېشىمىزغا كەلگەن ئازاب – ئوقۇبەتلەرگە يۈزلەنگىنىمىزدە، ئۆزىمىزنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار تۈرمىسىدىن ھەقىقىي تۈردە ئازاد قىلالايمىز. سىزنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى پىسخىكىسىدىن ئازاد قىلىدىغان ئاچقۇچلار:
|
Chapter 1 WHAT NOW?The Prison of VictimhoodIn my experience, victims ask, “Why me?” Survivors ask, “What now?” Suffering is universal. But victimhood is optional. There is no way to escape being hurt or oppressed by other people or circumstances. The only guarantee is that no matter how kind we are or how hard we work, we’re going to have pain. We’re going to be affected by environmental and genetic factors over which we have little or no control. But we each get to choose whether or not we stay a victim. We don’t get to choose what happens to us, but we do get to choose how we respond to our experience. Many of us stay in a prison of victimhood because, subconsciously, it feels safer. We ask “Why?” over and over, believing that if we could just figure out the reason, the pain would lessen. Why did I get cancer? Why did I lose my job? Why did my partner have an affair? We search for answers, for understanding, as if there’s a logical reason to explain why things happened the way they did. But when we ask why, we’re stuck searching for someone or something to blame—including ourselves. Why did this happen to me? Well, why not you? Maybe I went to Auschwitz and survived so I could talk to you now, so I could live as an example of how to be a survivor instead of a victim. When I ask “What now?” instead of “Why me?” I stop focusing on why this bad thing happened—or is happening—and start paying attention to what I can do with my experience. I’m not looking for a savior or a scapegoat. Instead, I begin to look at choices and at possibilities. My parents didn’t have a choice in how their lives ended. But I have many choices. I can feel guilty that I survived when so many millions, including my mother and father, perished. Or I can choose to live and work and heal in a way that releases the hold of the past. I can embrace my strength and freedom. Victimhood is rigor mortis of the mind. It’s stuck in the past, stuck in the pain, and stuck on the losses and deficits: what I can’t do and what I don’t have. This is the first tool for moving out of victimhood: approach whatever is happening with a gentle embrace. It doesn’t mean you have to like what’s happening. But when you stop fighting and resisting, you have more energy and imagination at the ready to figure out “What now?” To move forward instead of nowhere. To discover what you want and need in this moment, and where you want to go from here. Every behavior satisfies a need. Many of us choose to stay victims because it gives us license to do zero on our own behalf. Freedom comes with a price. We’re called to be accountable for our own behavior—and to take responsibility even in situations we didn’t cause or choose. * * * Life is full of surprises. A few weeks before Christmas, Emily—forty-five, mother of two, happily married for eleven years—sat down with her husband after the children had gone to bed. She was about to suggest they watch a movie when he looked at her and calmly said the words that would upend her life. “I met someone,” he said. “We’re in love. I don’t think you and I should be married anymore.” Emily was completely floored. She couldn’t see a way forward. And then the next surprise came. She had breast cancer; a large tumor that required immediate, aggressive chemotherapy. During the first weeks of treatment, she felt paralyzed. Her husband postponed discussion about the state of their marriage to see her through the months of chemo, but Emily was in a daze. “I thought my whole life had come to an end,” she said. “I thought I was a dying woman.” But when I spoke to her eight months after her diagnosis, she’d just had surgery and received more unexpected news: she’d achieved complete remission. “The doctors never would have predicted it,” she said. “It’s really a miracle.” Her cancer is gone. But so is her husband. After her chemo ended, he told her he’d made his decision. He’d rented an apartment. He wanted a divorce. “I was so frightened to die,” Emily told me. “Now I have to learn to live.” She’s consumed by worry for her children, by the hurt of betrayal, concerns over finances, and loneliness, so vast it’s like she’s fallen off the edge of a cliff. “I’m still finding it so hard to say yes to my life,” she said. The divorce has thrown her into her worst fear made real, a deep-seated terror of abandonment she’s harbored since she was four, when her mother became clinically depressed. Her dad turned silent about her mom’s illness, escaping into work, leaving Emily to make it on her own. When her mother later died by suicide, it confirmed the reality she knew yet sought to avoid: that the people you love disappear. “I’ve always been in a relationship, since I was fifteen,” she said. “I never learned to be happy on my own, with myself, to love myself.” Her voice breaks when she says those words: love myself. I often say that we need to give our children roots, and give them wings. We need to do the same for ourselves. The only one you have is you. You’re born alone. You die alone. So start by getting up in the morning and going to the mirror. Look yourself in the eye and say, “I love you.” Say, “I’m never going to leave you.” Hug yourself. Kiss yourself. Try it! And then keep showing up for yourself all day, every day. “But how do I deal with my husband?” Emily asked. “When we meet, he seems totally calm and relaxed. He’s happy with his decision. But all my emotions come out. I start crying. I can’t control myself when I see him.” “You can if you want to,” I told her. “But you have to want to, and I can’t make you want to. I don’t have that power. You do. Make a decision. You may feel like screaming and crying. But don’t act on it unless it’s in your best interest.” Sometimes it just takes one sentence to point the way out of victimhood: Is it good for me? Is it good for me to sleep with a married man? Is it good for me to eat a piece of chocolate cake? Is it good for me to beat my cheating husband on the chest with my fist? Is it good for me to go dancing? To help a friend? Does it deplete me or empower me? Another tool for moving out of victimhood is to learn to cope with loneliness. It’s what most of us fear more than anything else. But when you’re in love with yourself, alone doesn’t mean lonely. “Loving yourself is good for your kids, too,” I told Emily. “When you show them that you’ll never lose you, you show them that they’re not losing you, either. That you’re here now. Then they can live their lives, rather than you worrying about them, and them worrying about you, and everybody worrying, worrying. To your children, and to yourself, you say, ‘I’m here. I’m showing up for you.’ You’ll give them—and yourself—what you never had: a healthy mother.” When we start loving ourselves, we start patching up the holes in our hearts, the gaping places that feel like they’ll never be filled. And we start making discoveries. “Aha!” we learn to say. “I didn’t see it that way before.” I asked Emily what discoveries she’d made in the last eight months of turmoil. Her eyes brightened. “I’ve discovered how many wonderful people I have around me—my family, friends, people I didn’t know before who became friends during my therapy. When the doctor told me I had cancer, I thought my life had come to an end. Now I’ve met so many people. I’ve learned I can fight, that I’m powerful. It took me forty-five years to learn that, but I’m lucky I know it now. My new life is already beginning.” We can all find strength and freedom, even within terrible circumstances. Honey, you’re in charge, so take charge. Don’t be Cinderella, sitting in the kitchen waiting for a guy with a foot fetish. There are no princes or princesses. You have all the love and power you need within. So write down what you want to achieve, the kind of life you want to live, the kind of partner you want to have. When you go out, look like a million-dollar baby. Join a group of people dealing with similar struggles, where you can care for each other and commit yourselves to something bigger than yourselves. And then get curious. What’s next? How’s it going to turn out? Our minds come up with all sorts of brilliant ways to protect us. Victimhood is a tempting shield because it suggests that if we make ourselves blameless, our grief will hurt less. As long as Emily identified as the victim, she could pass all the blame and responsibility for her well-being on to her ex-husband. Victimhood offers a false respite by deferring and delaying growth. The longer we stay there, the harder it is to leave. “You’re not a victim,” I told Emily. “It’s not who you are—it’s what was done to you.” We can be wounded and accountable. Responsible and innocent. We can give up the secondary gains of victimhood for the primary gains of growing and healing and moving on. * * * The whole reason to step out of victimhood is so we can step into the rest of our lives. Barbara was trying to navigate this pivot when she contacted me a year after her mother’s death. She looked young for sixty-four, her skin smooth, highlights in her long blond hair. But she seemed to hold a heavy burden in her chest, and her wide blue eyes were full of sorrow. Barbara’s relationship with her mother had been complicated, and so her grief was also complicated. Demanding and controlling, her mother had sometimes explicitly reinforced Barbara’s victimhood, fixating on problems like bad grades and breakups, stoking Barbara’s belief that she was flawed and helpless and would never amount to much. In some ways, it was a relief to be free from her mother’s distorted and critical perspective. But she also felt restless and unsettled. A recent back injury had interrupted the job she loved at a local café, and she had trouble falling asleep at night, her mind churning with questions. Is my time almost up? What have I failed at? What have I done to be remembered? What is the outcome of my life? “I feel sad and anxious and insecure,” she said. “I just can’t come to any peace.” I often see this happen to middle-aged women who have lost their mothers. The unfinished emotional business of the relationship lives on—and death makes it feel impossible that there will ever be closure. “Have you released your mom from the past?” I asked. Barbara shook her head. Her eyes filled with tears. Tears are good. They mean we’ve been pierced by an important emotional truth. If I ask a question that prompts a patient to cry, it’s like striking gold. We’ve hit on something essential. Yet the moment of release is as vulnerable as it is profound. I leaned in, all present, no rush. Barbara wiped her face and took a long, shaky breath. “I want to ask you about something,” she said. “A memory from childhood I keep replaying nonstop in my mind.” I asked her to close her eyes while she described the incident, to tell it in present tense, as though it were happening now. “I’m three,” she began. “We’re all in the kitchen. My dad’s at the breakfast table. My mom is standing over me and my older brother. She’s angry. She lines us up side by side and says, ‘Who do you like best, me or your father?’ My dad is watching it happen, and he starts to cry. He says, ‘Don’t do that. Don’t do that to the kids.’ I want to say that I love my dad best; I want to go over and sit in his lap and hug him. But I can’t do that. I can’t say that I love him or I’ll make my mom mad. I’ll get in trouble. So I say I like my mom the best. And now…” Her voice cracked, tears rolling down her cheeks. “Now I wish I could take it back.” “You were a good survivor,” I told her. “A smart cookie. You did what you had to do to survive.” “Then why does it hurt so much?” she said. “Why can’t I just let it go?” “Because that little girl doesn’t know she’s safe now. Take me to her there in the kitchen,” I said. “Tell me what you see.” She described the window facing the backyard, the yellow flowers on the handles of the cabinet doors, how her eyes were exactly the height of the oven dials. “Talk to that little girl. How is she feeling now?” “I love my dad. But I can’t say it.” “You’re powerless.” Tears spilled down her cheeks to her chin. She wiped at them, then cradled her face in her hands. “You were a child then,” I said. “You’re an adult now. Go to that precious, one-of- a-kind little girl. Be her mother now. Take her hand and tell her, ‘I’m going to take you out of here.’” Barbara’s eyes were still closed. She swayed side to side. “Hold her hand,” I continued. “Walk her to the door, down the front steps, out to the sidewalk. Walk her up the block. Turn the corner. Tell the little girl, ‘You’re not stuck there anymore.’” The prison of victimhood often gets established in childhood, and even when we’re adults, it can keep us feeling as powerless as we did when we were young. We can release ourselves from victimhood by helping that inner child feel safe, and by letting her experience the world with an adult’s autonomy. I guided Barbara to keep holding the hand of the wounded little girl. To take her for a walk. Show her the flowers in the park. Spoil her and love her right up. Give her an ice cream cone or a soft teddy bear to squeeze—whatever she wanted most to feel safe. “And then take her down to the beach,” I said. “Show her how to kick the sand. Tell her, ‘I’m here and we’re going to be angry.’ Kick the sand with her. Yell and shout. Then take her home. Not back to the kitchen, but where you live now. The place where you’ll always show up to take care of her.” Barbara’s eyes were still closed, her mouth and cheeks more relaxed. But a furrow of tension still gathered between her eyes. “That little girl was stuck in the kitchen, and she needed you to get her out,” I said. “You rescued her.” She nodded slowly, but the tension didn’t leave her face. Her work in the kitchen wasn’t done. There were others to rescue. “Your mother needs you, too,” I said. “She’s still standing in that kitchen. Open the door for her. Tell her it’s time for both of you to be free.” Barbara imagined going to her father first, to the breakfast table where he still sat in silence, his cheeks wet with tears. She kissed him on the forehead and spoke the love she’d had to hide as a child. Then she went to her mother. She put a hand on her shoulder, looked into her troubled eyes, and nodded toward the open door, the patch of green lawn visible from where they stood. When Barbara opened her eyes, something in her face and shoulders appeared to relax. “Thank you,” she said. Releasing ourselves from victimhood also means releasing others from the roles we’ve assigned them. * * * I had a chance to use this tool myself a few months ago, when I was on a speaking tour in Europe and invited my daughter Audrey to go with me. When she’d been in middle school and high school, training as a Junior Olympic swimmer, getting up at five in the morning for practice, her hair green from the constant exposure to chlorine, her father had usually been the one to accompany her to swim meets all over Texas and the Southwest. This was how Béla and I had managed the demands of our careers and three children—we’d acted as partners, splitting responsibilities. But that meant we each missed out on things. Traveling with Audrey now couldn’t replace the time we’d lost when she was younger. But it seemed like a welcome way to honor our relationship. Besides, this time I was the one who needed a chaperone! We went to the Netherlands, and then on to Switzerland, where we sank our teeth into napoleon pastries as rich and sweet as the ones my father used to sneak home for me at night when he’d been out playing billiards. I’d been back to Europe numerous times since the war, but it was incredibly healing for me to be there, so close to my childhood and my trauma, with my magnificent daughter, to share silence and conversation, to hear her plans for launching a second career as a grief and leadership coach. One night, after I gave a speech to a roomful of global executives at a business school in Lausanne, someone surprised me by asking, “What’s it like, traveling with Audrey?” I searched for the words to adequately convey how special this time was to me. I mentioned that middle children often get short shrift in families, and that Audrey had been raised largely by her older sister, Marianne, while I was running their little brother, John, all over El Paso—and even as far as Baltimore—in search of therapies for some undiagnosed developmental delays of great concern. John went on to graduate from the University of Texas as one of the top ten students in his class, and is now a respected civic leader and advocate for people with disabilities. I’m forever grateful he was able to receive interventions and vital support. But I’ve always felt guilty for the ways John’s unique needs occupied my attention and interrupted Audrey’s childhood, for the six-year age gap between Marianne and Audrey, for the burden my own trauma put on my children. Saying this impromptu, in public, was cathartic for me. It felt good to recognize it, to apologize. But at the airport the next morning, Audrey confronted me. “Mom,” she said, “we have to change the story of who I am. I don’t see myself as a victim. I need you to stop seeing me that way.” My chest tightened with discomfort, with the rush to defend myself. I thought I’d been portraying her as a survivor, not a victim. But she was absolutely right. In trying to discharge my own guilt, I’d cast her in the role of the neglected child. I’d put us all in roles: I was the victimizer, Audrey the victim, and Marianne the rescuer. (Or, in another version of the same story, I cast John as the victim, myself as the rescuer, and Béla, whom I was so angry with in those years, as the victimizer.) The role of victim is often passed back and forth in relationships and families. But there can’t be a victim without a victimizer. When we stay a victim, or put someone else in that role, we reinforce and perpetuate the harm. In focusing on what Audrey hadn’t had growing up, I was undermining her survivor strength—her capacity to see any experience as an opportunity for growth. And I was trapping myself in a prison of guilt. * * * The first time I saw the power of the perspective shift from victim to survivor in action was as a clinical intern at the William Beaumont Army Medical Center, in the mid-1970s. One day I was assigned two new patients, both Vietnam veterans, both paraplegics with injuries of the lower spinal cord, both unlikely to walk again. They had the same diagnosis, the same prognosis. The first spent hours curled up in the fetal position on his bed, full of rage, cursing God and country. The other preferred to be out of bed, sitting up in his wheelchair. “I’m seeing everything differently now,” he told me. “My children came to visit me yesterday, and now that I’m in this wheelchair, I’m so much closer to their eyes.” He wasn’t happy to be disabled, to have compromised sexual function, to wonder if he’d ever be able to run a race with his daughter or dance at his son’s wedding. But he could see that his injury had afforded him a new perspective. And he could choose to see his injury as limiting and incapacitating—or as a new source of growth. More than forty years later, in the spring of 2018, I saw my daughter Marianne make a similar choice. While traveling in Italy with her husband, Rob, she tripped on a set of stone steps and fell on her head, suffering a traumatic brain injury. For two weeks, we didn’t know if she would survive. Or, if she survived, who she would be. Would she be able to speak? Would she remember her children, her three beautiful grandsons, Rob, her siblings, me? Throughout those insufferable days when her life hung in the balance, I reached again and again to touch the bracelet Béla gave me when she was born, a thick braid made from three kinds of gold. When we’d fled Czechoslovakia in 1949, I smuggled it out in Marianne’s diaper. I’ve worn it every day since, a talisman of the life and love that emerge even from destruction and death, a reminder that there’s such a thing as survival against the odds. For me, there is no more difficult feeling than fear mixed with powerlessness. I was gutted by Marianne’s suffering, terrified that we’d lose her—and there was nothing concrete to do about it, to heal her, to prevent the worst from happening. The fear would rise, and I’d say her Hungarian nickname, “Marchuka, Marchuka,” the syllables a kind of prayer. I realized it’s what I’d done in Auschwitz when I danced for Josef Mengele. Gone inward. Created a sanctuary inside myself, a place to keep my spirit safe within the turmoil of threat and uncertainty. Miraculously, Marianne survived. She doesn’t remember the first weeks after the fall. Perhaps she went inward, too. Somehow—through excellent medical care, the constant support and presence of her husband and family, her own inner resources— she was able, bit by bit, to regain physical and cognitive function, to remember her children’s names. At first, it was difficult for her to swallow, and her sense of taste was distorted. I cooked for her nonstop, determined to try all of the foods she used to love. One day she asked me to make trepanka, a potato dish served with sauerkraut and brinza, a Czech farmer’s cheese. It was the food I most craved when I was pregnant with her! When I watched her try a first bite and smile, I felt deep in my bones that she was going to be okay. In just a year and a half, she’s made a stunning recovery and is living and working as she did before the injury, with strength, brilliance, creativity, and passion. Though many aspects of her recovery are out of her control, not easily explained, a matter of sheer luck, she’s also made choices that I know have helped her heal. When you’re in a vulnerable position, with limited energy, it is especially crucial to choose how to spend your time. Marianne has chosen to think like a survivor, focusing on what she needs to do to keep improving, listening to her body to know when it’s time to rest, and feeling and expressing gratitude for her health and all the people who are supporting her recovery. When she wakes up in the morning, she asks herself, “What am I going to do today? When will I do my therapy exercises? What projects do I want to work on? What do I need to do to take care of myself?” Attitude isn’t everything. We can’t erase hardships or make ourselves well with our outlook alone. But how we spend our time and mental energy does affect our health. If we resist and rail against what we’re experiencing, we take away from our growth and healing. Instead, we can acknowledge the awful thing that is happening and find the best way to live with it. This is especially true when we come up against setbacks or complications in our healing process. Brain injuries generally mean that patients are not as good at many of the things they used to do with ease or skill. Marianne is still working hard to reestablish all the neural networks that were damaged by the fall. She tires easily with too much standing or walking, and struggles with language retrieval. Except for the initial weeks of recovery, her memories are intact, but sometimes she can’t find the words for things—the name of a country she’s visited or a vegetable she wants to buy at the farmers market. She’s had to learn new methods for doing what she used to do effortlessly. When she prepares for a speech, she can’t just write down three points and trust her brain to remember the connections and fill in the gaps, as she did before her injury. Now she has to write down the entire speech—every word, every transition. But interestingly, there are other things she does with more flexibility and innovation. She’s always been an accomplished home chef, and once had a cooking column in a San Diego newspaper. After her fall, she has had to reteach herself how to cook. In the process, she has begun inventing new recipes and going about old processes in a new way. She and Rob live in Manhattan now, but they spend as much of the summer as they can in La Jolla, where I live. This past summer she wanted to make me a cold cherry soup she’d prepared once for a dinner party in New York. She bought a bunch of sour cherries and reread two old Hungarian cookbooks, only to abandon the cookbooks and go about it her own way—preparing the soup cold instead of heating it and then cooling it down, adding three different kinds of fruit. Without the constant adaptations she’s had to make since the injury, she probably would have made the soup the same way she had before. Instead, she embraced the practice of reinvention her injury has required and let it guide her to something new. And it was delicious! I can see in her eyes sometimes how tiring and frustrating it is to work so hard to do things she once took for granted. But she’s also attuned to the possibilities. “It’s funny,” she told me, “but I feel like I’m intellectually alive in a different way.” Her face lit up the way it had as a child when she’d learned to read. “To tell you the truth, it’s kind of fun and thrilling.” This isn’t an uncommon experience for people who’ve survived similar injuries. Marianne’s neurologist told her a number of his patients, never skilled artists, suddenly found after a major brain injury that they could draw or paint—and do it remarkably well. Something about the broken and reconfigured neural pathways allows many survivors to find they’re in possession of gifts they never had or knew about before. What a beautiful reminder that the things that interrupt our lives, that stop us in our tracks, can also be catalysts for the emerging self, tools that show us a new way to be, that endow us with new vision. This is why I say that in every crisis there is a transition. Awful things happen, and they hurt like hell. And these devastating experiences are also opportunities to regroup and decide what we want for our lives. When we choose to respond to what’s happened by moving forward and discovering our freedom to, we release ourselves from the prison of victimhood. KEYS TO FREE YOURSELF FROM VICTIMHOOD
|
