ئون بەشىنچى باب ئىلىم-پەن بىلەن ئىمپېرىيەنىڭ نىكاھى

15-باب ئىلىم-پەن بىلەن ئىمپېرىيەنىڭ نىكاھى

قۇياش يەر شارىدىن قانچىلىك يىراق؟ بۇ نۇرغۇن ئاسترونوملارنى بولۇپمۇ كوپېرنىك كائىنات مەركىزىنىڭ يەرشارى ئەمەس بەلكى قۇياش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغاندىن كېيىن تېخىمۇ قىزىقتۇرغان سۇئال. بىر تۈركۈم ئاسترونوملار ۋە ماتېماتىكلار قۇياشنىڭ يەرشارى بىلەن بولغان ئارىلىقىنى ھېسابلاشقا ئۇرۇندى، ئەمما ئۇلارنىڭ ئۇسۇللىرى ئوخشىمىغان نەتىجىلەرنى مەيدانغا چىقاردى. ئاخىرىدا ئەڭ ئىشەنچلىك ئ‍ۆلچەش ۋاستىسى 18-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ھەل بولدى. ۋېنېرا بىر قانچە يىلدا بىر قېتىم قۇياش بىلەن يەرشارى ئوتتۇرىسىدىن كىسىپ ئۆتەتتى. يەر يۈزىدىكى كۆزەتكۈچىلەرنىڭ كۆزىتىش بۇلۇڭىدىكى كىچىككىنە پەرق سەۋەبىدىن ۋېنېرانىڭ يەرشارىنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن ئۆتۈش ۋاقتى ئوخشىمايتتى. ئوخشىمىغان قىتئەلەردىن ئوخشاش شەكىلدىكى كۆزىتىش بىر قانچە قېتىم ئېلىپ بېرىلغان بولسا ئىدى، ئاددىي ترىگونومېتىرىيە بىزنىڭ قۇياش بىلەن بولغان ئارىلىقىمىزنى توغرا ھېسابلىيالىغان بولاتتى.

ئاسترونوملار كېيىنكى قېتىم ۋېنېرانىڭ قۇياش بىلە يەرشارى ئ‍وتتۇرىسىدىن ئۆتۈشىنىڭ 1761-ۋە 1769-يىللاردا يۈز بېرىدىغانلىقىنى پەرەز قىلىشتى. شۇڭا ئىمكانقەدەر ئوخشىمىغان جايلاردىن ئۆتۈشىنى كۆزىتىش ئۈچۈن ياۋروپادىن دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا ئېكىسپېدىتسىيە ئەترىتى ئەۋەتىلدى. 1761-يىلى ئالىملار ۋېنېرانىڭ سىبىرىيە، شىمالىي ئامېرىكا، ماداغاسقار ۋە جەنۇبىي ئافرىقىدىن ئۆتۈشنى كۆزەتكەن. 1769-يىلدىكى ئۆتۈش ھادىسىنىڭ يېقىنلىشىشىغا ئەگىشىپ، ياۋروپا ئىلىم-پەن جەمئىيىتى ئەڭ زور تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ، ئالىملارنى كانادانىڭ شىمالى ۋە كالىفورنىيەگە ئەۋەتكەن. لوندون خان جەمەتى تەبىئىي بىلىملەرنى ئىلگىرلىتىش جەمئىيىتى بۇنىڭ يېتەرلىك ئەمەسلىكىنى يەكۈنلىگەن. ھەمدە ئەڭ توغرا نەتىجىگە ئېرىشىش ئۈچۈن تىنچ ئوكياننىڭ غەربىي جەنۇبىغا ئاسترونوملارنى ئەۋەتىش تولىمۇ زۆرۈر ئىدى.

خان جەمەتى مەبلەغ ۋە باشقا جەھەتلەردىن كۆپ ئويلاشمايلا مەشھۇر ئاسترونوم چارلېز گرىننى تاھىتى ئاراللىرىغا ئەۋەتىشنى قارار قىلدى. خان جەمەتىنىڭ مەخسۇس بىرلا قېتىملىق ئاسترونومىيىلىك كۆزىتىش ئۈچۈن بۇ قەدەر كۆپ چىقىم قىلىشىنى قوبۇل قىلغىلى بولمايتتى. شۇڭلاشقا گىرىنغا ئۆسۈملۈكشۇناس جوسېف بانكىس ۋە دانىيال سولاندېر باشچىلىقىدىكى بىر قانچە پەننىڭ سەككىز ئالىمىدىن تەركىب تاپقان گۇرۇپپا قوشۇپ قويۇلدى. بۇ ئەترەت يەنە يېڭى تۇپراق، ئۆسۈملۈك، ھايۋانات ۋە يات خەلقلەرنىڭ رەسىمىنى سىزىشقا ۋەزىپىلەندۈرۈلگەن سەنئەتكارلارنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. جوسېف بانكىس ۋە خان جەمەتى سېتىۋالالايدىغان ئەڭ ئىلغار ئىلمىي ئەسۋابلار بىلەن تەمىنلەنگەن بۇ ئېكىسپېدىتسىيەچىلەرگە تەجرىبىلىك دېڭىزچى، شۇنداقلا داڭلىق جۇغراپىيەشۇناس ۋە ئېتنوگراف كاپىتان جامېس كۇك قوماندانلىق قىلدى.

بۇ ئېكىسپېدىتسىيە ئەترىتى 1768-يىلى ئەنگىلىيەدىن ئايرىلىپ، 1769-يىلى ۋېنېرانىڭ تاھىتى ئاراللىرىدىن ئۆتۈشىنى كۆزەتكەن، تىنچ ئوكياندىكى بىر قانچە ئارالدا قايتا-قايتا كۆزىتىش ئېلىپ بارغان، ئاۋىستىرالىيە ۋە يېڭى زېلاندىيەنى زىيارەت قىلغان ۋە 1771-يىلى ئەنگىلىيەگە قايتىپ كەلگەن. بۇ ئەترەت غايەت زور ئاسترونومىيەلىك، جۇغراپىيەلىك، مېتېئورولوگىيەلىك، ئۆسۈملۈكشۇناسلىق، ھايۋاناتشۇناسلىق ۋە ئىنسانشۇناسلىق مەلۇماتلىرىنى يىغىپ قايتىپ كەلگەن. بۇ ئەترەتنىڭ بايقاشلىرى بىر قاتار پەنلەرگە زور تۆھپە قوشتى، نۇرغۇن ياۋروپالىقلارنىڭ جەنۇبىي تىنچ ئوكيان توغرىسىدىكى تەسەۋۋۇرىنى قوزغىدى ۋە كەلگۈسى تەبىئەتشۇناس ۋە ئاسترونوملارنى ئىلھاملاندۇردى.

كۇك ئېكىسپېدىتسىيەسىدىن نەپ ئالغان ساھەلەرنىڭ بىرى دورىگەرلىك ساھەسىدۇر. ئەينى ۋاقىتتا، يىراقلارغا سەپەرگە چىققان پاراخوتلاردىكى خادىملارنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنىڭ سەپەردە ئۆلىدىغانلىقى ھەممىگە بىلىنگەن ھادىسە ئىدى. جانغا زامىن بولىدىغىنى غەزەپلەنگەن يەرلىكلەر، دۈشمەننىڭ ئورۇش پاراخۇتى ياكى ۋەتەننى سېغىنىش ئازابى بولماستىن بەلكى قان بۇزۇلۇش كېسىلى دەپ ئاتىلىدىغان سىرلىق كېسەللىك ئىدى. بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولغان كىشى ماغدۇرسىزلىنىدىغان ۋە چۈشكۈنلىشىدىغان بولۇپ، چىش مىلىكى ۋە باشقا يۇمشاق توقۇلمىلىرى قانايتتى. كېسەللىكنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، كىشىلەرنىڭ چىشلىرى چۈشۈپ كېتەتتى، ئوچۇق يارا پەيدا بولاتتى ۋە يارىلار قىززىپ، يىرىڭدايتتى ۋە پۇت-قوللار كارغا كەلمەيتتى. 16-ئەسىردىن 18-ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتا، قان بۇزۇلۇش كېسىلى تەخمىنەن 2 مىليون ماتروسنىڭ جېنىغا زامىن بولغان. بۇنىڭ سەۋەبىنى ھېچكىم بىلمەيتتى، قانداق چارە قىلىنغان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ماتروسلار داۋاملىق ئۆلۈپ كېتەتتى. بۇ كېسەلنى داۋالاشنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى 1747-يىلى يۈز بەرگەن بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتا ئەنگىلىيەلىك دوختۇر جامېس لىند بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولغان ماتروسلار ئۈستىدە تەجرىبە ئېلىپ بارغان. ئۇ ماتروسلارنى بىر نەچچە گورۇپپىغا ئايرىپ، ھەر بىر گورۇپپىغا ئوخشىمىغان مۇئامىلە قىلغان. سىناق گۇرۇپپىلىرىدىن بىرىگە لىمون يېيىش بۇيرۇلغان، بۇ يەلتاشما كېسىلىنى داۋالايدىغان خەلق تىبابىتى ئىدى. بۇ گورۇپپىدىكى بىمارلار دەرھال ئەسلىگە كەلگەن. لىند لىمۇننىڭ ماتروسلارنىڭ بەدىنىدىكى قايسى كەم نەرسىنى تولۇقلايدىغانلىقىنى بىلمەيتتى، ئەمما بىز ھازىر كەم نەرسىنىڭ ۋىتامىن C ئىكەنلىكىنى بىلدۇق. ئەينى ۋاقىتتىكى تىپىك پاراخوت تامىقىدا ۋىتامىن Cدىن ئىبارەت مۇھىم ئوزۇقلۇق ماددا كەم ئىدى. ئۇزۇن مۇساپىلىك سەپەرلەردە ماتروسلار ئادەتتە پېچىنە ۋە كالا گۆشى كاۋىپىغا تايىنىپ ياشايتتى، مېۋە ياكى كۆكتاتلارنى ئاساسەن يېمەيتتى.

خان جەمەتى دېڭىز ئارمىيىسى لىندنىڭ تەجرىبىسىگە قايىل ئەمەس ئىدى، ئەمما جامىس كۇك قايىل بولغان ئىدى. ئۇ دوختۇرنىڭ رېتسىپىنىڭ توغرىلىقىنى ئىسپاتلاشنى قارار قىلدى. ئۇ كېمىگە كۆپ مىقداردا چىلىغان سەي-ئاچا سەي قاچىلاشنى، ماتروسلارغا قۇرۇقلۇققا چىققان ھامان يېڭى مېۋە ۋە كۆكتاتلارنى كۆپ يېيىشكە بۇيرۇدى. شۇنداق قىلىپ كۇك ماتروسلارنى كېسەلدىن ساقلاپ قالدى. كېيىنكى نەچچە ئون يىلدا، دۇنيادىكى بارلىق دېڭىز ئارمىيىسى كۇكنىڭ تەبىئىي ئوزۇقلۇق رېتسىپىنى قوبۇل قىلدى، بۇنىڭ بىلەن سانسىزلىغان ماتروس ۋە يولۇچىلارنىڭ ھاياتى قۇتۇلۇپ قالدى.^[1]

ھالبۇكى، كۇك ئېكىسپېدىتسىيەسىنىڭ  يەنە ياخشى بولمىغان نەتىجىلىرى بار ئىدى. كۇك تەجرىبىلىك دېڭىزچى ۋە جۇغراپىيە ئالىمى بولۇپلا قالماي، يەنە دېڭىز ئارمىيە ئوفىتسېرى ئىدى. خان جەمەتى كۇك ئېكىسپېدىتسىيە چىقىمىنىڭ زور بىر قىسمىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىگەن، ھەتتا پاراخوتنىڭ ئۆزىنى خان جەمەتى دېڭىز ئارمىيىسى بەرگەن ئىدى. دېڭىز ئارمىيىسى يەنە سەكسەن بەش ياخشى قوراللانغان ماتروس ۋە غەۋۋاس، زەمبىرەك، ئوۋ مىلتىقى، مىلتىق ۋە باشقا قوراللارنى بۇ ئەترەتكە قۇشۇمچە قىلغان ئىدى. ئېكىسپېدىتسىيە ئەترىتى توپلىغان ئۇچۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى بولۇپمۇ ئاسترونومىيە، جۇغراپىيىلىك، مېتېئورولوگىيە ۋە ئىنسانشۇناسلىققا مۇناسىۋەتلىك سانلىق مەلۇماتلارنىڭ روشەن سىياسىي ۋە ھەربىي قىممىتى بار ئىدى. قان بۇزۇلۇش كېسىلىنى ئۈنۈملۈك داۋالاشنىڭ بايقىلىشى ئەنگىلىيەنىڭ دۇنيا ئوكيانلىرىنى كونترول قىلىش ۋە دۇنيانىڭ باشقا تەرىپىگە قوشۇن ئەۋەتىش ئىقتىدارىغا زور تۆھپە قوشتى. كۇك ئەنگىلىيە ئۈچۈن نۇرغۇن ئارال ۋە زىمىنلارنى بايقاپ بەردى، بولۇپمۇ ئاۋىستىرالىيەنى بايقىدى. كۇك ئېكىسپېدىتسىيەسى ئەنگىلىيەنىڭ غەربىي جەنۇب تىنچ ئوكياننى ئىشغال قىلىشىغا ئاساس سالدى. بولۇپمۇ ئاۋىستىرالىيە، تاسمانىيە ۋە يېڭى زېلاندىيەنى بويسۇندۇرۇشى، مىليونلىغان ياۋروپالىقلارنىڭ يېڭى مۇستەملىكە يەرلىرىدە ئورۇنلىشىش، ھەمدە يەرلىكلەرنىڭ ئانا مەدەنىيىتىنى ۋە كۆپ قىسىم يەرلىك ئاھالىلىرىنى يوقىتىشى ئۈچۈن ئاساس سالدى.^[2]

كۇك ئېكىسپېدىتسىيەسىدىن كېيىنكى ئەسىردە، ئاۋىستىرالىيە ۋە يېڭى زېلاندىيەنىڭ ئەڭ مۇنبەت يەرلىرى ياۋروپالىق كۆچمەنلەر تەرىپىدىن تارتىۋېلىندى. يەرلىك ئاھالىنىڭ نوپۇسى %90 تۆۋەنلەپ كەتتى، ھايات قالغانلار بويسۇندۇرۇلۇپ قاتتىق مىللى زۇلۇم ئىسكەنجىسىگە چۈشتى. ئاۋىستىرالىيەدىكى يەرلىك كىشلەر بولغان ئابۇرجىنلار ۋە يېڭى زېلاندىيەدىكى ماۋرىلارغا نىسبەتەن، كۇك ئېكىسپېدىتسىيەسى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان ئاپەتنىڭ باشلىنىشى ئىدى.

تاسمانىيەنىڭ يەرلىك ئاھالىلىرى تېخىمۇ ئېچىنىشلىق قىسمەتكە دۇچ كەلدى. ئۇلار ئاجايىپ يېگانە ھالەتتە 10،000 يىل ياشىيالىغان بولسىمۇ، كۇك يىتىپ كەلگەن بىر ئەسىر ئىچىدە پۈتۈنلەي يوقىتىلدى. ياۋروپالىق كۆچمەنلەر ئالدى بىلەن ئۇلارنى ئارالنىڭ ئەڭ باي يەرلىرىدىن قوغلاپ چىقاردى، ھەتتا چۆللەرنىمۇ بىكار قويمىدى، يەرلىك ئاھالىلەرنى قوغلاپ سىستېمىلىق ئۆلتۈردى. ھايات قالغان ئاز ساندىكى كىشىلەرنى لاگېرغا سولىدى، لاگېردا ياخشى نىيەتلىك، ئەمما بېكىنمە مىسسىيونېرلار ئۇلارنىڭ كاللىسىنى يۇيۇپ زامانىۋى دۇنياغا ماسلاشتۇرماقچى بولغان ئىدى. تاسمانىيىلىكلەرگە ئوقۇش، يېزىش، خىرىستىيان دىنى، كىيىم تىكىش، دېھقانچىلىق قاتارلىق ھەر خىل «ئىشلەپچىقىرىش ماھارەتلىرى» ئۆگىتىلگەن ئىدى. ئەمما لاگېردىكى يەرلىك كىشىلەر ئۆگىنىشنى رەت قىلدى. ئۇلار بارغانسىرى ھەسرەتلىنىپ، بالىلىق بولۇشتىن قول ئۈزدى، تۇرمۇشقا بولغان قىزىقىشىنى يوقىتىپ، ئاخىرىدا زامانىۋى ئىلىم-پەن ۋە تەرەققىيات دۇنياسىدىن قېچىشنىڭ بىردىنبىر يولى ئۆلۈمنى تاللىدى.

ئىلىم-پەن ۋە ئىلگىرىلەش يەرلىك كىشىلەرنى ئۆلگەندىن كىيىنمۇ بوش قويمىدى. ئەڭ ئاخىرقى تاسمانىيەلىكنىڭ جەسىتى ئىنسانشۇناسلار ۋە مۇزىيچىلار تەرىپىدىن ئىلىم-پەن نامى بىلەن قولغا چۈشۈرۈلدى. ئۇلار جەسەتنى پارچىلىدى، ئۆلچىدى ۋە قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلەرنى ماقالىلەردە تەھلىل قىلدى. ئاندىن باش سۆڭەك ۋە ئىسكىلىتنى مۇزېي ۋە ئىنسانشۇناسلىق توپلاملىرىغا قويدى. پەقەت 1976-يىلىغا كەلگەندە، تاسمانىيە مۇزېيى يۈز يىل ئىلگىرى قازا قىلغان ئەڭ ئاخىرقى يەرلىك تاسمانىيەلىك ترۇگانىنىنىڭ جەسىدىنى دەپنە قىلىشقا قوشۇلدى. ^[3]* ئەنگىلىيە خان جەمەتى تاشقى كېسەللىكلەر ئىنستىتۇتى 2002-يىلغىچە ئۇنىڭ تېرىسى ۋە چاچ ئەۋرىشكىسىنى ساقلاپ كەلگەن ئىدى.

كۇكنىڭ پاراخوتى ھەربىي كۈچلەر تەرىپىدىن قوغدىلىدىغان ئىلمىي ئېكىسپېدىتسىيەمۇ ياكى بىر قانچە ئالىملار قوشۇپ قويۇلغان ھەربىي ئېكىسپېدىتسىيەمۇ؟ بۇ سىزنىڭ ماي باكىڭىزنىڭ يېرىمى قۇرۇق ياكى يېرىمى تولغانلىقىنى سورىغانغا ئوخشاش سۇئالدۇر. كۇكنىڭ  ئېكىسپېدىتسىيەسى ھەر ئىككىلىسى ئىدى. ئىلىم-پەن ئىنقىلابى بىلەن زامانىۋى ئىمپېرىيەنى بىر-بىرىدىن ئايرىغىلى بولمايتتى. كاپىتان جامېس كۇك ۋە ئۆسۈملۈكشۇناس جوسېف بانكىس قاتارلىق كىشىلەر ئىلىم-پەننى ئىمپېرىيەدىن پەرقلەندۈرەلمەيتتى. تەلەيسىز ترۇگانىنىمۇ بۇنى قىلالمىغان ئىدى.

35-رەسىم. ئەڭ ئاخىرقى يەرلىك تاسمانىيەلىك ترۇگانىنى

نېمىشقا ياۋرۇپا؟

ئاتلانتىك ئوكياننىڭ شىمالىدىكى بىر ئارالدا ياشايدىغانلارنىڭ ئاۋىستىرالىيەنىڭ جەنۇبىدىكى ئارالنى بويسۇندۇرۇشى تارىختىكى غەلىتە ھادىسىلەرنىڭ بىرى. كۇكنىڭ ئېكىسپېدىتسىيەسىدىن بۇرۇن، ئەنگىلىيە ئارىلى ۋە غەربىي ياۋروپا ئادەتتە ئوتتۇرا دېڭىزنى مەركەز قىلغان دۇنيادىن يىراق  ھېسابلىناتتى. بۇ يەرلەردە يۈز بەرگەن ئىشلار ئەزەلدىن مۇھىم ھىساپلانمايتتى. ھەتتا رىم ئىمپېرىيىسىغا ئوخشاش ياۋروپادىكى بىردىنبىر مۇھىم ئىمپېرىيەنىڭ كۆپ قىسىم بايلىقلىرى شىمالىي ئافرىقا، بالقان ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۆلكىلەردىن كەلگەن ئىدى. رىمنىڭ غەربىي ياۋروپادىكى ئۆلكىلىرى نامرات ياۋايى غەرب بولۇپ، بۇ ئۆلكىلەرنىڭ مىنېرال ماددا ۋە قۇل تەمىنلەشتىن باشقا ھېچقانداق تۆھپىسى يوق ئىدى. شىمالىي ياۋروپا بەك ۋەيرانە ۋە ياۋايى بولۇپ، ھەتتا بويسۇندۇرۇشقىمۇ ئەرزىمەيتتى.

پەقەت 15-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا، ياۋروپا موھىم ھەربىي، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت تەرەققىياتىنىڭ قىززىق نۇقتىسىغا ئايلاندى. 1500-يىلدىن 1750-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، غەربىي ياۋروپا ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچكە ئېرىشىپ، «تاشقى دۇنيا» نىڭ خوجايىنى بولدى، يەنى ئىككى ئامېرىكا قىتئەسى ۋە ئوكياننىڭ ساھىبى بولدى. شۇنداقتىمۇ ياۋروپا ئاسىيانىڭ چوڭ كۈچلىرى بىلەن تەڭلىشەلمەيتتى. ياۋروپالىقلارنىڭ ئامېرىكىنى بويسۇندۇرۇپ، دېڭىزدا ئۈستۈنلۈك قازىنىشى ئاسىيادىكى ھۆكۈمرانلارنىڭ ئۇنداق ئىشلارغا قىزىقماسلىقىدىن بولدى. دەسلەپكى زامانىۋى دەۋر ئوتتۇرا دېڭىزدىكى ئوسمان ئىمپېرىيىسى، پېرسىيەدىكى سافاۋىيلار ئىمپېرىيىسى، ھىندىستاندىكى موغۇل ئىمپېرىيىسى ۋە خىتايدىكى مىڭ ۋە چىڭ سۇلالىلىرى ئۈچۈن ئالتۇن دەۋر ئىدى. ياۋرۇپالىقلار زېمىنىنى كۆرۈنەرلىك كېڭەيتىپ، مىسلى كۆرۈلمىگەن نوپۇس ۋە ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىدىن بەھرىمان بولدى. 1775-يىلى ئاسىيا دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ %80نى ئىگىلەيتتى. پەقەت ھىندىستان بىلەن خىتاينىڭ بىرلەشتۈرۈلگەن ئىقتىسادى يەر شارى ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىغا ۋەكىللىك قىلاتتى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ياۋروپا ئىقتىسادىي ئاجىز ئىدى^[4]

يەرشارىدىكى كۈچ مەركىزى پەقەت 1750-يىلدىن 1850-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ياۋروپاغا يۆتكەلگەن، ئەينى ۋاقىتتا ياۋروپالىقلار بىر قاتار ئۇرۇش ئارقىلىق ئاسىيالىق ھۆكۈمرانلارنى نۇمۇسقا قويۇپ، ئاسىيانىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىنى بويسۇندۇرغان ئىدى. 1900-يىلغا كەلگەندە ياۋروپالىقلار دۇنيا ئىقتىسادى ۋە دۇنيانىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىنى قاتتىق كونترول قىلدى. 1950-يىلى غەربىي ياۋروپا بىلەن ئامېرىكا يەرشارى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنى ئىگىلىدى، بۇ چاغدا خىتاينىڭ ئۈلۈشى %5كە تۆۋەنلىدى.^[5]  ياۋروپانىڭ قوللىشى ئاستىدا يېڭى دۇنيا تەرتىپى ۋە دۇنيا مەدەنىيىتى بارلىققا كەلدى. بۈگۈنكى كۈندە بارلىق ئىنسانلار ئادەتتە ئېتىراپ قىلغىنىدىنمۇ بەكرەك كىيىم-كېچەك، تەپەككۇر ۋە تەمدە ياۋروپالىق ئىدى. ئۇلار نۇتۇقلىرىدا ياۋروپاغا قاتتىق قارشى تۇرۇشى مۇمكىن، ئەمما يەر شارىدىكى كىشىلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك سىياسەت، تىبابەت، ئۇرۇش ۋە ئىقتىسادنى ياۋروپانىڭ كۆزى بىلەن كۆرىدۇ ۋە ياۋروپا تىلى بىلەن ياۋروپا ئۇسلۇبىدا يېزىلغان مۇزىكىنى ئاڭلايدۇ. بۈگۈن ياۋروپانىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە پۇل-مۇئامىلە ئەندىزىسى ئۈستىگە قۇرۇلغان ۋە كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان خىتاي ئىقتىسادىمۇ پات يېقىندا يەرشارىدىكى بىرىنچى ئورۇنغا ئۆتۈشى مۇمكىن.

قانداق قىلىپ ياۋرو-ئاسىيانىڭ ئاپتاپ چۈشمەيدىغان سوغۇق گىرۋەكلىرىدىكى كىشىلەر يەر شارىنىڭ يىراق بۇلۇڭىدىن بۆسۈپ ئۆتۈپ، پۈتۈن دۇنيانى بويسۇندۇرالىدى؟ بۇنىڭدا ياۋروپا ئالىملىرىغا مەدھىيە ئوقۇماي تۇرالمايمىز. شەك-شۈبھىسىزكى، 1850-يىلدىن باشلاپ ياۋروپانىڭ ھۆكۈمرانلىقى زور دەرىجىدە ھەربىي-سانائەت-پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقى ۋە تېخنىكىنىڭ قۇدرىتىگە تاياندى. مۇۋەپپەقىيەت قازانغان زامانىۋى ئىمپېرىيەلەرنىڭ ھەممىسى تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىشنى ئۈمىد قىلىپ ئىلمىي تەتقىقات ئېلىپ باردى، نۇرغۇن ئالىملار كۆپ ۋاقتىنى ئىمپېرىيە خوجايىنلىرى ئۈچۈن قورال، دورا ۋە ماشىنا ئىشلەشكە سەرپ قىلدى. ئافرىقىلىق دۈشمەنلىرىگە دۇچ كىلىدىغان ياۋروپا ئەسكەرلىرى ئارىسىدا كۆپ بولۇنىدىغان گەپ: «كىلىشە قاراپىشماقلار، بىزدە بار پىلىموت، ھەرقايسىڭدا يوق». ئومۇملاشقان تېخنىكىلارمۇ ئوخشاشلا مۇھىم رول ئوينىدى. مەسىلەن، كونسېرۋالىق يېمەكلىكلەر ئەسكەرلەرنى باقسا، تۆمۈر يول ۋە پار پاراخوتلار ئەسكەرلەر ۋە ئۇلارنىڭ تەمىناتىنى توشىدى. يېڭى دورىلار ئەسكەر، ماتروس ۋە پاراۋۇز ئىنژېنېرلىرىنى ساقايتتى. بۇ خىل ئارقا سەپ تەمىناتى ياۋروپانىڭ ئافرىقىنى بويسۇندۇرۇشىدا پىلموتقا قارىغاندا تېخىمۇ مۇھىم رول ئوينىغان ئىدى.

ئەمما 1850-يىلدىن ئىلگىرى بۇنداق ئىشلار مۇمكىن ئەمەس ئىدى. ھەربىي-سانائەت-پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقى تېخى دەسلەپكى باسقۇچتا ئىدى. پەن ئىنقىلابىنىڭ تېخنىكىلىق مېۋىسى تېخى پىشمىغان؛ ياۋروپا، ئاسىيا ۋە ئافرىقا كۈچلىرى ئوتتۇرىسىدىكى تېخنىكا پەرقى كىچىك ئىدى. 1770-يىلى، جامىس كۇكنىڭ پەۋقۇلاددە ئىلغار تېخنىكىلىرى بار بولۇپ، بۇ تېخنىكىلار ئابۇرجىنلاردا ئېنىقلا يوق ئىدى. ئەمما خىتايلار ۋە ئوسمانلارمۇ ئوخشاشلا تېخنىكىدا ئالدىدا ئىدى. نېمىشقا ئاۋىستىرالىيە زېمىنى كاپىتان  جېڭخې ياكى كاپىتان ھۈسەيىن پاشا تەرىپىدىن ئەمەس، بەلكى كاپىتان جامېس كۇك تەرىپىدىن بايقالدى ۋە مۇستەملىكە قىلىندى؟ تېخىمۇ مۇھىمى، ئەگەر 1770-يىلى ياۋروپالىقلارنىڭ مۇسۇلمانلار، ھىندىستانلىقلار ۋە خىتايلارغا قارىغاندا كۆرۈنەرلىك تېخنىكا ئەۋزەللىكى بولمىسا، كېيىنكى ئەسىردە ئۇلار قانداق قىلىپ ئۆزلىرى بىلەن دۇنيانىڭ باشقا جايلىرى ئوتتۇرىسىدا بۇنداق بوشلۇقنى ئاچالىدى؟

نېمە ئۈچۈن ھەربىي سانائەت-پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقى ھىندىستاندا ئەمەس، ياۋروپادا پورەكلىدى؟ ئەنگىلىيە ئالغا ئىلگىرىلىگەندە، نېمىشقا فرانسىيە، گېرمانىيە ۋە ئامېرىكا تېزلىكتە ئەگەشتى، ھالبۇكى خىتاي نېمىشقا ئارقىدا قالدى؟ سانائىتى بولغان ۋە بولمىغان دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرق روشەن ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئامىلغا ئايلانغاندا، نېمىشقا پېرسىيە، مىسىر ۋە ئوسمان ئىمپېرىيىسى مەغلۇپ بولدى؟ روسىيە، ئىتالىيە ۋە ئاۋىستىرىيە بۇ پەرقنى تۈگىتىپ مۇۋەپپەقىيەت قازىنالىدى؟ تۇنجى سانائەت دولقۇنىنىڭ تېخنىكىسى بىر قەدەر ئاددىي ئىدى. خىتاي ياكى ئوسمان ئىمپىرىيەسىنىڭ پار ماشىنىسى ياساش، ئاپتومات ئىشلەپچىقىرىش ۋە تۆمۈر يول رېلىسى ياتقۇزۇشى شۇنچە تەسمىتى؟

دۇنيادىكى تۇنجى سودا تۆمۈر يولى 1830-يىلى ئەنگىلىيەدە تىجارەت باشلىغان. 1850-يىلغا كەلگەندە، غەرب دۆلەتلىرى 40 مىڭ كىلومېتىرغا يېقىن تۆمۈر يول بىلەن باغلانغان، ئەمما پۈتكۈل ئاسىيا، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدا ئاران 4000 كىلومېتىر تۆمۈر يول بار ئىدى. 1880-يىلى، غەرب 350،000 كىلومىتىردىن ئارتۇق تۆمۈر يولغا ئىگە بولغانلىقى بىلەن ماختىنىدۇ، بۇ چاغدا دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدا ئاران 35،000 كىلومىتىرلىق پويىز لىنىيىسى بار ئىدى. بۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئەنگىلىيەلىكلەرنىڭ ھىندىستاندا ياسىغان تۆمۈر يولىدۇر.[6] 1876-يىلى خىتايدىكى تۇنجى تۆمۈر يول ئېچىلغاندا ئۇزۇنلۇقى يىگىرمە بەش كىلومېتىر بولۇپ، ياۋروپالىقلار تەرىپىدىن ياسالغان ئىدى. خىتاي ھۆكۈمىتى كېيىنكى يىلى ئۇنى ۋەيران قىلىۋەتتى. 1880-يىلى خىتايدا بىرمۇ تۆمۈر يول يوق ئىدى. پېرسىيەدىكى تۇنجى تۆمۈر يول  1888-يىلى ياسالغان بولۇپ، ئۇ تېھراننى پايتەختنىڭ جەنۇبىدىن ئون كىلومىتىر يىراقلىقتىكى مۇسۇلمانلارنىڭ مۇقەددەس جايى بىلەن تۇتاشتۇرغان ئىدى. بۇ تۆمۈر يولنى بېلگىيە شىركىتى قۇرغان ۋە تىجارەت باشلىغان ئىدى. 1950-يىلى، پېرسىيەنىڭ ئومۇمىي تۆمۈر يول تورى 2500 كىلومېتىرغا يەتتى، بۇ دۆلەت ئەنگىلىيەنىڭ يەتتە ھەسسىسىگە تەڭ ئىدى.^[7] خىتاي ۋە پارسلاردا تەقلىد قىلىپ ياسىغان ياكى سېتىۋالغان پار ماشىنىسى قاتارلىق تېخنىكىلىق كەشپىياتلىرى كەم ئەمەس ئىدى. ئەمما كەم بولغىنى غەربتە شەكىللىنىپ ۋە پىشىپ يېتىلىشكە يۈزلەنگەن، تېز كۆچۈرگىلى ۋە ئۆزلەشتۈرگىلى بولمايدىغان قىممەت قاراشلار، چۈشەنچە، ئەدلىيە ئاپپاراتلىرى ۋە ئىجتىمائىي سىياسىي قۇرۇلمىلار ئىدى. فرانسىيە ۋە ئامېرىكا ناھايىتى تېزلا ئەنگىلىيەنىڭ ئىزىدىن ماڭدى، چۈنكى فرانسىيە ۋە ئامېرىكىلىقلار ئاللىبۇرۇن ئەنگىلىيەنىڭ ئەڭ مۇھىم چۈشەنچىلىرىنى ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلىرىنى ئورتاقلاشقان ئىدى. خىتايلار ۋە پارسلارنىڭ ئىدىيەلىرى ۋە تەشكىللىنىش شەكلى پەرقلىق بولغاچقا ياۋرۇپانىڭ تېز قەدىمىگە يىتىشەلمىدى.

يۇقىرىقى چۈشەندۈرۈش 1500-يىلدىن 1850-يىلغىچە بولغان مەزگىلنى ياخشى ئايدىڭلاشتۇرۇپ بېرىدۇ. بۇ دەۋردە ياۋروپا ئاسىياغا سېلىشتۇرغاندا تېخى كۈچلۈك تېخنىكا، سىياسىي  ھەربىي ياكى ئىقتىسادىي ئەۋزەللىكلەردىن بەھرىمان ئەمەس ئىدى، ياۋرۇپا قۇرۇقلۇقى بۇ ۋاقىتلاردا ئۆزگىچە يوشۇرۇن كۈچ ھاسىل قىلدى، بۇ يوشۇرۇن كۈچنىڭ ئەھمىيىتى 1850-يىلدىن كىيىن تۇيۇقسىز كۆرۈنەرلىك بولدى. 1750-يىلى ياۋروپا، خىتاي ۋە مۇسۇلمان دۇنياسى قارىماققا ھېچ پەرقلەنمەيتتى. مەسىلەن، ناھايىتى ئېگىز مۇنار ياساۋاتقان ئىككى تامچىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ باقايلى. بىر تامچى ياغاچ ۋە لاي خىش ئىشلىتىدۇ، يەنە بىرى پولات ۋە بېتون ئىشلىتىدۇ. قارىماققا بۇ ئىككى خىل ئۇسۇلنىڭ پەرقى ئانچە چوڭ ئەمەس، چۈنكى ھەر ئىككى مۇنار ئوخشاش سۈرئەتتە ئىگىزلەپ، ئوخشاش ئېگىزلىككە يېتىدۇ. ئەمما، ھالقىلىق يىرىگە كەلگەندە، ياغاچ ۋە لايدىن ياسالغان مۇنار بەرداشلىق بېرەلمەيدۇ ۋە ئۆرۈلۈپ كېتىدۇ. ھالبۇكى پولات ۋە بېتوندىن ياسالغان مۇنار كۆز كۆرەلىگۈچە قەۋەت-قەۋەت ئىگىزلەپ مېڭىۋېرىدۇ.

ئىلگىركى زامانىۋى دەۋردە ياۋروپانى تەرەققىي قىلدۇرغان قايسى يوشۇرۇن كۈچ ئۇنىڭ كىيىنكى زامانىۋى دۇنياغا ھۆكۈمران بولىشىغا يول ئاچتى؟ بۇ سوئالنىڭ زامانىۋى پەن ۋە كاپىتالىزمدىن ئىبارەت بىربىرىنى تولۇقلايدىغان ئىككى جاۋابى بار. ياۋروپالىقلار موھىم تېخنىكا ئەۋزەللىكىدىن بەھرىمەن بولۇشتىن ئىلگىرىمۇ ئىلمىي ۋە كاپىتالىستىك ئۇسۇلدا تەپەككۇر قىلىشقا ۋە ھەرىكەت قىلىشقا ئادەتلەنگەن. تېخنىكا گۈللىنىشى باشلانغاندىن كېيىن، ياۋروپالىقلار ئۇنى باشقىلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ياخشى ئىشلىتەلىدى. شۇڭا 21-ئەسىردىكى ياۋروپادىن كېيىنكى دۇنيادا پەن ۋە كاپىتالىزمنىڭ ياۋروپا جاھانگىرلىكىنىڭ ئەڭ موھىم مىراسلىرىغا ئايلانغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىش تەس ئەمەس. ياۋروپا ۋە ياۋروپالىقلار ئەمدى دۇنيانى باشقۇرمايدۇ، ئەمما پەن ۋە كاپىتالنىڭ دۇنيانى باشقۇرىشى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتىدۇ. كاپىتالىزىمنىڭ غەلبىسى كېيىنكى بابتا سۆزلىنىدۇ. بۇ باپ ياۋروپا جاھانگىرلىكى بىلەن زامانىۋى پەن ئوتتۇرىسىدىكى مۇھەببەت ھېكايىسىگە بېغىشلانغان.

ئىستىلا زىھنىيتى

ياۋروپا ئىمپېرىيىسى سەۋەبىدىن زامانىۋى پەن گۈللەندى. زامانىۋى پەن گرېتسىيە، خىتاي، ھىندىستان ۋە ئىسلام كىلاسسىك پەن ئەنئەنىسىگە زور دەرىجىدە تايانغان، شۇنداقلا ئۇنىڭ ئۆزگىچە خاراكتېرى ئىسپانىيە، پورتۇگالىيە، ئەنگىلىيە، فرانسىيە، روسىيە ۋە گوللاندىيە ئىمپېرىيەلىرىنىڭ كېڭىيىشى بىلەن ماس قەدەمدە شەكىللىنىشكە باشلىغان. دەسلەپكى زامانىۋى دەۋردىلا ، خىتايلار، ھىندىستانلىقلار، مۇسۇلمانلار، يەرلىك ئامېرىكىلىقلار ۋە پولىنىزىيەلىكلەر پەن ئىنقىلابىغا داۋاملىق مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان. ئادام سىمىس ۋە كارل ماركىس مۇسۇلمان ئىقتىسادشۇناسلارنىڭ چۈشەنچىلىرىنى تەتقىق قىلغان، يەرلىك ئامېرىكىلىق ئەللامىلەر باشلامچىلىق قىلغان داۋالاش ئۇسۇللىرى ئىنگلىزچە تىببىي ماتېرىياللاردا بايان قىلىنغان ۋە پولىنىزىيە مەنبەلىرىدىن ئېلىنغان سانلىق مەلۇماتلار غەرب ئىنسانشۇناسلىق پېنىگە ئىنقىلاب خاراكتېرىلىك تۆھپە قوشقان. ئەمما 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە، سان-ساناقسىز ئىلمىي بايقاشلارنى توپلاپ، بۇ جەرياندا ئىلمىي پەنلەرنى بارلىققا كەلتۈرگەن كىشىلەر يەرشارىلاشقان ياۋروپا ئىمپېرىيىسىنىڭ ھۆكۈمران ۋە زىيالىي سەرخىللىرى ئىدى. يىراق شەرق ۋە ئىسلام دۇنياسى ياۋروپاغا ئوخشاش ئەقىللىق ۋە ھېرىسمەن بولسىمۇ، 1500-يىلدىن 1950-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا نيۇتون فىزىكىسى ھەتتا دارۋىن نەزەرىيەسىگە يېقىن كېلىدىغان نەرسىنىمۇ مەيدانغا كەلتۈرەلمىدى.

بۇ ھەرگىزمۇ ياۋروپالىقلارنىڭ پەندە ئۆزگىچە گېنى بارلىقىنى ياكى ئۇلارنىڭ فىزىكا ۋە بىئولوگىيە تەتقىقاتىدا مەڭگۈ ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. خۇددى ئىسلام دىنى ئەرەب مونوپوللۇقىدىن باشلانغان، ئەمما كېيىن تۈركلەر ۋە پارسلار تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلغىنىدەك، زامانىۋى پەنمۇ ياۋروپانىڭ ئۆزگىچىلىكى سۈپىتىدە باشلانغان، ئەمما بۈگۈنكى كۈندە كۆپ مىللەت ئورتاق قاتنىشىۋاتىدۇ.

نىمە زامانىۋى پەن بىلەن ياۋروپا ئىمپىرىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى تارىخىي باغلىنىشنى شەكىللەندۈردى؟ تېخنىكا 19-ۋە 20-ئەسىرلەردە موھىم ئامىل ئىدى، ئەمما دەسلەپكى زامانىۋى دەۋردە تېخنىكىنىڭ ئەھمىيتى چەكلىك ئىدى. ھالقىلىق ئامىل شۇكى، ئۆسۈملۈك ئىزدەۋاتقان ئۆسۈملۈكشۇناس بىلەن مۇستەملىكە ئىزدەۋاتقان دېڭىز ئارمىيە ئوفىتسېرى ئوخشاش زىھنىيەتتە ئىدى. ئۇلار نادانلىقىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن ئىشىنى باشلىغان ئىدى. ھەر ئىككىلىسى «مەن باشقا يەرلەردە نېمە بارلىقىنى بىلمەيمەن» دەيتتى. ئۇلارنىڭ ھەر ئىككىسى دۇنياغا يۈزلىنىپ، يېڭى بايقاشلارنى تېپىشقا مەجبۇردەك ھېس قىلغان، ھەمدە ھەر ئىككىسى ئېرىشكەن يېڭى بىلىملىرىنىڭ ئۇلارنى دۇنيانىڭ خوجايىنى قىلىشىنى ئۈمىد قىلاتتى.

ياۋروپا ئىمپىرىيەسى تارىختىكى باشقا ئىمپېرىيە تۈرلىرىگە پۈتۈنلەي ئوخشىمايتتى. ئىلگىرى ئىمپېرىيە قۇرغانلار ئاللىبۇرۇن دۇنيانى چۈشىنىپ بولدۇق، دەپ پەرەز قىلىشاتتى. ئىستىلا قىلىش پەقەت ئۇلارنىڭ دۇنيا كۆز قارىشىنى قوللانغان ۋە كېڭەيتكەن بىر جەريان بولغان. مىسال ئالساق، ئەرەبلەر مىسىر، ئىسپانىيە ياكى ھىندىستاننى بىلمىگەن نەرسىلىرىنى بايقاش ئۈچۈن بويسۇندۇرغان ئەمەس. رىملىقلار، موڭغۇللار ۋە ئازتېكلار بىلىم ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى كۈچ ۋە بايلىق ئىزدەش ئۈچۈن يېڭى زېمىنلارنى زورلۇق بىلەن بويسۇندۇرغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ياۋروپا ئىمپېريالىستلىرى يېڭى زېمىن بىلەن يېڭى بىلىمگە ئېرىشىشنى ئۈمىد قىلىپ، يىراق قىرغاقلارغا قاراپ يولغا چىققان.

جامېس كۇك يۇقىرىقىدەك ئويلىغان تۇنجى سەيياھ ئەمەس. 15-ۋە 16-ئەسىردىكى پورتۇگالىيە ۋە ئىسپانىيە سەيياھلىرى ئاللىبۇرۇن مۇشۇنداق ئ‍ويلاپ بولغان. دېڭىزچى شاھزادە ھېنرى ۋە ۋاسكو دا گاما ئافرىقىنىڭ دېڭىز قىرغاقلىرىنى چارلاپ چىققان ۋە بۇ جەرياندا ئارال ۋە پورتلارنى ئىشغال قىلغان. كرىستوفىر كولۇمبۇ ئامېرىكىنى «بايقىغان» ۋە دەرھال ئىسپانىيە پادىشاھىنىڭ بۇ يېڭى زېمىنىغا بولغان ئىگىلىك ھوقۇقىنى جاكارلىغان. فېردىناند ماگېللان دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىنى كەزگەن، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىسپانىيەنىڭ فىلىپپىننى بويسۇندۇرۇشىغا ئاساس سالغان.

ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، بىلىم ئىگىلەش ۋە زېمىن بويسۇندۇرۇش بىرى-بىرى بىلەن تېخىمۇ زىچ بىرىكىپ كەتكەن. 18-ۋە 19-ئەسىرلەردە، ياۋروپادىن يىراق دۆلەتلەرگە ماڭغان ھەر بىر موھىم ھەربىي ئېكىسپېدىتسىيەدە ئۇرۇش قىلىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئىلمىي بايقاش ئۈچۈن يولغا چىققان ئالىملار بار ئىدى. 1798-يىلى ناپالېئون مىسىرغا تاجاۋۇز قىلغاندا، 165 ئالىمنى بىللە ئېلىپ كەلگەن بولۇپ، نۇرغۇن ئىشلاردىن باشقا، مىسىرشۇناسلىقتىن ئىبارەت پۈتۈنلەي يىڭى بىر پەننى قۇرۇپ، دىن، تىلشۇناسلىق ۋە ئۆسۈملۈكشۇناسلىق تەتقىقاتىغا مۇھىم تۆھپە قوشقان.

1831-يىلى، خان جەمەتى دېڭىز ئارمىيىسى خ م س بىگېل ناملىق پاراخوتنى ئەۋەتىپ، جەنۇبىي ئامېرىكا، فالكلاند ئارىلى ۋە گالاپاگوس ئارىلىنىڭ دېڭىز قىرغاقلىرىنى خەرىتىگە ئالغان. بېرىتانىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن دېڭىز ئارمىيىسى بۇنداق بىلىملەرگە موھتاج ئىدى. ھەۋەسكار تەتقىقاتچى پاراخوت كاپىتانى ئېكىسپېدىتسىيەگە گېئولوگلارنى قوشۇپ، يولدا يولۇقۇشى مۇمكىن بولغان گېئولوگىيەلىك قۇرۇلمىلارنى تەتقىق قىلىشنى قارار قىلغان. بىر قانچە كەسپىي گېئولوگ ئۇنىڭ تەكلىپىنى رەت قىلغاندىن كېيىن، كاپىتان بۇ خىزمەتنى كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەن يىگىرمە ئىككى ياشلىق چارلېز دارۋىنغا بەرگەن. دارۋېن ئانگېلىكان پوپى بولۇش ئۈچۈن ئ‍وقۇغان، ئەمما ئىنجىلغا قارىغاندا گېئولوگىيە ۋە تەبىئىي پەنلەرگە بەكرەك قىزىقاتتى. ئۇ پۇرسەتنى چىڭ تۇتقان ۋە  بىر تارىخ ياراتقان. كاپىتان سەپەر جەريانىدا ۋاقىتىنى ھەربىي خەرىتە سىزىشقا سەرپ قىلغان، دارۋېن بولسا ئەۋرىشكىلەرنى توپلىغان ۋە ئاخىرىدا تەدرىجى تەرەققىيات نەزەرىيىسىگە ئاساس بولىدىغان مەلۇماتلارغا ئېرىشكەن.

1969-يىلى 7-ئاينىڭ 20-كۈنى، نېل ئارمستروڭ ۋە بۇز ئالدرىن ئايغا چىقتى. ئېكىسپېدىتسىيەدىن بىر نەچچە ئاي ئىلگىرى، ئاپوللو 11 ئالەم ئۇچقۇچىلىرى ئامېرىكىنىڭ غەربىدىكى ئايغا ئوخشاش قۇملۇقتا مەشىق قىلدى. بۇ رايوندا بىر قانچە يەرلىك ئامېرىكىلار ئولتۇراقلاشقان بولۇپ، ئالەم ئۇچقۇچىلىرى بىلەن بۇ يەرلىكلەرنىڭ تۇنجى ئۇچرىشىشىنى تەسۋىرلەيدىغان بىر ھېكايە بار.

بىر كۈنى ئالەم ئۇچقۇچىلىرى مەشىق قىلىۋاتقاندا، ياشانغان بىر يەرلىك ئامېرىكىلىقنى ئۇچرىتىپ قالدى. ئۇ كىشى ئالەم ئۇچقۇچىلىرىدىن نېمە ئىش قىلىۋاتقانلىقىنى سورىدى. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئۇزۇن ئۆتمەي ئاينى تەكشۈرۈش ئۈچۈن سەپەر قىلىدىغان بىر قېتىملىق ئېكىسپېدىتسىيە ئەترىتىنىڭ ئەزاسى ئىكەنلىكىنى ئېيتتى. بوۋاي بۇ گەپنى ئاڭلىغاندىن كېيىن بىردەم سۈكۈت قىلدى، ئاندىن ئالەم ئۇچقۇچىلىرىدىن ئۇنىڭغا ياردەم قىلىشىنى ئۆتۈندى.

ئالەم ئۇچقۇچىلىرى قانداق يارىدەم كىرەكلىكىنى سورىدى.

– بۇ مۇنداق گەپ قاراڭلار – دېدى بوۋاي، – مېنىڭ قەبىلىمدىكىلەر مۇقەددەس روھلارنىڭ ئايدا ياشايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. ئۇلارغا خەلقىمنىڭ مۇھىم گەپلىرىنى يەتكۈزەلەمسىلەر؟

-نېمە گەپ؟

بوۋاي قەبىلە تىلىدا بىر نەرسىلەرنى سۆزلىدى، ئاندىن ئالەم ئۇچقۇچىلىرىدىن ئۇنى توغرا يادلىغۇچە قايتا-قايتا تەكرارلاشنى تەلەپ قىلدى.

ئالەم ئۇچقۇچىلىرى: «ئۇ نىمە دىگەن گەپ؟» دەپ سورىدى.

«ھەي، مەن سىلەرگە دېيەلمەيمەن. بۇ پەقەت قەبىلىمىز ۋە ئاي ئىلاھىنىڭلا بىلىشىگە رۇخسەت قىلىنغان سىر». دىدى.

ئالەم ئۇچقۇچىلىرى بازىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، قەبىلە تىلىدا سۆزلىيەلەيدىغان بىرىنى ئىزدەپ تېپىپ، ئۇنىڭدىن مەخپىي ئۇچۇرنى تەرجىمە قىلىشنى تەلەپ قىلدى. ئۇلار يادلىۋالغانلىرىنى تەكرارلىغاندا، تەرجىمان قاتتىق كۈلۈشكە باشلىغان ۋە ئۇ گەپنىڭ مەنىسى «بۇ كىشىلەرنىڭ بىر ئېغىز سۆزىگىمۇ ئىشەنمەڭ. ئۇلار سىزنىڭ يەرلىرىڭىزنى ئوغرىلاشقا كەلدى». دىگەن.

ئاق خەرىتە

زامانىۋى «بايقاش ۋە ئىستىلا» زىھنىيتىنى دۇنيا خەرىتىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن ياخشى تەسۋىرلىگىلى بولىدۇ. نۇرغۇن مەدەنىيەتلەر زامانىۋى دەۋردىن خېلى بۇرۇنلا دۇنيا خەرىتىسىنى سىزىپ چىققان. ئېنىقكى، ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى پۈتۈن دۇنيانى ھەقىقىي بىلمەيتتى. ھېچقانداق ئافرىقا-ئاسىيا مەدەنىيىتى ئامېرىكىنى بىلمىگەندەك ھېچقانداق ئامېرىكا مەدەنىيىتىمۇ ئافرو-ئاسىيانى بىلمەيتتى. ئەمما خەرىتىدە بىلىنمىگەن يەرلەر تاشلىنىپ قالغان، ياكى خىيالىي ئالۋاستىلار بىلەن توشقۇزىۋېتىلگەن. بۇنىڭ بىلەن خەرىتەلەردە بوش ئورۇن قالمىغان. نەتىجىدە ئىنسانلار پۈتۈن دۇنيانى بىلىدىغاندەك تەسىرات بەرگەن.

15-ۋە 16-ئەسىرلەردە، ياۋروپالىقلار نۇرغۇن بوشلۇقلار بىلەن دۇنيا خەرىتىسىنى سىزىشقا باشلىغان.  بۇ ئىلمىي تەپەككۇرنىڭ، شۇنداقلا ياۋروپا ئىمپېرىيەسىنىڭ تەرەققىيات ئىپادىسى ئىدى. خەرىتىدە قالدۇرۇلغان بوشلۇق پىسخىكا ۋە ئىدىيىۋى جەھەتتىكى بۆسۈش بولۇپ، بۇ ياۋروپالىقلارنىڭ دۇنيانىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىنى بىلمەيدىغانلىقىنى ئېنىق ئېتىراپ قىلىشى ئىدى.

خەرىتىدىكى ھالقىلىق بۇرۇلۇش نۇقتىسى 1492-يىلى، كرىستوفىر كولۇمبۇنىڭ ئىسپانىيەدىن غەربكە قاراپ يولغا چىقىپ، شەرقىي ئاسىياغا بارىدىغان يېڭى يول ئىزدىگەن ۋاقىتىدا بارلىققا كەلدى. كولۇمبۇ يەنىلا كونا «تولۇق» دۇنيا خەرىتىسىگە ئىشىنەتتى. كولۇمبۇ كونا خەرىتىنى ئىشلىتىپ، ياپونىيەنىڭ ئىسپانىيەنىڭ غەربىگە 7000 كىلومىتىر كېلىدىغان جايدا ئىكەنلىكىنى ھېسابلاپ چىققان ئىدى. ئەمەلىيەتتە، 20،000 كىلومىتىردىن ئارتۇق مۇساپە ۋە پۈتكۈل نامەلۇم چوڭ قۇرۇقلۇق شەرقىي ئاسىيانى ئىسپانىيەدىن ئايرىپ تۇراتتى. 1492-يىلى 10-ئاينىڭ 12-كۈنى، چۈشتىن كېيىن سائەت 2:00 ئەتراپىدا، كولۇمبۇنىڭ ئېكىسپېدىتسىيەسى نامەلۇم چوڭ قۇرۇقلۇققا ئۈسسۈپ توختىدى. جۇان رودرىگۇز بېرمېجو پىنتا پاراخوتتا تۇرۇپ، ھازىرقى باھامادىكى بىر ئارالنى كۆرسەتتى ۋە «قۇرۇقلۇق! » دەپ ۋاقىرىدى.

36-رەسىم. 1459-يىلدىكى ياۋروپا دۇنيا خەرىتىسى (ياۋروپا سول ئۈستى تەرەپتە). خەرىتە تەپسىلاتلار بىلەن تولغان، ھەتتا جەنۇبىي ئافرىقا قاتارلىق ياۋروپاغا پۈتۈنلەي ناتونۇش رايونلارمۇ بوش قالدۇرۇلمىغان.

كولۇمبۇ ئۆزىنىڭ شەرقىي ئاسىيا دېڭىز قىرغىقىدىكى بىر كىچىك ئارالغا يېتىپ كەلگەنلىكىگە ئىشەنگەن. ئۇ يەرلىك كىشىلەرنى ھىندىئانلار دەپ ئاتىغان، چۈنكى ئۇ ئۆزىنى ھىندىستانغا كەلدىم دەپ ئويلىغان.  بىز ھازىر بۇ يەرلەرنى ھىندى ياكى ھىندونېزىيە تاقىم ئاراللىرى دەپ ئاتايمىز. كولۇمبۇ بۇ خاتالىقتا ئۆمۈر بويى چىڭ تۇرغان. پۈتۈنلەي نامەلۇم چوڭ قۇرۇقلۇقنى بايقىغانلىقى ئۇ ۋە ئۇنىڭ نۇرغۇن ئەۋلادلىرى ئۈچۈن تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدىغان ئىش ئىدى. نەچچە مىڭ يىل مابەينىدە، ئەڭ ئۇلۇغ مۇتەپەككۇر ۋە ئالىملارلا ئەمەس، خاتالىقتىن خالىي مۇقەددەس كىتابلارمۇ ياۋروپا، ئافرىقا ۋە ئاسىيانىلا بىلەتتى. ئۇلارنىڭ ھەممىسى خاتالاشقان بولامدۇ؟ ئىنجىل دۇنيانىڭ يېرىمىنى چالا قويغانمۇ؟ بۇ خىل ئەھۋال خۇددى 1969-يىلى، ئايغا كىتىۋاتقان ئاپوللو 11نىڭ يەر شارىنى ئايلىنىپ يۈرۈيدىغان نامەلۇم جىسىم ئايغا سوقۇلغان، بىراق ئىلگىرىكى بارلىق كۆزىتىشلەر قانداقتۇر ئاينى بايقىمىغان دېگەنلىك بولمامدۇ؟ نادانلىقنى ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلغاندا، كولۇمبۇ يەنىلا ئوتتۇرا ئەسىرگە تەۋە ئادەم ئىدى. ئۇ ئۆزىنىڭ پۈتۈن دۇنيانى بىلىدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى، ھەتتا ئۇنىڭ مۇھىم بايقاشلىرىمۇ ئۇنىڭ جاھىللىقىنى ئىسپاتلاپ تۇراتتى.

تۇنجى زامانىۋى ئىنسان 1499-1504-يىللىرى ئامېرىكىغا قىلىنغان بىر قانچە قېتىملىق ئېكىسپېدىتسىيەگە قاتناشقان ئىتالىيەلىك ماتروس ئامىرىگو ۋېسپۇچچىدۇر. 1502-يىلدىن 1504-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئامېرىكىغا قىلىنغان ئېكىسپېدىتسىيەلەرنى تەسۋىرلەيدىغان ئىككى كىتاپ ياۋروپادا نەشر قىلىنغان. بۇ كىتاپلار ۋېسپۇچىغا مەنسۇپ. بۇ كىتاپلاردا كولۇمبۇ بايقىغان يېڭى يەرلەرنىڭ شەرقىي ئاسىيا دېڭىز قىرغىقىدىكى ئاراللار بولماستىن، بەلكى مۇقەددەس كىتاب، كلاسسىك جۇغراپىيەشۇناسلار ۋە ھازىرقى ياۋروپالىقلارغا نامەلۇم بولغان پۈتۈن قۇرۇقلۇق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. 1507-يىلى، بۇ تالاش-تارتىشلارغا قايىل بولغان مارتىن ۋالدسېممۇللېر ئىسىملىك ھۆرمەتكە سازاۋەر خەرىتە سىزغۇچى يېڭىلانغان دۇنيا خەرىتىسىنى ئېلان قىلغان، بۇ خەرىتە ياۋروپانىڭ غەربكە ماڭغان يەلكەنلىك پاراخوتلىرىنىڭ ئايرىم قۇرۇقلۇققا بارغان ئورنىنى تۇنجى بولۇپ كۆرسەتكەن. خەرىتىنى سىزىپ بولغان ۋالدسېممۇللېر ئۇنىڭغا ئىسىم قويۇشى كېرەك ئىدى. ۋالدسېممۇللېر ئامىرىگو ۋېسپۇچچىنىڭ قۇرۇقلۇقنى بايقىغان تۇنجى ئادەم ئىكەنلىكىگە ئىشىنىپ قېلىپ، بۇ قۇرۇقلۇقنى ئۇنىڭ شەرىپى بىلەن ئامېرىكا دەپ ئاتىغان. ۋالدسېممۇللېرنىڭ خەرىتىسى ناھايىتى كەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن، باشقا نۇرغۇن خەرىتەشۇناسلار تەرىپىدىن كۆچۈرۈلگەن. يىڭى خەرىتە يىڭى زېمىنغا بېرىلگەن ئامېرىكا دېگەن ئىسىمنى تارقاتقان. ئاخىرىدا دۇنيانىڭ تۆتتىن بىر قىسمى ۋە يەتتە قىتئەنىڭ ئىككىسى جاسارەت بىلەن «بىز بىلمەيمىز» دېيەلىگەن نامەلۇم ئىتالىيەلىكنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان.

ئامېرىكىنىڭ بايقىلىشى پەن ئىنقىلابىدىكى ئۇل سالغۇچى ھادىسەدۇر. بۇ ياۋروپالىقلارغا ئەنئەنىۋى بىلىملەرگە شەيدا بولۇشتىن بەكرەك يىڭى بىلىملەرنى ئىزدەشنى ئۆگىتىپلا قالماي، تېز سۈرئەتتە يېڭى بىلىم ئىزدەش كېرەكلىكىنىمۇ بىلدۈردى. ئەگەر ياۋرۇپالىقلار غايەت زور يېڭى تېررىتورىيەنى كونترول قىلماقچى بولسا، يېڭى قىتئەنىڭ جۇغراپىيەسى، كېلىماتى، ئۆسۈملۈكى، ھايۋاناتلىرى، تىللىرى، مەدەنىيەتلىرى ۋە تارىخلىرى ھەققىدە غايەت زور يېڭى سانلىق مەلۇماتلارنى توپلىشى كېرەك ئىدى. مۇقەددەس كىتابلار، كونا جۇغراپىيە كىتابلىرى ۋە قەدىمكى ئېغىز ئەنئەنىلىرىنىڭ بۇ ھەقتە ئانچە پايدىسى يوق ئىدى.

شۇنىڭدىن كېيىن ياۋروپالىق جۇغراپىيەچىلەرلا ئەمەس، بەلكى باشقا بىلىم ساھەسىدىكى تەتقىقاتچىلارمۇ بۇ بوشلۇقلارنى تولدۇرۇش مەقسىتىدە خەرىتە سىزىشقا باشلىدى. تەتقىقاتچىلار ئۆزلىرىنىڭ نەزەرىيىسىنىڭ مۇكەممەل ئەمەسلىكىنى ۋە بىلمەيدىغان نۇرغۇن ئىشلارنىڭ بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىشقا باشلىدى.

37-رەسىم. سالۋىيات(Salviati) دۇنيا خەرىتىسى، 1525-يىل. 1459-يىلىدىكى دۇنيا خەرىتىسى چوڭ قۇرۇقلۇق، ئاراللار ۋە تەپسىلىي چۈشەندۈرۈشلەر بىلەن تولۇپ كەتكەن بولسىمۇ، سالۋاتى خەرىتىسى ئاساسەن قۇرۇق ئىدى. كۆزىمىز ئامېرىكا دېڭىز قىرغىقىنى بويلاپ جەنۇبقا قاراپ، تاكى قۇرۇقلۇققا كەلگەندە توختاپ قالىدۇ. خەرىتىگە قارىغان، ھەتتا ئازراق ھەۋەسكار كىشىمۇ «بۇ نۇقتىدىن كېيىنكى يەرلەر نېمىتى؟» دەپ سورايدۇ. سالۋىيات خەرىتىسى بۇ سۇئالغا ھېچقانداق جاۋاب بەرمەيدۇ. ئۇ كۈزەتكۈچىنى يەلكەنگە چىقىشقا ۋە بىلىنمىگەن يەرلەرنى بىلىشكە تەكلىپ قىلىدۇ.

ياۋروپالىقلار خۇددى ماگنىتتەك خەرىتىدىكى بوش ئورۇنلارغا چاپلىشىپ، بوش يەرلەرنى دەرھال تولدۇرۇشقا باشلىدى. 15-ۋە 16-ئەسىرلەردە، ياۋروپا ئېكىسپېدىتسىيەلىرى ئافرىقىنى ئايلىنىپ، ئامېرىكىنى بايقاپ، تىنچ ۋە ھىندى ئوكياننى كېسىپ ئۆتۈپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا بازا ۋە مۇستەملىكە رايۇنلىرىنى قۇردى. ئۇلار تۇنجى ھەقىقىي يەرشارىۋى ئىمپېرىيە قۇرۇپ، دۇنياۋىلاشقان تۇنجى سودا تورىنى تۇتاشتۇردى. ياۋروپا ئېكىسپېدىتسىيەسى دۇنيا تارىخىنى ئۆزگەرتتى: تارىخ مىللەتلەر ۋە مەدەنىيەتلەرنىڭ بىر يۈرۈش تارىخى بولۇشتىن، ئىنسانىيەت جەمئىيىتىنىڭ بىر گەۋدىلەشكەن تارىخىغا ئايلاندى.

ياۋروپالىقلارنىڭ بايقاش ۋە ئىستىلا ئېكىسپېدىتسىيەلىرى بىزگە تونۇش بولۇپ كەتكەنلىكتىن، ئۇلارنىڭ قانچىلىك پەۋقۇلئاددە ئىكەنلىكىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا مايىلمىز. ئۇنىڭدىن بۇرۇن تارىختا بۇنىڭغا ئوخشايدىغان ئىش يۈز بەرمىگەن. ئۇزۇن مۇساپىلىك ئىستىلا ھەرىكەتلىرى تەبىئىي ئەمەس ئىدى. تارىختىن بۇيان كۆپىنچە ئىنسانىيەت جەمئىيىتى يەرلىك توقۇنۇش ۋە ئەتراپتىكى جېدەللەر بىلەن ئالدىراش بولۇپ كېتىپ، يىراق زىمىنلارنى تەكشۈرۈش ۋە بويسۇندۇرۇشنى ئويلاپ باقمىغان. كۆپىنچە چوڭ ئىمپېرىيەلەر كونتروللۇقىنى پەقەت يېقىن ئەتراپقىلا كېڭەيتكەن. بۇمۇ ئىمپېرىيەنىڭ ئولتۇراق رايونى كېڭەيگەنلىكى ئۈچۈنلا ئىدى. شۇنداق قىلىپ رىملىقلار رىمنى قوغداش ئۈچۈن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 350-300ئېترۇرىيەنى بويسۇندۇردى. ئاندىن ئۇلار ئېترۇرىيەنى قوغداش ئۈچۈن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 200-يىلى پو ۋادىسىنى بويسۇندۇردى. ئۇلار ئارقىدىنلا مىلادىدىن ئىلگىرىكى 120-يىللىرى پروۋېنسنى پو جىلغىسىنى قوغداش ئۈچۈن ئىستىلا قىلدى. پروۋېنسنى قوغداش ئۈچۈن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 50-يىللىرى گائۇل ۋە بېرتانىيەنى بويسۇندۇردى. ئۇلارغا رىمدىن لوندونغا بېرىش ئۈچۈن 400 يىل ۋاقىت كەتتى. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 350-يىلى، ھېچقانداق رىملىق بىۋاسىتە بېرتانىيەگە يۈرۈش قىلىپ ئۇنى بويسۇندۇرۇشنى ئويلاپ باقمىغان ئىدى.

قەدىمدە قاپ يۈرەك ھۆكۈمران ياكى تەۋەككۈلچىلەر ئاندا-ساندا ئۇزۇن مۇساپىلىك بويسۇندۇرۇش پائالىيتى باشلاپ باققان، ئەمما بۇ خىل پائالىيەتلەر ئادەتتە ئىمپېرىيە ياكى سودا يولىنى بويلاپ ماڭاتتى. مەسىلەن، ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىننىڭ سەپەرلىرى يېڭى ئىمپېرىيەنىڭ قۇرۇلۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارمىغان، بەلكى بار بولغان پارس ئىمپېرىيەسىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ ئىشغال قىلىشقا يارىغان. زامانىۋى ياۋروپا ئىمپېرىيىسىگە بىر قەدەر يېقىن كېلىدىغان ئىمپېرىيەلەر ئافىنا ۋە كارتاجنىڭ قەدىمكى دېڭىز ئىمپېرىيىسى ئىدى. 14-ئەسىردە ماجاپاخىت ھىندونېزىيەنىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىنى ئىگىلىۋالغان ئىدى. ئەمما بۇ قەدىمقى ئىمپېرىيەلەر نامەلۇم دېڭىزلارغا سەپەر قىلىشقا كۆپ تەۋەككۈل قىلمىغاچقا ھازىرقى ياۋروپالىقلارنىڭ دۇنياۋى تەۋەككۈلچىلىكىگە سېلىشتۇرغاندا، ئۇلارنىڭ دېڭىزدىكى مەشغۇلاتى چەكلىك بولۇپ قالغان.

نۇرغۇن ئالىملار خىتاينىڭ مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى دېڭىزچىسى جېڭ خېنىڭ دېڭىز سەپىرىگە باشلامچىلىق قىلغانلىقىنى ۋە بۇنىڭغا قارىغاندا ياۋرۇپالىقلارنىڭ دېڭىز سەپىرىنىڭ كىچىك ئىش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. 1405-يىلدىن 1433-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، جېڭ خې خىتتايدىن يەتتە غايەت زور دېڭىز ئەترىتىنى باشلاپ ھىندى ئوكياننىڭ يىراق جايلىرىغا باردى. بۇلارنىڭ ئىچىدە كۆلىمى چوڭ بولغىنى 300 گە يېقىن پاراخوتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 30 مىڭغا يېقىن ئادەم توشۇش سەپىرى ئىدى.^[8] ئۇلار ھىندونېزىيە، سىرلانكا، ھىندىستان، پارس قولتۇقى، قىزىل دېڭىز ۋە شەرقىي ئافرىقىنى زىيارەت قىلغان. خىتتاي پاراخوتلىرى ھېجازنىڭ ئاساسلىق پورتى جېدادا ۋە كېنىيە دېڭىز قىرغىقىدىكى مالىندىدا لەڭگەر تاشلىغان. كولۇمبۇنىڭ 1492-يىلىدىكى پاراخوت ئەترىتى 120 ماتروس باشقۇرىدىغان ئۈچ كىچىك پاراخوتتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ جېڭ خېنىڭ ئەجدىھادەك چوڭ پاراخۇت ئەترىتىگە سېلىشتۇرغاندا، ئۈچ كىچىك پاشىغا ئوخشايتتى.^[9]

38-رەسىم. جېڭ خېنىڭ يولباشچى پاراخوتى يېنىدىكى كولۇمبۇنىڭ پاراخوتى.

 شۇنداقتىمۇ ئۇلارنىڭ سەپەرلىرى ئارىسىدا ھالقىلىق پەرقلەر بار. جېڭ خې دېڭىز-ئوكيانلارنى كېزىپ، خىتاينى قوللايدىغان ھۆكۈمرانلارغا ياردەم قىلغان، ئەمما ئۇ زىيارەت قىلغان دۆلەتلەرنى بويسۇندۇرۇشقا ۋە مۇستەملىكە قىلىشقا ئۇرۇنمىغان. ئۇنىڭ ئۈستىگە، جېڭ خېنىڭ ئېكىسپېدىتسىيەسى خىتاينىڭ سىياسىتى ۋە مەدەنىيىتىگە تەسىر كۆرسەتمىگەن. 1430-يىلدا بېيجىڭدا ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقانلار ئالماشقاندا، يېڭى ھۆكۈمرانلار دېڭىز سەپىرىنى تۇيۇقسىزلا ئاخىرلاشتۇرغان. بۇنىڭ بىلەن چوڭ پاراخوتلار پارچىلانغان، مۇھىم تېخنىكىلىق ۋە جۇغراپىيىلىك بىلىملەر يوقىغان، ئۇنداق ئىكىسپىدېيەچىلەر خىتاي پورتىدىن قايتا يولغا چىقىپ باقمىغان. كىيىنكى ئەسىرلەردە خىتاي ھۆكۈمرانلىرى ئالدىنقى ئەسىرلەردىكى كۆپ قىسىم خىتاي ھۆكۈمرانلىرىغا ئوخشاش، ئۆزىنىڭ مەنپەئەتى ۋە ئارزۇسىنى قاندۇرۇشنى خىتاينىڭ ئەتراپىدىكى رايۇنلار بىلەنلا چەكلىگەن.

جېڭ خې ئېكىسپېدىتسىيەسى ياۋروپانىڭ ئۇ ۋاقىتلاردا كۆرۈنەرلىك تېخنىكا ئەۋزەللىكى بولمىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى. ياۋروپالىقلارنى ئالاھىدە قىلىغىنى ئۇلارنىڭ بايقاش ۋە ئىستىلا قىلىشتىكى تەڭداشسىز ۋە تويماس ئارزۇسى ئىدى. گەرچە ئىقتىدارى بولسىمۇ، رىملىقلار ئەزەلدىن ھىندىستان ياكى سكاندىناۋىيەنى بويسۇندۇرۇشقا ئۇرۇنمىغان، پارسلار ئەزەلدىن ماداغاسقار ياكى ئىسپانىيەنى بويسۇندۇرمىغان، خىتايلار ھىندونېزىيە ياكى ئافرىقىنى بويسۇندۇرۇشقا ئۇرۇنمىغان. كۆپىنچە خىتاي ھۆكۈمرانلىرى ھەتتا ياپونىيەگىمۇ چېقىلمىغان. ئەسلىدە بۇلارنىڭ ھەممىسى تەبىئىي ئىشقا ئايلىنىپ كەتكەن ئىدى. غەلىتە يېرى شۇكى، دەسلەپكى زامانىۋى ياۋروپالىقلار گىرىپتار بولغان تەلۋىلىك ئۇلارنى ناتونۇش مەدەنىيەتكە تولغان يىراق ۋە پۈتۈنلەي نامەلۇم دۆلەتلەرگە سەپەر قىلغۇزدى ۋە دېڭىز ساھىلىغا قەدەم باسقان ھامان «بۇ يەرلەرنىڭ ھەممىسىنى پادىشاھىمغا ئىلتىپات قىلىمەن!» دەپ جاكارلاتقۇزدى.

«تاشقى پىلانت» تىن تاجاۋۇز

تەخمىنەن 1517-يىللىرى، كارىب ئارىلىدىكى ئىسپانىيە مۇستەملىكىچىلىرى مېكسىكا چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ مەركىزىدە  بىر  كۈچلۈك ئىمپېرىيەنىڭ بارلىقى ھەققىدە مىش-مىش پاراڭلارنى ئاڭلاشقا باشلىدى. قىسقىغىنا تۆت يىلدىن كېيىن، ئازتېك پايتەختى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان خارابىلىككە ئايلاندى، ئازتېك ئىمپېرىيىسى ئۆتمۈشكە ئايلاندى، ھېرنان كورتىس مېكسىكىدىكى غايەت زور يېڭى ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسىگە ھۆكۈمرانلىق قىلدى.

ئىسپانىيەلىكلەر غەلبىلىرىنى تەبرىكلەشتىن توختاپ قالمىدى ۋە ھەتتا نەپەس ئالغۇدەكمۇ ۋاقتنى ئىسراپ قىلمىدى. ئۇلار ناھايتى تىزلا ھەر تەرەپكە قارىتا بايقاش ۋە بويسۇندۇرۇشنى باشلىۋەتتى. ئوتتۇرا ئامېرىكىنىڭ ئىلگىرىكى ھۆكۈمرانلىرى بولغان ئازتېكلار، تولتېكلار، مايالار جەنۇبىي ئامېرىكىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئاساسەن بىلمەيتتى، 2000 يىل جەريانىدا ئەزەلدىن بويسۇندۇرۇشقا ئۇرۇنۇپمۇ باقمىغانىدى. ئىسپانىيە مېكسىكىنى بويسۇندۇرغان ئون نەچچە يىل ئىچىدە، فىرانسىسكو پىساررو جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى ئىنكا ئىمپېرىيىسىنى بايقىغان ۋە 1532-يىلى بۇ ئىمپېرىيەنى مەغلۇپ قىلغان ئىدى.

ئەگەر ئازتېكلار ۋە ئىنكالار ئەتراپىدىكى دۇنياغا ئازراق قىزىققان، ھەمدە ئىسپانىيەلىكلەرنىڭ قوشنا دۆلەتلەرگە نېمە قىلغانلىقىنى بىلگەن بولسا ئىدى، ئۇلار ئىسپانىيەنىڭ ئىستىلاسىغا تېخىمۇ كەسكىن ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىك قارشى تۇرغان بولاتتى. كولۇمبۇنىڭ ئامېرىكىغا قىلغان تۇنجى سەپىرىدىن (1492) كورتىسنىڭ مېكسىكىدىن قۇرۇقلۇققا چىقىشىغىچە بولغان يىللاردا(1519)، ئىسپانىيەلىكلەر كارىب دېڭىزىدىكى كۆپ قىسىم ئاراللارنى بويسۇندۇرۇپ، يېڭى مۇستەملىكە زەنجىرىنى قۇرۇپ بولغان ئىدى. ئىستىلا قىلىنغان يەرلىك كىشىلەر ئۈچۈن جاھانگىرلار ئالغان زېمىنلار بەئەينى دوزاخ ئىدى. يەرلىك ئاھالىلەر ئاچكۆز ۋە ۋىجدانسىز مۇستەملىكىچىلەر تەرىپىدىن تۆمۈر مۇشت بىلەن باشقۇرۇلغان بولۇپ، قۇل قىلىنىپ، كانلاردا ۋە دېھقانچىلىقتا ئىشلىتىلگەن، ئازراق قارشىلىق كۆرسەتكەنلەر ئۆلتۈرۈلگەن ئىدى. يەرلىك ئاھالىلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئىش شارائىتىنىڭ ناچار بولۇشى ياكى بويسۇندۇرغۇچىلارنىڭ يەلكەنلىك كېمىلىرى بىلەن ئامېرىكىغا كەلگەن كېسەللىك ۋىرۇسى سەۋەبىدىن قازا قىلدى. يىگىرمە يىل ئىچىدە، بارلىق كارىب دېڭىزى ئاھالىسى دېگۈدەك يوقىتىلدى. ئىسپانىيە مۇستەملىكىچىلىرى بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن ئافرىقا قۇللىرىنى ئىمپورت قىلىشقا باشلىدى.

بۇ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئازتېك ئىمپېرىيىسىنىڭ بۇسۇغۇسىدىلا يۈز بەردى، شۇنداقتىمۇ كورتىس ئىمپېرىيەنىڭ شەرقىي دېڭىز قىرغىقىغا چۈشكەندە، ئازتېكلار بولىۋاتقان ئىشلار توغرىلىق ھېچ نەرسە بىلمەيتتى. ئىسپانىيەلىكلەرنىڭ كېلىشى تاشقى پىلانېت ئادەملىرىنىڭ تاجاۋۇزىغا ئوخشاش ئىدى. ئازتېكلار ئۆزلىرىنىڭ پۈتۈن دۇنيانى بىلىدىغانلىقىغا ۋە دۇنيانىڭ كۆپىنچىسىگە ھۆكۈمرانلىق قىلغانلىقىغا ئىشىنەتتى. ئۇلارغا نىسبەتەن ھۆكۈمرانلىقىنىڭ سىرتىدا ئىسپانىيەلىكلەرگە ئوخشاش كىشىلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىنى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايتتى. كورتىس ۋە ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى بۈگۈنكى ۋېرا كرۇز نىڭ قۇياشلىق دېڭىز ساھىلىغا قەدەم باسقاندا، ئازتېكلار تۇنجى قېتىم پۈتۈنلەي نامەلۇم كىشىلەر بىلەن ئۇچراشقان ئىدى.

7- خەرىتە. ئىسپانىيە ئىستىلا قىلغان ۋاقىتتىكى ئازتېك ۋە ئىنكا ئىمپېرىيىسى.

ئازتېكلار قانداق ئىنكاس قايتۇرۇشنى بىلمەيتتى. ئۇلار بۇ ناتونۇش كىشىلەرنىڭ قانداق كىشىلەر ئىكەنلىكىنى قارار قىلىشتا قىيىنچىلىققا دۇچ كەلدى. ئۇلار بىلىدىغان ئىنسانلارغا ئوخشىمايدىغىنى، بۇ يات ئادەملەرنىڭ تېرىسى ئاق ئىدى. چىرايىدىمۇ تۈك كۆپ ئىدى. بەزىلىرىنىڭ چاچلىرى قۇياشنىڭ رەڭگىدەك ئىدى. ئۇلار بەدبۇي پۇرايتتى. يەرلىك كىشىلەرنىڭ تازىلىقى ئىسپانىيەلىكلەرنىڭ تازىلىقىدىن كۆپ ياخشى ئىدى. ئىسپانىيەلىكلەر تۇنجى قېتىم مېكسىكىغا كەلگەندە، خۇشپۇراق چىقىرىدىغان يەرلىك كىشىلەر ئىسپانىيەلىكلەر نەگىلا بارمىسۇن، ئۇلارغا ھەمراھ بولۇشقا تەقسىم قىلىنغان ئىدى. ئىسپانىيەلىكلەر بۇنى ئىلاھىي شەرەپنىڭ بەلگىسى دەپ ئويلاپ قالغان ئىدى. يەرلىك مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا، ئۇلار يېڭى كەلگەنلەرنىڭ پۇرىقىغا بەرداشلىق بېرەلمىگەن ئىدى.

تاجاۋۇزچى يات كىشىلەرنىڭ ماددىي مەدەنىيىتى كىشىنى تېخىمۇ گاڭگىرىتىپ قوياتتى. ئۇلار ئازتېكلار ئەزەلدىن كۆرۈش تۈگۈل ئ‍ويلاپمۇ باقمىغان غايەت زور پاراخوتلار بىلەن كەلگەن ئىدى. ئۇلار چوڭ ۋە قورقۇنچلۇق ھايۋانلارنىڭ دۈمبىسىگە مىنىۋالغان بولۇپ،  بۇ ھايۋانلار شامالدەك تېز چاپاتتى. ئۇلار پارقىراق مېتال تاياقتىن چاقماق ۋە گۈلدۈرماما ھاسىل قىلالايتتى. ئۇلارنىڭ چاقنىغان ئۇزۇن قىلىچلىرى ۋە تەشكىلى بولمايدىغان ساۋۇتلىرى بار بولۇپ، يەرلىكلەرنىڭ ياغاچ قىلىچلىرى ۋە چاقماق نەيزىلىرى قارشىلىشىشتا كارغا كەلمەيتتى.

بەزى ئازتېكلار ئىسپانىيەلىكلەرنى ئىلاھ دەپ قارىغان. يەنە بەزىلەر ئۇلارنىڭ ئالۋاستى ياكى ئۆلۈكلەرنىڭ ئەرۋاھى ياكى كۈچلۈك سېھىرگەر ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئازتېكلار بارلىق كۈچلىرىنى يىغىپ ئىسپانىيەلىكلەرنى يوقىتىۋېتىشنىڭ ئورنىغا كېڭەشكەن، ۋاقىت ئۆتكۈزگەن ۋە سۆھبەتلەشكەن. ئۇلار ئالدىراشنىڭ ھاجىتى يوق دەپ قارىغان. چۈنكى، كورتىسنىڭ يېنىدىكى ئادەملىرى 550دىن كۆپ ئەمەس ئىدى. 550 ئادەم مىليونلىغان ئادەملىرى بار ئىمپېرىيەنى نېمە قىلالايتتى؟

كورتىس ئازتېكلار ھەققىدە ئوخشاشلا نادان ئىدى، ئەمما ئۇ ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرى رەقىبىدىن كۆرۈنەرلىك ئەۋزەللىككە ئىگە ئىدى. ئازتېكلارنىڭ بۇ غەلىتە كۆرۈنىدىغان ۋە سېسىق پۇراقلىق يات ئادەملەرنىڭ كېلىشىگە تەييارلىقى بولمىسىمۇ، ئىسپانىيەلىكلەر يەرشارىنىڭ ھەممە يېرىنىڭ نامەلۇم ئىنسانلار بىلەن تولغانلىقىنى بىلەتتى. ئەمما ھېچقايسىسىنىڭ يات يەرلەرگە تاجاۋۇز قىلىش ۋە ئۆزى بىلمەيدىغان ئەھۋاللارنى بىر تەرەپ قىلىشتا كۆپ تەجرىبىسى يوقلىقىنىمۇ بىلەتتى. زامانىۋى ياۋروپا ئىستىلاچىلىرىغا نىسپەتەن، ھازىرقى ياۋروپا ئالىملىرىدەك نامەلۇم يەرلەرگە سىڭىپ كىرىش ئۇلارنى ھاياجانلاندۇراتتى.

شۇنداق قىلىپ كورتىس 1519-يىلى 7-ئايدا قۇياشلىق دېڭىز ساھىلىغا كەلگەندە قىلچە ئىككىلەنمەستىن ھەرىكەت قىلغان. خۇددى ئىلمىي فانتازىيەدىكى ئالەم كېمىسى بىلەن پەيدا بولغان تاشقى پىلانېت ئادەملىرىگە ئوخشاش، ئۇ ھەيران قالغان يەرلىك كىشىلەرگە: «بىز تىنچلىق ئېلىپ كەلدۇق. بىزنى رەھبىرىڭلار بىلەن كۆرۈشتۈرۈڭلار» دېگەنىدى. كورتىس ئۆزىنىڭ ئىسپانىيەنىڭ بۈيۈك پادىشاھىنىڭ تىنچ ئەلچىسى ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، ئازتېك ھۆكۈمرانى مونتېزۇماII بىلەن دىپلوماتىك سۆھبەتلىشىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ نومۇسسىز يالغانچىلىق ئىدى. كورتىس ئاچكۆز تەۋەككۈلچىلەرنىڭ ئۆز ئالدىغا قىلغان ئېكىسپېدىتسىيەسىگە رەھبەرلىك قىلغان ئىدى. ئىسپانىيە پادىشاھى كورتىسنىمۇ، ئازتېكلارنىمۇ ئاڭلاپ باقمىغان ئىدى. ئازتېكلارنىڭ يەرلىك دۈشمەنلىرى كورتىسقا يېتەكچىلىك قىلغان، يېمەكلىك ۋە بىر قىسىم ھەربىي ياردەملەرنى بەرگەن. ئاندىن كورتىس تېنوچتلاننىڭ چوڭ شەھىرى ئازتېك پايتەختىگە قاراپ يۈرۈش قىلغان ئىدى.

ئازتېكلار بۇ يات ئادەملەرنىڭ پايتەختكە قاراپ يۈرۈش قىلىشىغا يول قويدى، ئاندىن ھۆرمەت بىلەن يات رەھبەرنى باشلاپ ئىمپېراتور مونتېزۇما بىلەن كۆرۈشتۈردى. زىيارەت ئوتتۇرىسىدا، كورتىس سىگنال بەرگەندىن كىيىن، پولات-تۆمۈر قوراللىق ئىسپانىيەلىكلەر مونتېزۇمانىڭ قوغدىغۇچىلىرىنى ئۆلتۈردى (قوغدىغۇچىلار پەقەت ياغاچ كالتەك ۋە تاشلار پىچاقلار بىلەن قوراللانغان). نەتىجىدە مۆھتېرەم مېھمان ساھىبخاننى ئەسىرگە ئالدى.

شۇنىڭدىن كىيىن كورتىس ئىنتايىن نازۇك ئەھۋالغا چۈشۈپ قالغان. ئۇ ئىمپېراتورنى تۇتۇۋالغان بىلەن ئونمىڭلىغان غەزەپلەنگەن جەڭچىلەر، مىليونلىغان پۇقرالار ۋە ھېچنىمىسىنى بىلمەيدىغان پۈتۈن قىتئەنىڭ قورشاۋىدا قالغان ئىدى. ئۇنىڭ قولىدا پەقەت نەچچە يۈز ئىسپانىيەلىك بار ئىدى، ئىسپانىيەنىڭ ئەڭ يېقىن قىسىملىرىمۇ 1500 كىلومىتىر يىراقلىقتىكى كۇبادا ئىدى.

كورتىس مونتېزۇمانى ئوردىدا ئەسىرگە ئالدى، ئەمما پادىشاھنى ئەركىن ۋە ھەممە ئىشنى باشقۇرىۋاتقاندەك، «ئىسپانىيە باش ئەلچىسى» بولغان ئۆزىنى مېھماندەك كۆرسەتتى. ئازتېك ئىمپېرىيىسى ھوقۇق پەۋقۇللادە مەركەزلەشكەن ھاكىممۇتلەق بولۇپ، بۇ خىل ئەھۋال ئىمپېرىيەنى مىسلى كۆرۈلمىگەن پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويدى. مونتېزۇما خۇددى ئىمپېرىيەنى باشقۇرىۋاتقاندەك ھەرىكەت قىلىشنى داۋاملاشتۇردى، ئازتېك سەرخىللىرى ئۇنىڭغا داۋاملىق بويسۇنىۋەردى، بۇ ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ كورتىسقا بويسۇنغانلىقىدىن دېرەك بىرەتتى. بۇ ئەھۋال بىر نەچچە ئاي داۋاملاشتى، بۇ جەرياندا كورتىس مونتېزۇما ۋە ئۇنىڭ خىزمەتچىلىرىنى سوراق قىلدى، تەرجىمانلارنى ھەر خىل يەرلىك تىللاردا تەربىيەلەپ چىقتى ۋە ھەر تەرەپكە كىچىك ئىسپانىيە ئېكىسپېدىتسىيەلىرىنى ئەۋەتىپ، ئازتېك ئىمپېرىيىسى ۋە بۇ ئىمپېرىيە ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان ھەرقايسى قەبىلىلەر، خەلقلەر ۋە شەھەرلەر بىلەن تونۇشۇپ چىقتى.

ئازتېك سەرخىللىرى ئاخىرىدا كورتىس ۋە مونتېزۇماغا قارشى ئىسيان كۆتۈردى، يېڭى ئىمپېراتورنى سايلىدى ۋە ئىسپانىيەلىكلەرنى تېنوچتلاندىن قوغلاپ چىقاردى. ھالبۇكى، بۇ چاغدا ئىمپېرىيە بىناسىدا نۇرغۇن يېرىقلار پەيدا بولدى. كورتىس ئېرىشكەن بىلىملىرىنى ئىشلىتىپ يېرىقلارنى تېخىمۇ چوڭايتىپ، ئىمپېرىيەنى ئىچىدىن بۆلدى. ئۇ ئىمپېرىيەگە بويسۇنغۇچى نۇرغۇن خەلقلەرنى ھاكىمىيەت بېشىدىكى ئازتېك سەرخىللىرىغا قارشى سەپكە قوشۇلۇشقا قايىل قىلدى. قارشى سەپكە قوشۇلغان خەلقلەر چوتنى خاتا سوققان ئىدى. ئۇلار ئازتېكلارغا ئۆچ ئىدى، ئەمما ئىسپانىيە ياكى كارىب دېڭىزى قىرغىنچىلىقى ھەققىدە ھېچنىمە بىلمەيتتى. ئۇلار ئىسپانىيەنىڭ ياردىمىدە ئازتېكنىڭ بويۇنتۇرۇقىنى چۆرۈپ تاشلىۋېتەلەيمىز دەپ پەرەز قىلىشتى. ئىسپانىيەلىكلەر بىزنى ئىستىلا قىلىدۇ، دەپ ھېچ ئويلاپ باقمىغان ئىدى. ئۇلار كورتىس ۋە ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى ئاۋارىچىلىق تۇغدۇرسا، ئۇلارنى ئاسانلا بېسىقتۇرىۋېتەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى. توپىلاڭچى خەلقلەر كورتىسنى نەچچە ئونمىڭلىغان يەرلىك ئەسكەرلەر قوشۇنى بىلەن تەمىنلىدى، بۇلارنىڭ ياردىمىدە كورتىس تېنوچتلاننى قورشاۋغا ئېلىپ شەھەرنى بويسۇندۇردى.

بۇ باسقۇچتا تېخىمۇ كۆپ ئىسپانىيە ئەسكەرلىرى ۋە كۆچمەنلىرى مېكسىكىغا كېلىشكە باشلىدى، بەزىلىرى كۇبادىن، بەزىلىرى ئىسپانىيەدىن كەلگەن ئىدى. يەرلىك خەلقلەر نېمە ئىش بولغانلىقىنى تونۇپ يەتكەندە، بەك كېچىككەن ئىدى. ۋېرا كرۇزغا قەدەم باسقان بىر ئەسىر ئىچىدە، ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ يەرلىك ئاھالىسى تەخمىنەن %90 ئازايغان، بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى تاجاۋۇزچىلار بىلەن بىللە كەلگەن ناتونۇش كېسەللىكلەر ئىدى. يەرلىكلەردىن ھايات قالغانلار ئازتېكلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ئوسال، ئاچكۆز ۋە ئىرقچى ھاكىمىيەتنىڭ قول ئاستىدا قالغان ئىدى.

كورتىس مېكسىكىغا قەدەم باسقان ئون يىلدىن كېيىن، پىساررو ئىنكا ئىمپېرىيىسىنىڭ دېڭىز قىرغىقىغا يېتىپ كەلدى. كورتىستقا قارىغاندا ئۇنىڭ ئەسكىرى ئاز بولۇپ، ئېكىسپېدىتسىيەسىدە پەقەت 168 ئادەم بار ئىدى! شۇنداقتىمۇ پىساررو ئىلگىرىكى تاجاۋۇزچىلىقلاردا ئېرىشكەن بارلىق بىلىم ۋە تەجرىبىلەردىن پايدىلاندى. ئازتېكلارغا سېلىشتۇرغاندا ئىنكالىقلار ئازتېكلارنىڭ تەقدىرى ھەققىدە ھېچ نەرسە بىلمەيتتى. پىساررو كورتىستنى دورىدى. ئۇ ئۆزىنى ئىسپانىيە پادىشاھىنىڭ تىنچ ئەلچىسى دەپ جاكارلىدى ۋە ئىنكا ھۆكۈمدارى ئاتاخۇئالپانى دىپلوماتىك زىيارەتكە تەكلىپ قىلدى، ئاندىن ئۇنى تۇتقۇن قىلدى. پىساررو يەرلىك ئىتتىپاقداشلارنىڭ ياردىمىدە پالەچ ئىمپېرىيەنى بويسۇندۇرۇشقا باشلىدى. ئەگەر ئىنكا ئىمپېرىيىسىنىڭ خەلقى مېكسىكا ئاھالىلىرىنىڭ تەقدىرىنى بىلگەن بولسا ئىدى، ئۆزىنىڭ تەقدىرىنى تاجاۋۇزچىلارغا تۇتقۇزۇپ قويمىغان بولاتتى. ئەمما ئۇلار ئاقىۋەتنى بىلمەيتتى.

ساددا قاراشلىرى ئۈچۈن ئېغىر بەدەل تۆلىگەنلەر ئامېرىكىدىكى يەرلىك خەلقلەرلا ئەمەس. ئاسىيادىكى چوڭ ئىمپېرىيەلەردىن ئوسمان ئىمپىرىيەسى، سافاۋى، موغۇل ۋە خىتايلارمۇ ياۋروپالىقلارنىڭ چوڭ بايقاشلارنى قىلغانلىقىنى ناھايىتى تېزلا ئاڭلىدى. ئەمما ئۇلار بۇ بايقاشلارغا ئانچە قىزىقمىدى. ئۇلار دۇنيانىڭ ئاسىيانى چۆرىدەپ ئايلىنىدىغانلىقىغا داۋاملىق ئىشەندى. ھەمدە ياۋروپالىقلاردەك ئامېرىكىنى ياكى ئاتلانتىك ۋە تىنچ ئوكياندىكى يېڭى يوللارنى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنمىدى. ھەتتا شوتلاندىيە، دانىيە قاتارلىق كىچىك ياۋروپا دۆلەتلىرىمۇ ئامېرىكىغا بىر قانچە بايقاش ۋە بويسۇندۇرۇش ئېكىسپېدىتسىيەسى ئەۋەتتى. ئەمما ئىسلام دۇنياسى، ھىندىستان ياكى خىتايدىن ئامېرىكىغا ئەزەلدىن بايقاش ياكى بويسۇندۇرۇش ئېكىسپېدىتسىيەسى ئەۋەتىلمىدى. ئامېرىكىغا ھەربىي ئېكىسپېدىتسىيە ئەۋەتمەكچى بولغان ياۋروپالىق بولمىغان تۇنجى كۈچ ياپونىيە ئىدى. 1942-يىلى 6-ئايدا، ياپونىيە ئېكىسپېدىتسىيەسى ئالياسكا دېڭىز قىرغىقىدىكى ئىككى كىچىك ئارال كىسكا ۋە ئاتتۇنى بويسۇندۇرۇپ، ئون ئامېرىكا ئەسكىرى ۋە بىر ئىتنى تۇتۇۋالدى. ياپونلار ئەزەلدىن چوڭ قۇرۇقلۇققا يېقىنلىشىپ باقمىغان ئىدى.

ئوسمان ئىمپىرىيەسى ياكى خىتايلارنىڭ ئامېرىكىغا بەك يىراق بولغانلىقى، ياكى ئۇلاردا تېخنىكا، ئىقتىسادىي ۋە ياكى ھەربىي جەھەتتىكى مەبلەغنىڭ كەمچىل ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇش تەس. 1420-يىللىرىدا جېڭ خېنى خىتايدىن شەرقىي ئافرىقىغا ئەۋەتىش ئۈچۈن سەرپ قىلىنغان بايلىق ئۇنىڭ ئامېرىكىغا يېتىپ بېرىشى ئۈچۈن يېتەرلىك ئىدى. خىتايلار بۇنداق ئىشلارغا قىزىقمىدى. خىتايدىكى ئامېرىكىنى كۆرسەتكەن تۇنجى دۇنيا خەرىتىسى 1602-يىلغىچە ئېلان قىلىنمىغان، ھەتتا بۇ خەرىتىنىمۇ ياۋروپالىق مىسسىيونېر سىزغان ئىدى!

ياۋروپالىقلار 300 يىللارچە  ئامېرىكا، ئوكيانىيە، ئاتلانتىك ئوكيان ۋە تېنچ ئوكياندا مۇنازىرىسىز بويسۇندۇرۇش ھوقۇقىدىن بەھرىمان بولدى. بۇ رايونلاردىكى بىردىنبىر كۆرۈنەرلىك تىركىشىش ياۋروپادىكى ئوخشىمىغان دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىلا يۈز بەردى. ياۋروپالىقلار توپلىغان بايلىق ۋە مال-مۈلۈكلەر ئاخىرىدا ئۇلارنى ئاسىياغا بېسىپ كىرىش، ئىمپېرىيەلەرنى مەغلۇب قىلىش ۋە مەغلۇپ بولغانلىرىنى بۆلىۋېلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلدى. ئوسمانلىقلار، پارسلار، ھىندىلار ۋە خىتايلار ئويغىنىپ دىققەت قىلىشقا باشلىغاندا، بەك كىچىككەن ئىدى.

ياۋروپالىق بولمىغان مەدەنىيەتلەر پەقەت 20-ئەسىردىلا ھەقىقىي دۇنياۋى تەسەۋۋۇرنى قوبۇل قىلدى. بۇ ياۋروپا زومىگەرلىكىنىڭ يىمىرىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ھالقىلىق ئامىللارنىڭ بىرى ئىدى. شۇنداق قىلىپ ئالجىرىيە مۇستەقىللىق ئۇرۇشىدا (1954-62)، ئالجىرىيە پارتىزانلىرى سانىنىڭ كۆپ بۇلۇشى، تېخنىكا ۋە ئىقتىسادىي ئەۋزەللىكى بىلەن فرانسىيە ئارمىيىسىنى مەغلۇب قىلدى. دۇنياۋى مۇستەملىكىگە قارشى تۇرۇش تورىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەنلىكى، ھەمدە دۇنياۋى ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنى قانداق قىلىپ ئۆز ئىشىغا ئىشلىتىشنى بىلگەنلىكى، شۇنداقلا فرانسىيەدە شەكىللەنگەن جامائەت پىكىرى سەۋەبىدىن ئالجىرىيەلىكلەر غەلىبە قىلالىدى. كىچىك شىمالىي ۋېيتنامنىڭ ئامېرىكىدەك چوڭ دۆلەتكە قارشى غەلبىسىمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئىستراتېگىيەنى ئاساس قىلغان ئىدى. بۇ پارتىزان كۈچلەر ئەگەر يەرلىك كۈرەشلەر دۇنياۋى مەسىلىگە ئايلانسا، دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭمۇ مەغلۇپ بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى. ئەگەر مونتېزۇما ئىسپانىيەدىكى جامائەت پىكىرىنى كونترول قىلىپ، ئىسپانىيەنىڭ رەقىبلىرىدىن بولغان پورتۇگالىيە، فرانسىيە ياكى ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ ياردىمىگە ئېرىشكەن بولسا، نېمە ئىش يۈز بېرىدىغانلىقىنى ئويلاش كىشىنى قىزىقتۇراتتى.

ئاز ئۇچرايدىغان ئۆمۈچۈكلەر ۋە ئۇنتۇلغان يازمىلار

بىلىنمىگەن دۇنيانى بايقاش ۋە بويسۇندۇرۇشقا بولغان قىزىقىش زامانىۋى پەن ۋە ئىمپېرىيەلەرنىڭ ماتورى ئىدى. شۇڭا پەن بىلەن ئىمپېرىيەنىڭ مۇناسىۋىتى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتى. پەن ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ بولۇپلا قالماي، ئىمپېرىيە قۇرغۇچىلارنىڭ ئەمەلىيىتىمۇ ئالىملار بىلەن چىرمىشىپ كەتتى. بۈگۈنكى ياۋروپالىقلار ئۈچۈن، ئىمپېرىيە قۇرۇش بىر ئىلمىي قۇرۇلۇش بولسا، پەن بەرپا قىلىشمۇ ئوخشاشلا ئىمپېرىيەۋى پىلان ئىدى.

بابۇر ئىمپىرىيەسى ھىندىستاننى بويسۇندۇرغاندا، ئارخېئولوگلارنى، ئىنسانشۇناسلارنى، گېئولوگلارنى ياكى ھايۋاناتشۇناسلارنى ئېلىپ كەلمىگەن، لىكىن بېرتانىيەلىكلەر بۇلارنىڭ ھەممىسىنى قىلدى. 1802-يىلى 4-ئاينىڭ 10-كۈنى، بېرتانىيەنىڭ ھىندىستاندىكى چوڭ تەكشۈرۈشى باشلاندى. بۇ تەكشۈرۈش ئاتمىش يىل داۋاملاشتى. ئون مىڭلىغان يەرلىك ئەمگەكچىلەر، ئالىملار ۋە يېتەكچىلەرنىڭ ياردىمىدە، بېرتانىيەلىكلەر پۈتۈن ھىندىستاننى ئەستايىدىللىق بىلەن خەرىتىلەپ، چېگرالارنى بەلگىلەپ، ئارىلىقلارنى ئۆلچەپ چىقتى، ھەتتا ھىمالايا چوققىسىنىڭ ئېگىزلىكىنى تۇنجى قېتىم ھېسابلاپ چىقتى. بېرتانىيەلىكلەر ھىندىستان ئۆلكىلىرىنىڭ ھەربىي بايلىقى ۋە ئالتۇن كانلىرىنىڭ ئورنىنى ئىزدىدى، ھەم ئۇلار ئاۋارىچىلىق بولسىمۇ ئاز ئۇچرايدىغان ھىندىستان ئۆمۈچۈكلىرى ھەققىدە ئۇچۇر توپلىدى، رەڭدار كېپىنەكلەرنى كاتالوگلاشتۇردى، يوقىلىپ كەتكەن ھىندىستان تىللىرىنىڭ قەدىمكى مەنبەسىنى ئىزدىدى ۋە ئۇنتۇلغان خارابىلەرنى قېزىپ چىقتى.

موخېنجو-دارو ھىندى دەرياسى مەدەنىيىتىنىڭ ئاساسلىق شەھەرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، مىلادىدىن ئىلگىرىكى ئۈچىنچى مىڭ يىلدا گۈللەنگەن ۋە مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1900-يىللىرىدا ۋەيران قىلىنغان. ھىندىستاننىڭ بېرتانىيەدىن بۇرۇنقى ھۆكۈمرانلىرى بولغان ماۋرىيالار، غوپۇرلار، دېھلى سۇلتانلىرى، ياكى ئۇلۇغ موغۇللار بۇ شەھەر خارابىسىگە نەزەرمۇ سېلىپ قويمىغان. ئەمما 1922-يىلى بېرتانىيەنىڭ ئارخولوگىيەلىك تەكشۈرۈشى بۇ خارابىلىككە دىققەت قىلغان. خارابىلىكنى قېزىپ، ھىندىستاننىڭ تۇنجى ئۇلۇغ مەدەنىيىتىنى بايقىغان، بۇ مەدەنىيەتنى ھېچقانداق ھىندىستانلىق بىلمەيتتى.

بېرتانىيەلىكلەرنىڭ ئىلمىي قىزىقىشىنىڭ يەنە بىر يارقىن مىسالى كۇنەيفورم يېزىقىنى ئوقۇپ چۈشىنىش ئىدى. بۇ يېزىق ئوتتۇرا شەرقتە 3000 يىلغا يېقىن ئىشلىتىلگەن ئاساسلىق يېزىق ئىدى، ئەمما ئۇنى ئوقۇيالايدىغان ئەڭ ئاخىرقى كىشى بەلكىم مىلادىيەنىڭ بىرىنچى مىڭ يىللىرىنىڭ بېشىدا ۋاپات بولغان بولۇشى مۇمكىن. شۇنىڭدىن كېيىن، بۇ رايوندىكى ئاھالىلەر ئابىدىلەر، تاشلار، قەدىمكى خارابىلەر ۋە چېقىلغان قازانلارغا يېزىلغان بۇ يېزىقنى دائىم ئۇچرىتىپ تۇرغان. ئەمما ئۇلار بۇ غەلىتە، ئۈچ بۇلۇڭلۇق سىزمىلارنى قانداق ئوقۇشنى بىلمەيتتى، بىلىشىمىزچە يەرلىك كىشىلەر بۇ يېزىقنى ئوقۇشنى ئەزەلدىن سىناپ باقمىغان. 1618يىلى بۇ يېزىق ياۋروپالىقلارنىڭ دىققىتىنى تارتقان، ئەينى ۋاقىتتا ئىسپانىيەنىڭ پېرسىيەدە تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى قەدىمكى پېرسېپولىس خارابىسىنى ئېكىسكۇرسىيە قىلغاندا، ھېچكىم ئۇنىڭغا چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەيدىغان يېزىقلارنى كۆرگەن. نامەلۇم يېزىق توغرىسىدىكى بۇ خەۋەر ياۋروپادىكى ئىلىم ئەھلى ئارىسىدا تارقىلىپ، ئۇلارنىڭ قىزىقىشىنى قوزغىغان. 1657-يىلى ياۋروپا تەتقىقاتچىلىرى پېرسېپولىسدىن كەلگەن بىر پارچە تېكىستنىڭ تۇنجى نۇسخىسىنى ئېلان قىلدى. بارغانسىرى كۆپلىگەن تېكىستلەر ئېلان قىلىندى، غەربتىكى ئالىملار ئىككى ئەسىرگە يېقىن بۇ يېزىقنى يېشىشكە ئۇرۇندى. ھېچكىم مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمىدى.

1830-يىللاردا، ھېنرى راۋلىنسون ئىسىملىك بېرتانىيەلىك ئوفېتسىر شاھنىڭ قوشۇنىنى ياۋروپا ئۇسلۇبىدا مەشىقلەندۈرۈشكە ياردەم بىرىش ئ‍ۈچۈن پېرسىيەگە ئەۋەتىلدى. راۋلىنسون بوش ۋاقىتلىرىدا پېرسىيەنى ئايلىنىپ چىققان ۋە بىر كۈنى ئۇ يەرلىك يېتەكچىلەر بىلەن زاگروس تېغىدىكى قىياغا يىتىپ كەلگەن ۋە بېھىستۇن ئابىدىسىنى كۆرگەن. ئېگىزلىكى تەخمىنەن 15 مېتىر، كەڭلىكى يىگىرمە بەش مېتىر كېلىدىغان بۇ ئابىدە مىلادىدىن ئىلگىرىكى 500-يىللار ئەتراپىدا پادىشاھ خىسراۋنىڭ بۇيرۇقى بىلەن قىياغا ئويۇلغان. ئابىدە كۇنەيفورم يېزىقى بىلەن پەھلەۋى، ئېلامىتە ۋە بابىلوندىن ئىبارەت ئۈچ خىل تىلدا يېزىلغان. بۇ يېزىق شۇ يەردىكى كىشىلەرگە تونۇش بولسىمۇ ھېچكىم ئوقۇيالمايتتى. راۋلىنسون ئەگەر بۇ يېزىقنى يېشىپ ئوقۇيالىسا، ئۆزى ۋە باشقا ئالىملارنىڭ ئەينى ۋاقىتتا ئوتتۇرا شەرقنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا بايقالغان نۇرغۇن قەدىمكى يېزىق ۋە تېكىستلەرنى ئوقۇپ، قەدىمكى ۋە ئۇنتۇلغان دۇنياغا ئىشىك ئاچىدىغانلىقىغا ئىشەنگەن ئىدى.

بۇ يېزىقنى ئوقۇشنىڭ بىرىنچى قەدىمى ياۋروپاغا ئەۋەتكىلى بولىدىغان توغرا ئېلىپبەگە ئىگە بولۇش ئىدى. راۋلىنسون بۇنىڭ ئۈچۈن ئۆلۈمنى يىڭىپ، تىك قىياغا يامىشىپ غەلىتە خەتلەرنى كۆچۈرۈپ چىقتى. ئۇ بىر نەچچە يەرلىك كىشىلەرنى ياردەمگە چاقىردى، بولۇپمۇ بىر كۇرد بالا بۇ يېزىقنىڭ ئۈستۈنكى قىسمىنى كۆچۈرۈش ئۈچۈن قىيانىڭ ياماشقىلى بولمايدىغان قىسمىغىچە يىتىپ باردى. 1847-يىلى بۇ ئىش تاماملىنىپ، تولۇق ۋە توغرا ئېلىپبە نۇسخىسى ياۋروپاغا ئەۋەتىلدى.

راۋلىنسوننىڭ كۆڭلى ئارام تاپمىدى. ئارمىيە ئوفىتسېرى بولۇش سۈپىتى بىلەن ، ئۇنىڭ ئىجرا قىلىدىغان ھەربىي ۋە سىياسىي ۋەزىپىلىرى بار ئىدى، ئەمما بوش ۋاقتى بولسىلا مەخپىي يېزىق ئۈستىدە باش قاتۇرۇپ يۈردى. ئۇ كەينى-كەينىدىن ھەرخىل ئۇسۇللارنى ئىشلىتىپ، ئاخىرى پەھلەۋى يېزىقنىڭ مەلۇم قىسمىنى يېشىپ چىقتى. بۇ ئەڭ ئاسان ئىش ئىدى، چۈنكى پەھلەۋى تىلى بىلەن راۋلىنسون ئوبدان بىلىدىغان ھازىرقى پارس تىلى بەك پەرقلىق ئەمەس ئىدى. ئ‍ابىدىنىڭ پەھلەۋى بۆلىكىنى چۈشىنىش ئۇنىڭغا ئېلامىتى ۋە بابىلون تىلى قىسىملىرىنىڭ سىرىنى ئېچىشقا كېرەكلىك ئاچقۇچنى بەردى. دەرۋازا ئېچىلىپ، قەدىمىي، ئەمما جۇشقۇن ئاۋازلارنىڭ – سۇمېر بازارلىرىنىڭ ئاۋاتلىقى، ئاسسۇر پادىشاھلىرىنىڭ خىتابنامىلىرى، بابىلون بيۇروكراتلىرىنىڭ مۇنازىرە سىرلىرى يېشىلدى. راۋلىنسونغا ئوخشاش زامانىۋى ياۋروپا ئىمپېرىيالىستلىرىنىڭ تىرىشچانلىقى بولمىسا ئىدى، بىز قەدىمكى ئوتتۇرا شەرق ئىمپېرىيەلىرىنىڭ تەقدىرى ھەققىدە كۆپ نەرسە بىلمىگەن بولاتتۇق.

يەنە بىر داڭلىق ئىمپېرىيالىست ئالىم ۋىليام جونېس. ئۇ 1783-يىلى 9-ئايدا ھىندىستانغا كېلىپ، بېنگال ئالىي سوت مەھكىمىسىدە سوتچى بولغان. ئۇ ھىندىستاننىڭ مۆجىزىلىرىگە شۇنچىلىك مەپتۇن بولغانكى، ھىندىستانغا كىلىپ ئالتە ئايغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە ئاسىيا جەمئىيىتى قۇرغان. بۇ ئىلمىي تەشكىلات ئاسىيانىڭ، بولۇپمۇ ھىندىستاننىڭ مەدەنىيىتى، تارىخى ۋە جەمئىيەتلىرىنى تەتقىق قىلىشقا بېغىشلانغان. ئىككى يىل ئىچىدە جونېس سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىق ئىلمىنىڭ باشلامچىسى بولغان سانسكرىت تىلى توغرىسىدىكى كۆز قاراشلىرىنى ئېلان قىلغان.

جونېس ئېلان قىلغان ئەسەرلىرىدە ھىندى دىنىنىڭ مۇقەددەس تىلىغا ئايلانغان قەدىمكى ھىندىستان تىلى بىلەن سانسكرىت تىلى ئوتتۇرىسىدىكى ھەيران قالارلىق ئوخشاشلىقنى، گرېك ۋە لاتىن تىللىرىنىڭ، شۇنداقلا گوتىك، سەلتىك، پەھلىۋى، گېرمان، فىرانسۇز ۋە ئىنگىلىز تىللىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئوخشاشلىقلارنى كۆرسەتتى. سانسكرىت تىلىدا «مازېر» يەنى ئانا سۆزى «ماتار»، لاتىن تىلىدا «ماتەر»، كونا سەلتىك تىلىدا «مازىر» ئىدى. جونېس بۇ تىللارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئورتاق مەنبەدىن كىلىش مۇمكىنلىكىنى، ھازىر ئۇنتۇلۇپ كەتكەن قەدىمكى ئەجدادلاردىن تەرەققىي قىلىپ كەلگەنلىكىنى پەرەز قىلدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىنچە ھىندى-ياۋروپا تىل ئائىلىسى دەپ ئاتالغان ئۇقۇمغا تۇنجى بولۇپ تەبىر بەردى.

جونېسنىڭ تەتقىقاتى ئۇنىڭ دادىل (ۋە توغرا) نوقتىنەزەرى سەۋەبىدىنلا ئەمەس، بەلكى تىللارنى سېلىشتۇرۇش ئۈچۈن تەرەققىي قىلدۇرغان تەرتىپلىك مېتودولوگىيەسى سەۋەبىدىنمۇ مۇھىم ئابىدە خاراكتىرلىك ئىش بولدى. ئۇنىڭ تەتقىقاتى باشقا ئالىملار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىپ، دۇنيادىكى بارلىق تىللارنىڭ تەرەققىياتىنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلىش ئىمكانىيتىگە ئىگە قىلدى.

تىلشۇناسلىق ئىمپېرىيەنىڭ قىزغىن قوللىشىغا ئېرىشتى. ياۋروپا ئىمپېرىيىسى ئىستىلا قىلغان يەرلەرنى ئۈنۈملۈك باشقۇرۇش ئۈچۈن چوقۇم بويسۇنغۇچىلارنىڭ تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى بىلىشىمىز كېرەك دەپ قارىدى. ھىندىستانغا كەلگەن ئەنگىلىيەلىك ئوفېتسىرلار كالكۇتتا ئىنستىتۇتىدا ئۈچ يىلغىچە ئوقۇشى كېرەك ئىدى، ئۇلار ئىنگلىز قانۇنى بىلەن بىللە ھىندى ۋە مۇغۇل قانۇنلىرىنى ئۆگەندى. گرېك ۋە لاتىن تىللىرى بىلەن قوشۇپ سانسكرىت، ئوردۇ ۋە پارس تىللىرىنى ئۈگەندى. ماتېماتىكا، ئىقتىساد ۋە جۇغراپىيە بىلەن بىللە قوشۇپ تامىل، بېنگال ۋە مۇغۇل مەدەنىيىتىنى ئۈگەندى. تىلشۇناسلىق تەتقىقاتى يەرلىك تىللارنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە گرامماتىكىسىنى چۈشىنىشتە تېپىلغۇسىز ياردەم بولدى.

ۋىليام جونېس ۋە ھېنرى راۋلىنسونغا ئوخشاش كىشىلەرنىڭ ئەمگىكىگە تايىنىپ، ياۋروپالىق ئىستىلاچىلار ئۆز ئىمپېرىيەسىنى ئوبدان بىلەلىدى. ئۇلار يەرلىك كىشىلەرنى ئىلگىرىكى ئىستىلاچىلاردىن، ھەتتا يەرلىك ئاھالىدىنمۇ ياخشى بىلەتتى. ئۇلارنىڭ مول بىلىمى كۆرۈنەرلىك ئەمەلىي ئەۋزەللىككە ئىگە ئىدى. مول بىلىم بولمىغان بولسا ئىدى، ئاز ساندىكى بېرتانىيەلىكلەرنىڭ ئىككى يۈز يىل جەريانىدا يۈز مىليونلىغان ھىندىستانلىقلارنى باشقۇرۇشى، زۇلۇم قىلىشى ۋە ئېكىسپىلاتاتسىيە قىلىشى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولمىغان بولاتتى. پۈتۈن 19-ئەسىر ۋە 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە 300 مىليون ھىندىستانلىقنى بويسۇندۇرۇش ۋە ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئۈچۈن 5000غا يەتمىگەن بېرتانىيەلىك مەمۇر، تەخمىنەن 40،000 ~ 70،000 بېرتانىيەلىك ئەسكەر، 100،000 سودىگەر، ئېقىپ يۈرگەنلەر، ئاياللار ۋە بالىلار يېتەرلىك ئىدى.^[10]

شۇنداقتىمۇ بۇ ئەمەلىي ئەۋزەللىكلەر ئىمپېرىيەنىڭ تىلشۇناسلىق، ئۆسۈملۈكلۈكشۇناسلىق، جۇغراپىيە ۋە تارىخ تەتقىقاتىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىشىدىكى بىردىنبىر سەۋەب ئەمەس. ئىلىم-پەننىڭ ئىمپېرىيەنى ئىدىئولوگىيەلىك جەھەتتىن ئاقلىشى ئوخشاشلا مۇھىم سەۋەپتۇر. ھازىرقى ياۋروپالىقلار يېڭى بىلىمگە ئېرىشىشنى ھەمىشە ياخشى ئىش، دەپ قارىدى. ئىمپېرىيەلەر ئۈزلۈكسىز يېڭى بىلىملەرنى بارلىققا كەلتۈردى، يىڭى بىلىمگە ئېرىشىشنى ئىلغار ۋە ئىجابىي ئىش دەپ ئاتىدى. بۈگۈنكى كۈندە، جۇغراپىيە، ئارخولوگىيە ۋە ئۆسۈملۈكلۈكشۇناسلىق قاتارلىق پەنلەرنىڭ تارىخى ھېچ بولمىغاندا ۋاسىتىلىك ھالدا ياۋروپا ئىمپېرىيىسىنىڭ ياردىمىنى ئېتىراپ قىلىشتىن ساقلىنالمايدۇ. بوتانىكا تارىخى ئاۋسترالىيەلىك يەرلىك كىشىلەرنىڭ ئازاب-ئوقۇبەتلىرى توغرىسىدا ھېچقانداق گەپ قىلمايدۇ، ئەمما جەيمىس كۇك ۋە جوسىف بانكىس توغرىلىق بەزى ياخشى گەپلەرنى قىلىدۇ.

ئۇنىڭدىن باشقا، ھېچ بولمىغاندا،  ئىمپېرىيەلەر توپلىغان بىلىملەر خەلققە نەپ يەتكۈزدى ۋە خەلقنىڭ تېخىمۇ «يۈكسېلىشى» ئۈچۈن پايدىلىق تىببىي ۋە مائارىپ مۇلازىمىتىنى تەمىنلىدى، تۆمۈر يول ۋە قانال ياساش، ئادالەت ۋە گۈللىنىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلدى. ئىمپېرىيالىستلار ئىمپېرىيەنىڭ ئېكىسپېلاتتاسسىيە قىلىدىغان بولماستىن، بەلكى ياۋروپالىق بولمىغان ئىرقلار ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان پايدىلىق ئىش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. رۇديارد كىپلىڭنىڭ گىپى بىلەن ئېيتقاندا، «ئاق تەنلىك بولۇشنىڭ يۈكى» بولسا:

ئاق تەنلىك بولۇشنىڭ يۈكى بەك ئېغىر،

بارگاھلاردا قالىدۇ نەسلىڭ،

ئوغۇللۇرۇڭ بولار سەرسانە،

ئەسىرلەرنىڭ خىزمىتى ئۈچۈن.

ھورۇن، ئەزمە، ياۋا خەلقنى،

يېرىم شەيتان، چالا بوۋاقنى

يىڭى ئەسىر كالۋا تۇتقۇننى

ئادەم قىلىش تەقدىر پىشانە.

ئەلۋەتتە، پاكىتلار دائىم بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئىنكار قىلىدۇ. بېرتانىيەلىكلەر 1764-يىلى ھىندىستاننىڭ ئەڭ باي ئۆلكىسى بېنگالنى ئىستىلا قىلدى. يېڭى ھۆكۈمرانلار ئۆزىنى بېيىتىشتىن باشقا ئىشلارغا ئانچە قىزىقمىدى. ئۇلار بىر نەچچە يىلدىن كېيىن بېنگال چوڭ ئاچارچىلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئاپەت خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي سىياسەت قوللاندى. ئاچارچىلىق 1769-يىلى باشلاندى، 1770-يىلى ئاپەت سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈلدى ۋە 1773-يىلغىچە داۋاملاشتى. ئ‍ۆلكە نوپۇسىنىڭ ئۈچتىن بىرى، تەخمىنەن 10 مىليون بېنگاللىق ئاپەتتە قازا قىلدى.^[11]

دەرۋەقە، زۇلۇم ۋە ئېكىسپىلاتاتسىيە ھەققىدىكى ھېكايىلەر ياكى «ئاق تەنلىكلەرنىڭ يۈكى» توغرىسىدىكى بايانلار ئەمەلىيەتكە پۈتۈنلەي ماس كەلمەيدۇ. ياۋروپا ئىمپېرىيەلىرى كەڭ كۆلەمدە نۇرغۇن ئوخشىمىغان ئىشلارنى قىلدى، سىز ئۇلار ھەققىدە نېمە دېمەكچى بولسىڭىز شۇنىڭغا لايىق نۇرغۇن مىساللارنى تاپالايسىز.  ئىمپېرىيەلەرنى ئۆلۈم، زۇلۇم ۋە ئادالەتسىزلىكنى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقىتىدىغان رەزىل ئالۋاستىلار دەپ ئويلامسىز؟ ئۇنداقتا ئېنسىكلوپېدىيەنى ئۇلارنىڭ جىنايەتلىرى بىلەن تولدۇرالايسىز. سىز ئۇلارنىڭ يېڭى دورا، تېخىمۇ ياخشى ئىقتىسادىي شارائىت ۋە تېخىمۇ چوڭ بىخەتەرلىك بىلەن ئىستىلا قىلىنغانلارنىڭ شارائىتىنى ياخشىلىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقچىمۇ؟ ئۇنداقتا ئۇلارنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرى بىلەن يەنە بىر ئېنسىكلوپېدىيەنى تولدۇرالايسىز. ئىمپېرىيەلەرنىڭ پەن بىلەن قويۇق ھەمكارلىقى سەۋەبىدىن، شۇنچە چوڭ قۇدرەتكە ئىگە بولۇپ، دۇنيانى شۇنداق دەرىجىدە ئۆزگەرتتىكى، ئىمپېرىيەلەرگە ياخشى ياكى يامان دەپ نام بەرگىلى بولمايتتى. ئۇلار دۇنيانى بىلگىنىمىزدەك بەرپا قىلدى، جۈملىدىن ئۇلارغا ھۆكۈم قىلىدىغان ئىدىئولوگىيەنىمۇ ئۇلار بەرپا قىلدى.

ئەمما پەن ئىمپېريالىستلار تەرىپىدىن تېخىمۇ قەبىھ مەقسەتلەر ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىلگەن. بىئولوگلار، ئىنسانشۇناسلار، ھەتتا تىلشۇناسلار ياۋروپالىقلارنىڭ باشقا ئىرقلاردىن ئۈستۈن ئىكەنلىكىنى، نەتىجىدە ئۇلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش ھوقۇقىنى (ئەگەر مەجبۇرىيىتى بولمىسا) ئىلمىي ئىسپاتلار بىلەن تەمىنلىدى. ۋىليام جونېس ھىندى-ياۋروپا تىللىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ بىر قەدىمكى تىلدىن كەلگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغاندىن كېيىن، نۇرغۇن ئالىملار بۇ تىلدا سۆزلىگۈچىلەرنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى بايقاشقا ئىنتىزار بولدى. ئۇلار 3000 نەچچە يىل ئىلگىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ھىندىستانغا بېسىپ كىرگەن ئەڭ دەسلەپكى سانسكرىت تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلقنىڭ ئۆزىنى ئارىيا دەپ ئاتىغانلىقىغا دىققەت قىلدى. ئەڭ بۇرۇنقى پارس تىلىدا سۆزلىگۈچىلەر ئۆزىنى ئايرىئا دەپ ئاتىغان ئىدى. ياۋروپالىق تەتقىقاتچىلار نەتىجىدە سانسكرىتچە ۋە پارسچە (شۇنداقلا گرېكچە، لاتىنچە، گوتچە ۋە سەلتىكچە) تىللارنى دۇنياغا كەلتۈرگەن ئىپتىدائىي تىلدا سۆزلەيدىغان كىشىلەرنىڭ ئۆزىنى ئاريان دەپ ئاتىغان بولۇشى مۇمكىنلىكىنى پەرەز قىلدى. بۇنداق بولغاندا ھەيۋەتلىك ھىندىستان، پارس، گرېتسىيە ۋە رىم مەدەنىيىتىنى قۇرغانلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئارىيان بولۇشى تاسادىپىيلىق بولامدۇ؟

ئۇنىڭدىن كېيىن، بېرتانىيە، فرانسىيە ۋە گېرمانىيە تەتقىقاتچىلىرى تىرىشچان ئارىيانلار ھەققىدىكى بۇ تىل نەزەرىيىسىنى دارۋېننىڭ تەبىئىي تاللاش نەزەرىيىسى بىلەن بىرىكتۈرۈپ، ئارىيانلارنىڭ نوقۇل بىر تىل گۇرۇپپىلا ئەمەس، بەلكى بىئولوگىيىلىك گەۋدە، يەنى بىر ئىرق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنداقلا ئۇلارنىڭ مۇنداقلا بىر ئىرق ئەمەس، بەلكى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا مەدەنىيەتنىڭ ئاساسىنى تىكلەش ئۈچۈن شىمالنىڭ تۇمانلىرىدا پەيدا بولغان ئېگىز، شالاڭ چاچ، كۆك كۆز، تىرىشچان ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى ئەقىللىق ئىنسانلارنىڭ مۆھتەرەم ئىرقى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتى. كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرىدىغىنى، ھىندىستان ۋە پېرسىيەگە تاجاۋۇز قىلغان ئارىيانلار بۇ تۇپراقلاردىكى يەرلىك كىشىلەر بىلەن توي قىلىپ، سۇس رەڭگى ۋە سېرىق چاچلىرىنى، ئاقىلانىلىق ۋە تىرىشچانلىقىنى يىتتۈرۈپ قويغان، نەتىجىدە ھىندىستان ۋە پېرسىيەنىڭ مەدەنىيەتلىرى چۆككەن ئىدى. ياۋروپادا بولسا ئارىيانلار ئىرقىي ساپلىقىنى قوغداپ قالغان. بۇ نېمە ئۈچۈن ياۋروپالىقلارنىڭ تۆۋەن ئىرقلار بىلەن ئارىلىشىشنىڭ ئالدىنى ئېلىپ دۇنيانى بويسۇندۇرالىغانلىقى ۋە نېمە ئۈچۈن دۇنيانى باشقۇرۇشقا ماس كېلىدىغانلىقىنىڭ سەۋەبى ئىدى.

نەچچە ئون يىل بازار تاپقان ۋە ھۆرمەتكە سازاۋەر بولغان يۇقىرىقىدەك ئىرقچىلىق نەزەرىيىسى ئالىملار ۋە سىياسىئونلار ئارىسىدا ئانا تېما بولۇپ تارىختا قالدى. كىشىلەر جەڭ مەيدانىنىڭ ئۆزگەرگەنلىكىنى، ئىرقچىلىقنىڭ ئىمپېرىيە ئىدىئولوگىيىسىدىكى ئورنىنى ھازىرقى مەدەنىيەتچىلىكنىڭ ئالغانلىقىنى سەزمەيلا ئىرقچىلىققا قارشى قەھرىمانلارچە كۈرەش قىلىشنى داۋاملاشتۇردى. يۇقىرىقىدەك ئاتالغۇ يوق، ئەمما بىزنىڭ ئۇنى ئىجاد قىلىدىغان ۋاقتىمىز كەلدى. بۈگۈنكى سەرخىللەر، ئوخشىمىغان ئىرىقلارنىڭ مەلۇم جەھەتتىكى ئەۋزەللىكلىرىنى ھەمىشە مەدەنىيەتتىكى ئالاھىدىلىك سۈپىتىدە تىلغا ئېلىپ سۆزلىشىدۇ. بىز ئەمدى «ئارتۇقچىلىقلار ئۇلارنىڭ قېنىدا» دېمەيمىز، بەلكى «ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتىدە» دەيمىز.

شۇڭلاشقا مۇسۇلمان كۆچمەنلەرگە قارشى تۇرىدىغان ياۋروپادىكى ئوڭ قانات پارتىيەلەر ئادەتتە ئىرق ئاتالغۇلىرىنى ئىشلىتىشتىن ساقلىنىشقا ئەھمىيەت بېرىدۇ. مارىيانا لە پەن نىڭ نۇتۇق يازغۇچىلىرى فىرانسىيە فرونت مىللىي رەھبىرىنىڭ تېلېۋىزور نۇتىقىنى «بىز بۇ ناچار سېمېت- مۇسۇلمان كۆچمەنلەر)لارنىڭ ئارىيان قېنىمىزنى شالغۇتلاشتۇرۇپ، ئارىيان مەدەنىيلىشىشىنى بۇزۇۋېتىشىنى خالىمايمىز» دەپ يازغان بولسا، نەق مەيداندىلا ئۇلارنىڭ كەشى توغرىلانغان بولاتتى. ئەكسىنچە، فرانسىيە فرونت مىللىي پارتىيسى، گوللاندىيە ئەركىنلىك پارتىيىسى، ئاۋىستىرىيەنىڭ كەلگۈسى ئىتتىپاقى ۋە ئۇلارغا ئوخشايدىغان پارتىيەلەر ياۋروپا مەدەنىيتىنىڭ دېموكراتىك قىممەتلەر، كەڭ قورساقلىق ۋە جىنسىي باراۋەرلىك بىلەن خاراكتىرلەنگەنلىكىنى؛ ئوتتۇرا شەرقتە تەرەققىي قىلغان مۇسۇلمان مەدەنىيىتىنىڭ تەبىقىۋاز، ئەسەبىيلىك ۋە ئاياللارنى تۆۋەن كۆرۈش بىلەن خاراكتېرلەنگەنلىكىنى، شۇڭا بۇ ئىككى مەدەنىيەتنىڭ بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغانلىقىنى، نۇرغۇن مۇسۇلمان كۆچمەنلەر غەربنىڭ قىممەت قارىشىنى قوبۇل قىلىشنى خالىمايدىغان (بەلكىم قوبۇل قىلىشى مۇمكىن ئەمەس) بولغاچقا، ئىچكى توقۇنۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ياۋروپا دېموكراتىيىسى ۋە لىبېرالىزمنى بۇزماسلىقى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ياۋرۇپاغا كىرىشىگە يول قويماسلىقى كېرەك، دەپ سۆزلەيدۇ.

بۇ خىل مەدەنىيەتچىلىك نوقتىنەزەرلىرى ئادىمىيەت پەنلىرى ۋە ئىجتىمائىي پەنلەردىكى ئاتالمىش مەدەنىيلىشىش توقۇنۇشلىرى ۋە ئوخشىمىغان مەدەنىيەت ئوتتۇرىسىدىكى تۈپ پەرقنى گەۋدىلەندۈرىدىغان ئىلمىي تەتقىقاتلار تەرىپىدىن قوللاپ قۇۋۋەتلىنىدۇ. تارىخچى ۋە ئىنسانشۇناسلارنىڭ ھەممىسى بۇ خىل نەزەرىيىلەرنى قوبۇل قىلمايدۇ ياكى سىياسى جەھەتتىكى قوللىنىلىشىنى خالىمايدۇ. ئەمما بىئولوگلار بۈگۈنكى كۈندە ئىرقچىلىقتىن ۋاز كېچىشنىڭ ئاسان پەيتىدىمۇ ھازىرقى ئىنسانلار توپى ئوتتۇرىسىدىكى بىئولوگىيىلىك كىچىك پەرقلەرنى چۈشەندۈرۈپ يۈرگەچكە، تارىخچىلار ۋە ئىنسانشۇناسلارنىڭ ئىرىقچىلىققا تايانغان مەدەنىيەت نوقتىنەزەرلىرىنى رەت قىلىشى تەسكە توختايدۇ. ئەگەر، ئىنسانلار مەدەنىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى پەرق مۇھىم بولمىسا تارىخچىلار ۋە ئىنسانشۇناسلارنىڭ بۇ پەرقلەرنى تەتقىق قىلىشى ئۈچۈن نېمىشقا مەبلەغ ئاجراتقۇدەكمىز؟

ئالىملار ئىمپېرىيە قۇرۇشىنى ئەمەلىي بىلىم، ئىددىيەۋى ئاساس ۋە تېخنىكىلىق ئۈسكۈنىلەر بىلەن تەمىنلىدى. بۇ خىل تۆھپىلەر بولمىسا ياۋروپالىقلارنىڭ دۇنيانى بويسۇندۇرالايدىغانلىقى ناتايىن ئىدى. بويسۇندۇرغۇچىلار ئالىملارنىڭ يۇقىرىقى تۆھپىسى ئۈچۈن ئۇچۇر ۋە بىخەتەرلىك بىلەن تەمىنلەپ، ھەر خىل غەلىتە ۋە قىزىقارلىق تەتقىقات تۈرلىرىنى قوللاپ، ئىلمىي تەپەككۇر ئۇسۇلىنى دۇنيانىڭ يىراق بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىغىچە تارقاتتى. ئىمپېرىيەنىڭ قوللىشى بولمىسا، زامانىۋى پەننىڭ بۇنچىلىك تەرەققىي قىلالىشى ئېنىق ئەمەس ئىدى. باشلىنىشىدىلا ئىمپىرىيگە خىزمەت قىلىشنى مەقسەت قىلمىغان پەن ساھەسى تولىمۇ ئاز.  پەن بايقاشلىرى، يىغىپ ساقلىغانلىرى، بىنا-قۇرۇلۇشلىرى ۋە ئوقۇش مۇكاپات پۇللىرىنىڭ كۆپ قىسمى ئارمىيە ئوفىتسېرلىرى، دېڭىز ئارمىيىسى كاپىتانى ۋە ئىمپېرىيە باشقۇرغۇچىلىرىنىڭ سېخىي ياردىمىگە تايانغان.

يۇقىرىدا دىيىلگەنلەر ئېنىقكى تولۇق ئەمەس. پەن ئىمپېرىيەنىڭلا ئەمەس، باشقا ئورگانلارنىڭ قوللىشىغىمۇ ئېرىشكەن. ياۋروپا ئىمپېرىيەلىرى پەندىن باشقىمۇ ئامىللارنىڭ ياردىمىدە قەد كۆتۈردى ۋە گۈللەندى. پەن ۋە ئىمپېرىيەنىڭ مېتېئورىتتەك قەد كۆتۈرۈشىنىڭ ئارقىسىدا كاپىتالىزىمدىن ئىبارەت بىر مۇھىم كۈچ يوشۇرۇنغان ئىدى. ئەگەر پۇل تېپىشنى ئويلايدىغان سودىگەرلەر بولمىغان بولسا، كولۇمبۇ ئامېرىكىغا، جامېس كۇك ئاۋىستىرالىيەگە يىتىپ بارمىغان بولاتتى، نېل ئارمستروڭ ھەرگىزمۇ ئايغا كىچىك قەدىمىنى باسمىغان بولاتتى.

[1] Stephen R. Bown, Scurvy: How a Surgeon, a Mariner and a Gentleman Solved the Greatest Medical Mystery of the Age of Sail (New York: Thomas Dunne Books, St. Martin’s Press, 2004); Kenneth John Carpenter, The History of Scurvy and Vitamin C (Cambridge: Cambridge University Press, 1986).

[2] James Cook, The Explorations of Captain James Cook in the Pacific, as Told by Selections of his Own Journals 1768–1779, ed. Archibald Grenfell Price (New York: Dover Publications, 1971), 16–17; Gananath Obeyesekere, The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacific (Princeton: Princeton University Press, 1992), 5; J. C. Beaglehole, ed., The Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery, vol. 1 (Cambridge: Cambridge University Press, 1968), 588.

[3]^* بۈگۈن، تاسمانىيەدىكى مىڭلىغان كىشىلەر ۋە باشقا كىشىلەر يەرلىك تاسمانىيەلىكلەرنىڭ ئەۋلادىدۇر، بولۇپمۇ، پالاۋا(Palawa) ۋە لىئا پۇتەخ(Lia Pootah) ئاھالىلىرى ئۈچۈن شۇنداق.

[4] Mark, Origins of the Modern World, 81.

[5] Christian, Maps of Time, 436.

[6] John Darwin, After Tamerlane: The Global History of Empire Since 1405 (London: Allen Lane, 2007), 239.

[7] Soli Shahvar, ‘Railroads i. The First Railroad Built and Operated in Persia’, in the Online Edition of Encyclopaedia Iranica, last modified 7 April 2008, http://www.iranicaonline.org/articles/railroads-i; Charles Issawi, ‘The Iranian Economy 1925– 1975: Fifty Years of Economic Development’, in Iran under the Pahlavis, ed. George Lenczowski (Stanford: Hoover Institution Press, 1978), 156.

[8] Mark, Origins of the Modern World, 46.

[9] Kirkpatrick Sale, Christopher Columbus and the Conquest of Paradise (London: Tauris Parke Paperbacks, 2006), 7–13.

[10] Edward M. Spiers, The Army and Society: 1819–1914 (London: Longman, 1980), 121; Robin Moore, ‘Imperial India, 1858–1914’, in The Oxford History of the British Empire: The Nineteenth Century, vol. 3, ed. Andrew Porter (New York: Oxford University Press, 1999), 442.

[11] Vinita Damodaran, ‘Famine in Bengal: A Comparison of the 1770 Famine in Bengal and the 1897 Famine in Chotanagpur’, The Medieval History Journal 10:1–2 (2007), 151.

15. The Marriage of Science and Empire

HOW FAR IS THE SUN FROM THE EARTH? It’s a question that intrigued many early modern astronomers, particularly after Copernicus argued that the sun, rather than the earth, is located at the centre of the universe. A number of astronomers and mathematicians tried to calculate the distance, but their methods provided widely varying results. A reliable means of making the measurement was finally proposed in the middle of the eighteenth century. Every few years, the planet Venus passes directly between the sun and the earth. The duration of the transit differs when seen from distant points on the earths surface because of the tiny difference in the angle at which the observer sees it. If several observations of the same transit were made from different continents, simple trigonometry was all it would take to calculate our exact distance from the sun.

Astronomers predicted that the next Venus transits would occur in 1761 and 1769. So expeditions were sent from Europe to the four corners of the world in order to observe the transits from as many distant points as possible. In 1761 scientists observed the transit from Siberia, North America, Madagascar and South Africa. As the 1769 transit approached, the European scientific community mounted a supreme effort, and scientists were dispatched as far as northern Canada and California (which was then a wilderness). The Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge concluded that this was not enough. To obtain the most accurate results it was imperative to send an astronomer all the way to the south-western Pacific Ocean.

The Royal Society resolved to send an eminent astronomer, Charles Green, to Tahiti, and spared neither effort nor money. But, since it was funding such an expensive expedition, it hardly made sense to use it to make just a single astronomical observation. Green was therefore accompanied by a team of eight other scientists from several disciplines, headed by botanists Joseph Banks and Daniel Solander. The team also included artists assigned to produce drawings of the new lands, plants, animals and peoples that the scientists would no doubt encounter. Equipped with the most advanced scientific instruments that Banks and the Royal Society could buy, the expedition was placed under the command of Captain James Cook, an experienced seaman as well as an accomplished geographer and ethnographer.

The expedition left England in 1768, observed the Venus transit from Tahiti in 1769, reconnoitred several Pacific islands, visited Australia and New Zealand, and returned to England in 1771. It brought back enormous quantities of astronomical, geographical, meteorological, botanical, zoological and anthropological data. Its findings made major contributions to a number of disciplines, sparked the imagination of Europeans with astonishing tales of the South Pacific, and inspired future generations of naturalists and astronomers.

One of the fields that benefited from the Cook expedition was medicine. At the time, ships that set sail to distant shores knew that more than half their crew members would die on the journey. The nemesis was not angry natives, enemy warships or homesickness. It was a mysterious ailment called scurvy. Men who came down with the disease grew lethargic and depressed, and their gums and other soft tissues bled. As the disease progressed, their teeth fell out, open sores appeared and they grew feverish, jaundiced, and lost control of their limbs. Between the sixteenth and eighteenth centuries, scurvy is estimated to have claimed the lives of about 2 million sailors. No one knew what caused it, and no matter what remedy was tried, sailors continued to die in droves. The turning point came in 1747, when a British physician, James Lind, conducted a controlled experiment on sailors who suffered from the disease. He separated them into several groups and gave each group a different treatment. One of the test groups was instructed to eat citrus fruits, a common folk remedy for scurvy. The patients in this group promptly recovered. Lind did not know what the citrus fruits had that the sailors’ bodies lacked, but we now know that it is vitamin C. A typical shipboard diet at that time was notably lacking in foods that are rich in this essential nutrient. On long-range voyages sailors usually subsisted on biscuits and beef jerky, and ate almost no fruits or vegetables.

The Royal Navy was not convinced by Lind’s experiments, but James Cook was. He resolved to prove the doctor right. He loaded his boat with a large quantity of sauerkraut and ordered his sailors to eat lots of fresh fruits and vegetables whenever the expedition made landfall. Cook did not lose a single sailor to scurvy. In the following decades, all the world’s navies adopted Cook’s nautical diet, and the lives of countless sailors and passengers were saved.!

However, the Cook expedition had another, far less benign result. Cook was not only an experienced seaman and geographer, but also a naval officer. The Royal Society financed a large part of the expedition’s expenses, but the ship itself was provided by the Royal Navy. The navy also seconded eighty-five well-armed sailors and marines, and equipped the ship with artillery, muskets, gunpowder and other weaponry. Much of the information collected by the expedition particularly the astronomical, geographical, meteorological and anthropological data — was of obvious political and military value. The discovery of an effective treatment for scurvy greatly contributed to British control of the world’s oceans and its ability to send armies to the other side of the world. Cook claimed for Britain many of the islands and lands he ‘discovered’, most notably Australia. The Cook expedition laid the foundation for the British occupation of the south-western Pacific Ocean; for the conquest of Australia, Tasmania and New Zealand; for the settlement of millions of Europeans in the new colonies; and for the extermination of their native cultures and most of their native populations.?

In the century following the Cook expedition, the most fertile lands of Australia and New Zealand were taken from their previous inhabitants by European settlers. The native population dropped by up to 90 per cent and the survivors were subjected to a harsh regime of racial oppression. For the Aborigines of Australia and the Maoris of New Zealand, the Cook expedition was the beginning of a catastrophe from which they have never recovered.

An even worse fate befell the natives of Tasmania. Having survived for 10,000 years in splendid isolation, they were completely wiped out, to the last man, woman and child, within a century of Cook’s arrival. European settlers first drove them off the richest parts of the island, and then, coveting even the remaining wilderness, hunted them down and killed them systematically. The few survivors were hounded into an evangelical concentration camp, where well-meaning but not particularly open-minded missionaries tried to indoctrinate them in the ways of the modern world. The Tasmanians were instructed in reading and writing, Christianity and various ‘productive skills’ such as sewing clothes and farming. But they refused to learn. They became ever more melancholic, stopped having children, lost all interest in life, and finally chose the only escape route from the modern world of science and progress — death.

Alas, science and progress pursued them even to the afterlife. The corpses of the last Tasmanians were seized in the name of science by anthropologists and curators. They were dissected, weighed and measured, and analysed in learned articles. The skulls and skeletons were then put on display in museums and anthropological collections. Only in 1976 did the Tasmanian Museum give up for burial the skeleton of Truganini, the last native Tasmanian, who had died a hundred years earlier. The English Royal College of Surgeons held on to samples of her skin and hair until 2002.

Was Cook’s ship a scientific expedition protected by a military force or a military expedition with a few scientists tagging along? That’s like asking whether your petrol tank is half empty or half full. It was both. The Scientific Revolution and modern imperialism were inseparable. People such as Captain James Cook and the botanist Joseph Banks could hardly distinguish science from empire. Nor could luckless Truganini.

Why Europe?

The fact that people from a large island in the northern Atlantic conquered a large island south of Australia is one of history’s more bizarre occurrences. Not long before Cook’s expedition, the British Isles and western Europe in general were but distant backwaters of the Mediterranean world. Little of importance ever happened there. Even

the Roman Empire — the only important premodern European empire — derived most of its wealth from its North African, Balkan and Middle Eastern provinces. Rome’s western European provinces were a poor Wild West, which contributed little aside from minerals and slaves. Northern Europe was so desolate and barbarous that it wasn’t even worth conquering.

35. Truganini, the last native Tasmanian.

Only at the end of the fifteenth century did Europe become a hothouse of important military, political, economic and cultural developments. Between 1500 and 1750, western Europe gained momentum and became master of the ‘Outer World’, meaning the two American continents and the oceans. Yet even then Europe was no match for the great powers of Asia. Europeans managed to conquer America and gain supremacy at sea mainly because the Asiatic powers showed little interest in them. The early modern era was a golden age for the Ottoman Empire in the Mediterranean, the Safavid Empire in Persia, the Mughal Empire in India, and the Chinese Ming and Qing dynasties. They expanded their territories significantly and enjoyed unprecedented demographic and economic growth. In 1775 Asia accounted for 80 per cent of the world economy. The combined economies of India and China alone represented two-thirds of global production. In comparison, Europe was an economic dwarf.

The global centre of power shifted to Europe only between 1750 and 1850, when Europeans humiliated the Asian powers in a series of wars and conquered large parts of Asia. By 1900 Europeans firmly controlled the worlds economy and most of its territory. In 1950 western Europe and the United States together accounted for more than half of global production, whereas Chinas portion had been reduced to 5 per cent.4 Under the European aegis a new global order and global culture emerged. Today all humans are, to a much greater extent than they usually want to admit, European in dress, thought and taste. They may be fiercely anti-European in their rhetoric, but almost everyone on the planet views politics, medicine, war and economics through European eyes, and listens to music written in European modes with words in European languages. Even today’s burgeoning Chinese economy, which may soon regain its global primacy, is built on a European model of production and finance.

How did the people of this frigid finger of Eurasia manage to break out of their remote corner of the globe and conquer the entire world? Europe’s scientists are often given much of the credit. It’s unquestionable that from 1850 onward European domination rested to a large extent on the military—industrial-scientific complex and technological wizardry. All successful late modern empires cultivated scientific research in the hope of harvesting technological innovations, and many scientists spent most of their time working on arms, medicines and machines for their imperial masters. A common saying among European soldiers facing African enemies was, ‘Come what may, we have machine guns, and they don’t.’ Civilian technologies were no less important. Canned food fed soldiers, railroads and steamships transported soldiers and_ their provisions, while a new arsenal of medicines cured soldiers, sailors and locomotive engineers. These logistical advances played a more significant role in the European conquest of Africa than did the machine gun.

But that wasn’t the case before 1850. The military-industrial-scientific complex was still in its infancy; the technological fruits of the Scientific Revolution were unripe; and the technological gap between European, Asiatic and African powers was small. In 1770, James Cook certainly had far better technology than the Australian Aborigines, but so did the Chinese and the Ottomans. Why then was Australia explored and colonised by Captain James Cook and not by Captain Wan Zhengse or Captain Hussein Pasha? More importantly, if in 1770 Europeans had no significant technological advantage over Muslims, Indians and Chinese, how did they manage in the following century to open such a gap between themselves and the rest of the world?

Why did the military-industrial-scientific complex blossom in Europe rather than India? When Britain leaped forward, why were France, Germany and the United States quick to follow, whereas China lagged behind? When the gap between industrial and non-industrial nations became an obvious economic and political factor, why did Russia, Italy and Austria succeed in closing it, whereas Persia, Egypt and the Ottoman Empire failed? After all, the technology of the first industrial wave was relatively simple. Was it so hard for Chinese or Ottomans to engineer steam engines, manufacture machine guns and lay down railroads?

The world’s first commercial railroad opened for business in 1830, in Britain. By 1850, Western nations were criss-crossed by almost 40,000 kilometres of railroads — but in the whole of Asia, Africa and Latin America there were only 4,000 kilometres of tracks. In 1880, the West boasted more than 350,000 kilometres of railroads, whereas in the rest of the world there were but 35,000 kilometres of train lines (and most of these were laid by the British in India).5 The first railroad in China opened only in 1876. It was twenty-five kilometres long and built by Europeans — the Chinese government destroyed it the following year. In 1880 the Chinese Empire did not operate a single railroad. The first railroad in Persia was built only in 1888, and it connected Tehran with a Muslim holy site about ten kilometres south of the capital. It was constructed and operated by a Belgian company. In 1950, the total railway network of Persia still amounted to a meagre 2,500 kilometres, in a country seven times the size of Britain.6

The Chinese and Persians did not lack technological inventions such as steam engines (which could be freely copied or bought). They lacked the values, myths, judicial apparatus and sociopolitical structures that took centuries to form and mature in the West and which could not be copied and internalised rapidly. France and the United States quickly followed in Britain’s footsteps because the French and Americans already shared the most important British myths and social structures. The Chinese and Persians could not catch up as quickly because they thought and organised their societies differently.

This explanation sheds new light on the period from 1500 to 1850. During this era Europe did not enjoy any obvious technological, political, military or economic advantage over the Asian powers, yet the continent built up a unique potential, whose importance suddenly became obvious around 1850. The apparent equality between Europe, China and the Muslim world in 1750 was a mirage. Imagine two builders, each busy constructing very tall towers. One builder uses wood and mud bricks, whereas the other uses steel and concrete. At first it seems that there is not much of a difference between the two methods, since both towers grow at a similar pace and reach a similar height. However, once a critical threshold is crossed, the wood and mud tower cannot stand the strain and collapses, whereas the steel and concrete tower grows storey by storey, as far as the eye can see.

What potential did Europe develop in the early modern period that enabled it to dominate the late modern world? There are two complementary answers to this question: modern science and capitalism. Europeans were used to thinking and behaving in a scientific and capitalist way even before they enjoyed any significant technological advantages. When the technological bonanza began, Europeans could harness it far better than anybody else. So it is hardly coincidental that science and capitalism form the most important legacy that European imperialism has bequeathed the post-European world of the twenty-first century. Europe and Europeans no longer rule the world, but science and capital are growing ever stronger. The victories of capitalism are examined in the following chapter. This chapter is dedicated to the love story between European imperialism and modern science.

The Mentality of Conquest

Modern science flourished in and thanks to European empires. The discipline obviously owes a huge debt to ancient scientific traditions, such as those of classical Greece, China, India and Islam, yet its unique character began to take shape only in the early modern period, hand in hand with the imperial expansion of Spain, Portugal, Britain, France, Russia and the Netherlands. During the early modern period, Chinese, Indians, Muslims, Native Americans and Polynesians continued to make important contributions to the Scientific Revolution. The insights of Muslim economists were studied by Adam Smith and Karl Marx, treatments pioneered by Native American doctors found their way into English medical texts and data extracted from Polynesian informants revolutionised Western anthropology. But until the mid-twentieth century, the people who collated these myriad scientific discoveries, creating scientific disciplines in the process, were the ruling and intellectual elites of the global European empires. The Far East and the Islamic world produced minds as intelligent and curious as those of Europe. However, between 1500 and 1950 they did not produce anything that comes even close to Newtonian physics or Darwinian biology.

This does not mean that Europeans have a unique gene for science, or that they will forever dominate the study of physics and biology. Just as Islam began as an Arab monopoly but was subsequently taken over by Turks and Persians, so modern science began as a European speciality, but is today becoming a multi-ethnic enterprise.

What forged the historical bond between modern science and European imperialism? Technology was an important factor in the nineteenth and twentieth centuries, but in the early modern era it was of limited importance. The key factor was that the plant-seeking botanist and the colony-seeking naval officer shared a similar mindset. Both scientist and conqueror began by admitting ignorance — they both said, ‘I don’t know what’s out there.’ They both felt compelled to go out and make new discoveries. And they both hoped the new knowledge thus acquired would make them masters of the world.

European imperialism was entirely unlike all other imperial projects in history. Previous seekers of empire tended to assume that they already understood the world. Conquest merely utilised and spread their view of the world. The Arabs, to name one example, did not conquer Egypt, Spain or India in order to discover something they did not know. The Romans, Mongols and Aztecs voraciously conquered new lands in search of power and wealth – not of knowledge. In contrast, European imperialists set out to distant shores in the hope of obtaining new knowledge along with new territories.

James Cook was not the first explorer to think this way. The Portuguese and Spanish voyagers of the fifteenth and sixteenth centuries already did. Prince Henry the Navigator and Vasco da Gama explored the coasts of Africa and, while doing so, seized control of islands and harbours. Christopher Columbus ‘discovered’ America and immediately claimed sovereignty over the new lands for the kings of Spain. Ferdinand Magellan found a way around the world, and simultaneously laid the foundation for the Spanish conquest of the Philippines.

As time went by, the conquest of knowledge and the conquest of territory became ever more tightly intertwined. In the eighteenth and nineteenth centuries, almost every important military expedition that left Europe for distant lands had on board scientists who set out not to fight but to make scientific discoveries. When Napoleon invaded Egypt in 1798, he took 165 scholars with him. Among other things, they founded an entirely new discipline, Egyptology, and made important contributions to the study of religion, linguistics and botany.

In 1831, the Royal Navy sent the ship HMS Beagle to map the coasts of South America, the Falklands Islands and the Galapagos Islands. The navy needed this knowledge in order to be better prepared in the event of war. The ship’s captain, who was an amateur scientist, decided to add a geologist to the expedition to study geological formations they might encounter on the way. After several professional geologists refused his invitation, the captain offered the job to a _twenty-two-year-old Cambridge graduate, Charles Darwin. Darwin had studied to become an Anglican parson but was far more interested in geology and natural sciences than in the Bible. He jumped at the opportunity, and the rest is history. The captain spent his time on the voyage drawing military maps while Darwin collected the empirical data and formulated the insights that would eventually become the theory of evolution.

On 20 July 1969, Neil Armstrong and Buzz Aldrin landed on the surface of the moon. In the months leading up to their expedition, the Apollo 11 astronauts trained in a remote moon-like desert in the western United States. The area is home to several Native American communities, and there is a story – or legend – describing an encounter between the astronauts and one of the locals.

One day as they were training, the astronauts came across an old Native American. The man asked them what they were doing there. They replied that they were part of a research expedition that would shortly travel to explore the moon. When the old man heard that, he fell silent for a few moments, and then asked the astronauts if they could do him a favour.

‘What do you want?’ they asked.

‘Well,’ said the old man, ‘the people of my tribe believe that holy spirits live on the moon. I was wondering if you could pass an important message to them from my people.’

‘What’s the message?’ asked the astronauts.

The man uttered something in his tribal language, and then asked the astronauts to repeat it again and again until they had memorised it correctly.

‘What does it mean?’ asked the astronauts.

‘Oh, I cannot tell you. It’s a secret that only our tribe and the moon spirits are allowed to know.’

When they returned to their base, the astronauts searched and searched until they found someone who could speak the tribal language, and asked him to translate the secret message. When they repeated what they had memorised, the translator started to laugh uproariously. When he calmed down, the astronauts asked him what it meant. The man explained that the sentence they had memorised so carefully said, ‘Don’t believe a single word these people are telling you. They have come to steal your lands.’

Empty Maps

The modern ‘explore and conquer’ mentality is nicely illustrated by the development of world maps. Many cultures drew world maps long before the modern age. Obviously, none of them really knew the whole of the world. No Afro-Asian culture knew about America, and no American culture knew about Afro-Asia. But unfamiliar areas were simply left out, or filled with imaginary monsters and wonders. These maps had no empty spaces. They gave the impression of a familiarity with the entire world.

During the fifteenth and sixteenth centuries, Europeans began to draw world maps with lots of empty spaces – one indication of the development of the scientific mindset, as well as of the European imperial drive. The empty maps were a psychological and ideological breakthrough, a clear admission that Europeans were ignorant of large parts of the world.

The crucial turning point came in 1492, when Christopher Columbus sailed westward from Spain, seeking a new route to East Asia. Columbus still believed in the old ‘complete’ world maps. Using them, Columbus calculated that Japan should have been located about 7,000 kilometres west of Spain. In fact, more than 20,000 kilometres and an entire unknown continent separate East Asia from Spain. On 12 October 1492, at about 2:00 a.m., Columbus’ expedition collided with the unknown continent. Juan Rodriguez Bermejo, watching from the mast of the ship Pinta, spotted an island in what we now call the Bahamas, and shouted ‘Land! Land!’

Columbus believed he had reached a small island off the East Asian coast. He called the people he found there ‘Indians’ because he thought he had landed in the Indies – what we now call the East Indies or the Indonesian archipelago. Columbus stuck to this error for the rest of his life. The idea that he had discovered a completely unknown continent was inconceivable for him and for many of his generation. For thousands of years, not only the greatest thinkers and scholars but also the infallible Scriptures had known only Europe, Africa and Asia. Could they all have been wrong? Could the Bible have missed half the world? It would be as if in 1969, on its way to the moon, Apollo 11 had crashed into a hitherto unknown moon circling the earth, which all previous observations had somehow failed to spot. In his refusal to admit ignorance, Columbus was still a medieval man. He was convinced he knew the whole world, and even his momentous discovery failed to convince him otherwise.

36. A European world map from 1459 (Europe is in the top left corner). The map is filled with details, even when depicting areas that were completely unfamiliar to Europeans, such as southern Africa.

The first modern man was Amerigo Vespucci, an Italian sailor who took part in several expeditions to America in the years 1499-1504. Between 1502 and 1504, two texts describing these expeditions were published in Europe. They were attributed to Vespucci. These texts argued that the new lands discovered by Columbus were not islands off the East Asian coast, but rather an entire continent unknown to the Scriptures, classical geographers and contemporary Europeans. In 1507, convinced by these arguments, a respected mapmaker named Martin Waldseemitiller published an updated world map, the first to show the place where Europe’s westward-sailing fleets had landed as a separate continent. Having drawn it, Waldseemtiller had to give it a name. Erroneously believing that Amerigo Vespucci had been the person who discovered it, Waldseemtiller named the continent in his honour — America. The Waldseemtiller map became very popular and was copied by many other cartographers, spreading the name he had given the new land. There is poetic justice in the fact that a quarter of the world, and two of its seven continents, are named after a little-known Italian whose sole claim to fame is that he had the courage to say, ‘We don’t know.’

The discovery of America was the foundational event of the Scientific Revolution. It not only taught Europeans to favour present observations over past traditions, but the desire to conquer America also obliged Europeans to search for new knowledge at breakneck speed. If they really wanted to control the vast new territories, they had to gather enormous amounts of new data about the geography, climate, flora, fauna, languages, cultures and history of the new continent. Christian Scriptures, old geography books and ancient oral traditions were of little help.

Henceforth not only European geographers, but European scholars in almost all other fields of knowledge began to draw maps with spaces left to fill in. They began to admit that their theories were not perfect and that there were important things that they did not know.

The Europeans were drawn to the blank spots on the map as if they were magnets, and promptly started filling them in. During the fifteenth and sixteenth centuries, European expeditions circumnavigated Africa, explored America, crossed the Pacific and Indian Oceans, and created a network of bases and colonies all over the world. They established the first truly global empires and knitted together the first global trade network. The European imperial expeditions transformed the history of the world: from being a series of histories of isolated peoples and cultures, it became the history of a single integrated human society.

37. The Salviati World Map, 1525. While the 1459 world map is full of continents, islands and detailed explanations, the Salviati map is mostly empty. The eye wanders south along the American coastline, until it peters into emptiness. Anyone looking at the map and possessing even minimal curiosity is tempted to ask, ‘What’s beyond this point?’ The map gives no answers. It invites the observer to set sail and find out.

These European explore-and-conquer expeditions are so familiar to us that we tend to overlook just how extraordinary they were. Nothing like them had ever happened before. Long-distance campaigns of conquest are not a natural undertaking. Throughout history most human societies were so busy with local conflicts and neighbourhood quarrels that they never considered exploring and conquering distant lands. Most great empires extended their control only over their immediate neighbourhood —- they reached far-flung lands simply because their neighbourhood kept expanding. Thus the Romans conquered Etruria in order to defend Rome (c.350-300 sc). They then conquered the Po Valley in order to defend Etruria (c.200 sc). They subsequently conquered Provence to defend the Po Valley (c.120 sc), Gaul to defend Provence (c.50 sc), and Britain in order to defend Gaul (c. av 50). It took them 400 years to get from Rome to London. In 350 sc, no Roman would have conceived of sailing directly to Britain and conquering it.

Occasionally an ambitious ruler or adventurer would embark on a long-range campaign of conquest, but such campaigns usually followed well-beaten imperial or commercial paths. The campaigns of Alexander the Great, for example, did not result in the establishment of a new empire, but rather in the usurpation of an existing empire — that of the Persians. The closest precedents to the modern European empires were the ancient naval empires of Athens and Carthage, and the medieval naval empire of Majapahit, which held sway over much of Indonesia in the fourteenth century. Yet even these empires rarely ventured into unknown seas — their naval exploits were local undertakings when compared to the global ventures of the modern Europeans.

Many scholars argue that the voyages of Admiral Zheng He of the Chinese Ming dynasty heralded and eclipsed the European voyages of discovery. Between 1405 and 1433, Zheng led seven huge armadas from China to the far reaches of the Indian Ocean. The largest of these comprised almost 300 ships and carried close to 30,000 people.” They visited Indonesia, Sri Lanka, India, the Persian Gulf, the Red Sea and East Africa. Chinese ships anchored in Jedda, the main harbour of the Hejaz, and in Malindi, on the Kenyan coast. Columbus’ fleet of 1492 — which consisted of three small ships manned by 120 sailors — was like a trio of mosquitoes compared to Zheng He’s drove of dragons.

Yet there was a crucial difference. Zheng He explored the oceans, and assisted pro-Chinese rulers, but he did not try to conquer or colonise the countries he visited. Moreover, the expeditions of Zheng He were not deeply rooted in Chinese politics and culture. When the ruling faction in Beijing changed during the 1430s, the new overlords abruptly terminated the operation. The great fleet was dismantled, crucial technical and geographical knowledge was lost, and no explorer of such stature and means ever set out again from a Chinese port. Chinese rulers in the coming centuries, like most Chinese rulers in previous centuries, restricted their interests and ambitions to the Middle Kingdom’s immediate environs.

The Zheng He expeditions prove that Europe did not enjoy an outstanding technological edge. What made Europeans exceptional was their unparalleled and insatiable ambition to explore and conquer. Although they might have had the ability, the Romans never attempted to conquer India or Scandinavia, the Persians never attempted to conquer Madagascar or Spain, and the Chinese never attempted to conquer Indonesia or Africa. Most Chinese rulers left even nearby Japan to its own devices. There was nothing peculiar about that. The oddity is that early modern Europeans caught a fever that drove them to sail to distant and completely unknown lands full of alien cultures, take one step on to their beaches, and immediately declare, ‘I claim all these territories for my king!’

38. Zheng He’s flagship next to that of Columbus.

Invasion from Outer Space

Around 1517, Spanish colonists in the Caribbean islands began to hear vague rumours about a powerful empire somewhere in the centre of the Mexican mainland. A mere four years later, the Aztec capital was a smouldering ruin, the Aztec Empire was a thing of the past, and Hernan Cortés lorded over a vast new Spanish Empire in Mexico.

The Spaniards did not stop to congratulate themselves or even to catch their breath. They immediately commenced explore-and-conquer operations in all directions. The previous rulers of Central America — the Aztecs, the Toltecs, the Maya — barely knew South America existed, and never made any attempt to subjugate it, over the course of 2,000 years. Yet within little more than ten years of the Spanish conquest of Mexico, Francisco Pizarro had discovered the Inca Empire in South America, vanquishing it in 1532.

Had the Aztecs and Incas shown a bit more interest in the world surrounding them — and had they known what the Spaniards had done to their neighbours — they might have resisted the Spanish conquest more keenly and successfully. In the years separating Columbus’ first journey to America (1492) from the landing of Cortés in Mexico (1519), the Spaniards conquered most of the Caribbean islands, setting up a chain of new colonies. For the subjugated natives, these colonies were hell on earth. They were ruled with an iron fist by greedy and unscrupulous colonists who enslaved them and set them to work in mines and plantations, killing anyone who offered the slightest resistance. Most of the native population soon died, either because of the harsh working conditions or the virulence of the diseases that hitch-hiked to America on the conquerors’ sailing ships. Within twenty years, almost the entire native Caribbean population was wiped out. The Spanish colonists began importing African slaves to fill the vacuum.

This genocide took place on the very doorstep of the Aztec Empire, yet when Cortés landed on the empire’s eastern coast, the Aztecs knew nothing about it. The coming of the Spaniards was the equivalent of an alien invasion from outer space. The Aztecs were convinced that they knew the entire world and that they ruled most of it. To them it was unimaginable that outside their domain could exist anything like these Spaniards. When Cortés and his men landed on the sunny beaches of today’s Vera Cruz, it was the first time the Aztecs encountered a completely unknown people.

The Aztecs did not know how to react. They had trouble deciding what these strangers were. Unlike all known humans, the aliens had white skins. They also had lots of facial hair. Some had hair the colour of the sun. They stank horribly. (Native hygiene was far better than Spanish hygiene. When the Spaniards first arrived in Mexico, natives bearing incense burners were assigned to accompany them wherever they went. The Spaniards thought it was a mark of divine honour. We know from native sources that they found the newcomers’ smell unbearable.)

Map 7. The Aztec and Inca empires at the time of the Spanish conquest.

The aliens’ material culture was even more bewildering. They came in giant ships, the like of which the Aztecs had never imagined, let alone seen. They rode on the back of huge and terrifying animals, swift as the wind. They could produce lightning and thunder out of shiny metal sticks. They had flashing long swords and impenetrable armour, against which the natives’ wooden swords and flint spears were useless.

Some Aztecs thought these must be gods. Others argued that they were demons, or the ghosts of the dead, or powerful sorcerers. Instead of concentrating all available forces and wiping out the Spaniards, the Aztecs deliberated, dawdled and negotiated. They saw no reason to rush. After all, Cortés had no more than 550 Spaniards with him. What could 550 men do to an empire of millions?

Cortés was equally ignorant about the Aztecs, but he and his men held significant advantages over their adversaries. While the Aztecs had no experience to prepare them for the arrival of these strange-looking and foul-smelling aliens, the Spaniards knew that the earth was full of unknown human realms, and no one had greater expertise in invading alien lands and dealing with situations about which they were utterly ignorant. For the modern European conqueror, like the modern European scientist, plunging into the unknown was exhilarating.

So when Cortés anchored off that sunny beach in July 1519, he did not hesitate to act. Like a science-fiction alien emerging from his spaceship, he declared to the awestruck locals: ‘We come in peace. Take us to your leader.’ Cortés explained that he was a peaceful emissary from the great king of Spain, and asked for a diplomatic interview with the Aztec ruler, Montezuma II. (This was a shameless lie. Cortés led an independent expedition of greedy adventurers. The king of Spain had never heard of Cortés, nor of the Aztecs.) Cortés was given guides, food and some military assistance by local enemies of the Aztecs. He then marched towards the Aztec capital, the great metropolis of Tenochtitlan.

The Aztecs allowed the aliens to march all the way to the capital, then respectfully led the aliens’ leader to meet Emperor Montezuma. In the middle of the interview, Cortés gave a signal, and steel-armed Spaniards butchered Montezuma’s bodyguards (who were armed only with wooden clubs, and stone blades). The honoured guest took his host prisoner.

Cortés was now in a very delicate situation. He had captured the emperor, but was surrounded by tens of thousands of furious enemy warriors, millions of hostile civilians, and an entire continent about which he knew practically nothing. He had at his disposal only a few hundred Spaniards, and the closest Spanish reinforcements were in Cuba, more than 1,500 kilometres away.

Cortés kept Montezuma captive in the palace, making it look as if the king remained free and in charge and as if the ‘Spanish ambassador’ were no more than a guest. The Aztec Empire was an extremely centralised polity, and this unprecedented situation paralysed it. Montezuma continued to behave as if he ruled the empire, and the Aztec elite continued to obey him, which meant they obeyed Cortés. This situation lasted for several months, during which time Cortés interrogated Montezuma and his attendants, trained translators in a variety of local languages, and sent small Spanish expeditions in all directions to become familiar with the Aztec Empire and the various tribes, peoples and cities that it ruled.

The Aztec elite eventually revolted against Cortés and Montezuma, elected a new emperor, and drove the Spaniards from Tenochtitlan. However, by now numerous cracks had appeared in the imperial edifice. Cortés used the knowledge he had gained to prise the cracks open wider and split the empire from within. He convinced many of the empire’s subject peoples to join him against the ruling Aztec elite. The subject peoples miscalculated badly. They hated the Aztecs, but knew nothing of Spain or the Caribbean genocide. They assumed that with Spanish help they could shake off the Aztec yoke. The idea that the Spanish would take over never occurred to them. They were sure that if Cortés and his few hundred henchmen caused any trouble, they could easily be overwhelmed. The rebellious peoples provided Cortés with an army of tens of thousands of local troops, and with its help Cortés besieged Tenochtitlan and conquered the city.

At this stage more and more Spanish soldiers and settlers began arriving in Mexico, some from Cuba, others all the way from Spain. When the local peoples realised what was happening, it was too late. Within a century of the landing at Vera Cruz, the native population of the Americas had shrunk by about 90 per cent, due mainly to unfamiliar diseases that reached America with the invaders. The survivors found themselves under the thumb of a greedy and racist regime that was far worse than that of the Aztecs.

Ten years after Cortés landed in Mexico, Pizarro arrived on the shore of the Inca Empire. He had far fewer soldiers than Cortés — his expedition numbered just 168 men! Yet Pizarro benefited from all the knowledge and experience gained in previous invasions. The Inca, in contrast, knew nothing about the fate of the Aztecs. Pizarro plagiarised Cortés. He declared himself a peaceful emissary from the king of Spain, invited the Inca ruler, Atahualpa, to a diplomatic interview, and then kidnapped him. Pizarro proceeded to conquer the paralysed empire with the help of local allies. If the subject peoples of the Inca Empire had known the fate of the inhabitants of Mexico, they would not have thrown in their lot with the invaders. But they did not know.

The native peoples of America were not the only ones to pay a heavy price for their parochial outlook. The great empires of Asia — the Ottoman, the Safavid, the Mughal and the Chinese — very quickly heard that the Europeans had discovered something big. Yet they displayed little interest in these discoveries. They continued to believe that the world revolved around Asia, and made no attempt to compete with the Europeans for control of America or of the new ocean lanes in the Atlantic and the Pacific. Even puny European kingdoms such as Scotland and Denmark sent a few explore-and-conquer expeditions to America, but not one expedition of either exploration or conquest was ever sent to America from the Islamic world, India or China. The first non-European power that tried to send a military expedition to America was Japan. That happened in June 1942, when a Japanese expedition conquered Kiska and Attu, two small islands off the Alaskan coast, capturing in the process ten US soldiers and a dog. The Japanese never got any closer to the mainland.

It is hard to argue that the Ottomans or Chinese were too far away, or that they lacked the technological, economic or military wherewithal. The resources that sent Zheng He from China to East Africa in the 1420S should have been enough to reach America. The Chinese just weren’t interested. The first Chinese world map to show America was not issued until 1602 — and then by a European missionary!

For 300 years, Europeans enjoyed undisputed mastery in America and Oceania, in the Atlantic and the Pacific. The only significant struggles in those regions were between different European powers. The wealth and resources accumulated by the Europeans eventually enabled them to invade Asia too, defeat its empires, and divide it among themselves. When the Ottomans, Persians, Indians and Chinese woke up and began paying attention, it was too late.

Only in the twentieth century did non-European cultures adopt a truly global vision. This was one of the crucial factors that led to the collapse of European hegemony. Thus in the Algerian War of Independence (1954-62), Algerian guerrillas defeated a French army with an overwhelming numerical, technological and economic advantage. The Algerians prevailed because they were supported by a global anti- colonial network, and because they worked out how to harness the world’s media to their cause — as well as public opinion in France itself. The defeat that little North Vietnam inflicted on the American colossus was based on a similar strategy. These guerrilla forces showed that even superpowers could be defeated if a local struggle became a global cause. It is interesting to contemplate what might have happened had Montezuma been able to manipulate public opinion in Spain and gain assistance from one of Spain’s rivals — Portugal, France or the Ottoman Empire.

Rare Spiders and Forgotten Scripts

Modern science and modern empires were motivated by the restless feeling that perhaps something important awaited beyond the horizon — something they had better explore and master. Yet the connection between science and empire went much deeper. Not just the motivation, but also the practices of empire-builders were entangled with those of scientists. For modern Europeans, building an empire was a scientific project, while setting up a scientific discipline was an imperial project.

When the Muslims conquered India, they did not bring along archaeologists to systematically study Indian history, anthropologists to study Indian cultures, geologists to study Indian soils, or zoologists to study Indian fauna. When the British conquered India, they did all of these things. On 10 April 1802 the Great Survey of India was launched. It lasted sixty years. With the help of tens of thousands of native labourers, scholars and guides, the British carefully mapped the whole of India, marking borders, measuring distances, and even calculating for the first time the exact height of Mount Everest and the other Himalayan peaks. The British explored the military resources of Indian provinces and the location of their gold mines, but they also took the trouble to collect information about rare Indian spiders, to catalogue colourful butterflies, to trace the ancient origins of extinct Indian languages, and to dig up forgotten ruins.

Mohenjo-daro was one of the chief cities of the Indus Valley civilisation, which flourished in the third millennium sc and was destroyed around 1900 sc. None of India’s pre-British rulers — neither the Mauryas, nor the Guptas, nor the Delhi sultans, nor the great Mughals – had given the ruins a second glance. But a British archaeological survey took notice of the site in 1922. A British team then excavated it, and discovered the first great civilisation of India, which no Indian had been aware of.

Another telling example of British scientific curiosity was the deciphering of cuneiform script. This was the main script used throughout the Middle East for close to 3,000 years, but the last person able to read it probably died sometime in the early first millennium ap. Since then, inhabitants of the region frequently encountered cuneiform inscriptions on monuments, steles, ancient ruins and broken pots. But they had no idea how to read the weird, angular scratches and, as far as we know, they never tried. Cuneiform came to the attention of Europeans in 1618, when the Spanish ambassador in Persia went sightseeing in the ruins of ancient Persepolis, where he saw inscriptions that nobody could explain to him. News of the unknown script spread among European savants and piqued their curiosity. In 1657 European scholars published the first transcription of a cuneiform text from Persepolis. More and more transcriptions followed, and for close to two centuries scholars in the West tried to decipher them. None succeeded.

In the 1830s, a British officer named Henry Rawlinson was sent to Persia to help the shah train his army in the European style. In his spare time Rawlinson travelled around Persia and one day he was led by local guides to a cliff in the Zagros Mountains and shown the huge Behistun Inscription. About fifteen metres high and twenty-five metres wide, it had been etched high up on the cliff face on the command of King Darius I sometime around 500 sc. It was written in cuneiform script in three languages: Old Persian, Elamite and Babylonian. The inscription was well known to the local population, but nobody could read it. Rawlinson became convinced that if he could decipher the writing it would enable him and other scholars to read the numerous inscriptions and texts that were at the time being discovered all over the Middle East, opening a door into an ancient and forgotten world.

The first step in deciphering the lettering was to produce an accurate transcription that could be sent back to Europe. Rawlinson defied death to do so, scaling the steep cliff to copy the strange letters. He hired several locals to help him, most notably a Kurdish boy who climbed to the most inaccessible parts of the cliff in order to copy the upper portion of the inscription. In 1847 the project was completed, and a full and accurate copy was sent to Europe.

Rawlinson did not rest on his laurels. As an army officer, he had military and political missions to carry out, but whenever he had a spare moment he puzzled over the secret script. He tried one method after another and finally managed to decipher the Old Persian part of the inscription. This was easiest, since Old Persian was not that different from modern Persian, which Rawlinson knew well. An understanding of the Old Persian section gave him the key he needed to unlock the secrets of the Elamite and Babylonian sections. The great door swung open, and out came a rush of ancient but lively voices — the bustle of Sumerian bazaars, the proclamations of Assyrian kings, the arguments of Babylonian bureaucrats. Without the efforts of modern European imperialists such as Rawlinson, we would not have known much about the fate of the ancient Middle Eastern empires.

Another notable imperialist scholar was William Jones. Jones arrived in India in September 1783 to serve as a judge in the Supreme Court of Bengal. He was so captivated by the wonders of India that within less than six months of his arrival he had founded the Asiatic Society. This academic organisation was devoted to studying the cultures, histories and societies of Asia, and in particular those of India. Within two years Jones published his observations on the Sanskrit language, which pioneered the science of comparative linguistics.

In his publications Jones pointed out surprising similarities between Sanskrit, an ancient Indian language that became the sacred tongue of Hindu ritual, and the Greek and Latin languages, as well as similarities between all these languages and Gothic, Celtic, Old Persian, German, French and English. Thus in Sanskrit, ‘mother’ is ‘matar’, in Latin it is ‘mater’, and in Old Celtic it is ‘mathir’. Jones surmised that all these languages must share a common origin, developing from a now- forgotten ancient ancestor. He was thus the first to identify what later came to be called the Indo-European family of languages.

Jones’ study was an important milestone not merely due to his bold (and accurate) hypotheses, but also because of the orderly methodology that he developed to compare languages. It was adopted by other scholars, enabling them systematically to study the development of all the world’s languages.

Linguistics received enthusiastic imperial support. The European empires believed that in order to govern effectively they must know the languages and cultures of their subjects. British officers arriving in India were supposed to spend up to three years in a Calcutta college, where they studied Hindu and Muslim law alongside English law; Sanskrit, Urdu and Persian alongside Greek and Latin; and Tamil, Bengali and Hindustani culture alongside mathematics, economics and geography. The study of linguistics provided invaluable help in understanding the structure and grammar of local languages.

Thanks to the work of people like William Jones and Henry Rawlinson, the European conquerors knew their empires very well. Far better, indeed, than any previous conquerors, or even than the native population itself. Their superior knowledge had obvious practical advantages. Without such knowledge, it is unlikely that a ridiculously small number of Britons could have succeeded in governing, oppressing and exploiting so many hundreds of millions of Indians for two centuries. Throughout the nineteenth and early twentieth centuries, fewer than 5,000 British officials, about 40,000—70,000 British soldiers, and perhaps another 100,000 British business people, hangers-on, wives and children were sufficient to conquer and rule up to 300 million Indians.?

Yet these practical advantages were not the only reason why empires financed the study of linguistics, botany, geography and history. No less important was the fact that science gave the empires ideological justification. Modern Europeans came to believe that acquiring new knowledge was always good. The fact that the empires produced a constant stream of new knowledge branded them as progressive and positive enterprises. Even today, histories of sciences such as geography, archaeology and botany cannot avoid crediting the European empires, at least indirectly. Histories of botany have little to say about the suffering of the Aboriginal Australians, but they usually find some kind words for James Cook and Joseph Banks.

Furthermore, the new knowledge accumulated by the empires made it possible, at least in theory, to benefit the conquered populations and bring them the benefits of ‘progress’ – to provide them with medicine and education, to build railroads and canals, to ensure justice and prosperity. Imperialists claimed that their empires were not vast enterprises of exploitation but rather altruistic projects conducted for the sake of the non-European races — in Rudyard Kipling’s words, ‘the White Man’s burden’:

Take up the White Man’s burden — Send forth the best ye breed —

Go bind your sons to exile

To serve your captives’ need;

To wait in heavy harness,

On fluttered folk and wild –

Your new-caught, sullen peoples,

Half-devil and half-child.

Of course, the facts often belied this myth. The British conquered Bengal, the richest province of India, in 1764. The new rulers were interested in little except enriching themselves. They adopted a disastrous economic policy that a few years later led to the outbreak of the Great Bengal Famine. It began in 1769, reached catastrophic levels in 1770, and lasted until 1773. About 10 million Bengalis, a third of the province’s population, died in the calamity.!°

In truth, neither the narrative of oppression and exploitation nor that of “The White Man’s Burden’ completely matches the facts. The European empires did so many different things on such a large scale, that you can find plenty of examples to support whatever you want to say about them. You think that these empires were evil monstrosities that spread death, oppression and injustice around the world? You could easily fill an encyclopedia with their crimes. You want to argue that they in fact improved the conditions of their subjects with new medicines, better economic conditions and greater security? You could fill another encyclopedia with their achievements. Due to their close cooperation with science, these empires wielded so much power and changed the world to such an extent that perhaps they cannot be simply labelled as good or evil. They created the world as we know it, including the ideologies we use in order to judge them.

But science was also used by imperialists to more sinister ends. Biologists, anthropologists and even linguists provided scientific proof that Europeans are superior to all other races, and consequently have the right Gf not perhaps the duty) to rule over them. After William Jones argued that all Indo-European languages descend from a single ancient language many scholars were eager to discover who the speakers of that language had been. They noticed that the earliest Sanskrit speakers, who had invaded India from Central Asia more than 3,000 years ago, had called themselves Arya. The speakers of the earliest Persian language called themselves Airiia. European scholars consequently surmised that the people who spoke the primordial language that gave birth to both Sanskrit and Persian (as well as to Greek, Latin, Gothic and Celtic) must have called themselves Aryans. Could it be a coincidence that those who founded the magnificent Indian, Persian, Greek and Roman civilisations were all Aryans?

Next, British, French and German scholars wedded the linguistic theory about the industrious Aryans to Darwin’s theory of natural selection and posited that the Aryans were not just a linguistic group but a biological entity —- a race. And not just any race, but a master race of tall, light-haired, blue-eyed, hard-working, and super-rational humans who emerged from the mists of the north to lay the foundations of culture throughout the world. Regrettably, the Aryans who invaded India and Persia intermarried with the local natives they found in these lands, losing their light complexions and blond hair, and with them their rationality and diligence. The civilisations of India and Persia consequently declined. In Europe, on the other hand, the Aryans preserved their racial purity. This is why Europeans had managed to conquer the world, and why they were fit to rule it — provided they took precautions not to mix with inferior races.

Such racist theories, prominent and respectable for many decades, have become anathema among scientists and politicians alike. People continue to conduct a heroic struggle against racism without noticing that the battlefront has shifted, and that the place of racism in imperial ideology has now been replaced by ‘culturism’. There is no such word, but it’s about time we coined it. Among today’s elites, assertions about the contrasting merits of diverse human groups are almost always couched in terms of historical differences between cultures rather than biological differences between races. We no longer say, ‘It’s in their blood.’ We say, ‘It’s in their culture.’

Thus European right-wing parties which oppose Muslim immigration usually take care to avoid racial terminology. Marine le Pen’s speechwriters would have been shown the door on the spot had they suggested that the leader of the Front National go on television to declare that, ‘We don’t want those inferior Semites to dilute our Aryan blood and spoil our Aryan civilisation.’ Instead, the French Front National, the Dutch Party for Freedom, the Alliance for the Future of Austria and their like tend to argue that Western culture, as it has evolved in Europe, is characterised by democratic values, tolerance and gender equality, whereas Muslim culture, which evolved in the Middle East, is characterised by hierarchical politics, fanaticism and misogyny. Since the two cultures are so different, and since many Muslim immigrants are unwilling (and perhaps unable) to adopt Western values, they should not be allowed to enter, lest they foment internal conflicts and corrode European democracy and liberalism.

Such culturist arguments are fed by scientific studies in the humanities and social sciences that highlight the so-called clash of civilisations and the fundamental differences between different cultures. Not all historians and anthropologists accept these theories or support their political usages. But whereas biologists today have an easy time disavowing racism, simply explaining that the biological differences between present-day human populations are trivial, it is harder for historians and anthropologists to disavow culturism. After all, if the differences between human cultures are trivial, why should we pay historians and anthropologists to study them?

Scientists have provided the imperial project with practical knowledge, ideological justification and technological gadgets. Without this contribution it is highly questionable whether Europeans could have conquered the world. The conquerors returned the favour by providing scientists with information and protection, supporting all kinds of strange and fascinating projects and spreading the scientific way of thinking to the far corners of the earth. Without imperial support, it is doubtful whether modern science would have progressed very far. There are very few scientific disciplines that did not begin their lives as servants to imperial growth and that do not owe a large proportion of their discoveries, collections, buildings and scholarships to the generous help of army officers, navy captains and imperial governors.

This is obviously not the whole story. Science was supported by other institutions, not just by empires. And the European empires rose and flourished thanks also to factors other than science. Behind the meteoric rise of both science and empire lurks one particularly important force: capitalism. Were it not for businessmen seeking to make money, Columbus would not have reached America, James Cook would not have reached Australia, and Neil Armstrong would never have taken that small step on the surface of the moon.