ئون تۆتىنچى باب نادانلىقنى بايقاش

32.رەسىم. ئالاموگوردو، 1945-يىل 7-ئاينىڭ 16-كۈنى، سائەت 05:29:53. تۇنجى ئاتوم بومبىسى پارتىلاپ سەككىز سېكۇنتتىن كېيىن. يادرو فىزىكا ئالىمى روبېرت ئوپپېنخايمېر پارتىلاشنى كۆرگەندىن كېيىن، خاگاۋاتگىتادىن نەقىل كەلتۈرۈپ مۇنداق دېگەن: «ھازىر مەن دۇنيانى ۋەيران قىلغۇچى ئۆلۈمگە ئايلاندىم».

14-باب نادانلىقنى بايقاش

بىر ئىسپانىيەلىك دېھقان بار دەيلى، ئۇ مىلادى 1000- يىلدىن باشلاپ ئۇخلاپ، 500 يىلدىن كېيىن ئويغانغاندا كولۇمبۇس ماتروسلىرى نىنا، پىنتا ۋە سانتا مارىياغا قەدەم باسقان چاغدىكى دۇنيا ئۇ دېھقانغا بەكمۇ ناتۇنۇش بىلىنىپ كەتمەسلىكى مۇمكىن. گەرچە تېخنىكا، تۇرمۇش ۋە سىياسىي چىگرالار ئۆزگەرگەن بولسىمۇ، ئوتتۇرا ئەسىردىكى بۇ دېھقان 500 يىلدىن كىيىنمۇ ئۆزىنى ئۆيىدە تۇرىۋاتقاندەك ھېس قىلالايدۇ. ئەمما كولۇمبۇسنىڭ ماتروسلىرىدىن بىرى مۇشۇ دېھقانغا ئوخشاش ئۇيقۇغا كېتىپ، 21-ئەسىردە ئايفوننىڭ ئاۋازىدىن ئويغانسا، ئۆزىنى چۈشەنگىلى بولمايدىغان غەلىتە دۇنيادىن تاپقان بولاتتى. ئۇ  «بۇ جەننەتمۇ ياكى دوزاخمۇ؟» دەپ ئۆزىنى چىمدىپ باققان بولاتتى.

يېقىنقى 500 يىلدا ئىنسانلارنىڭ كۈچىدە غايەت زور ۋە مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئېشىش بولدى. 1500-يىلى، پۈتۈن دۇنيادا تەخمىنەن 500 مىليون ئىنسان بار ئىدى. بۈگۈنكى كۈندە 7 مىليارد ئىنسان بار.^[1] 1500-يىلى ئىنسانلار تەرىپىدىن ئىشلەپچىقىرىلغان تاۋار ۋە مۇلازىمەتنىڭ ئومۇمىي قىممىتى بۈگۈنكى دوللار بىلەن مۆلچەرلەنگەندە تەخمىنەن 250 مىليارد دوللار.^[2] بۈگۈنكى كۈندە بىر يىللىق ئىشلەپچىقىرىش ئۇمۇمىي قىممىتى 60 تىرىليون دوللارغا يېقىنلاشتى.^[3] 1500-يىلى، ئىنسانىيەت كۈنىگە 13 تىرىليون كالورىيە ئىسسىقلىق سەرپ قىلاتتى. بۈگۈنكى كۈندە كۈنىگە 1500 تىرىليون كالورىيە ئىسسىقلىق سەرپ قىلىمىز.^[4] (بۇ سانلارغا قايتا قاراپ باقايلى، ئىنسانلار نوپۇسى 14 ھەسسە، ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 240 ھەسسە، ئېنېرگىيە سەرپىياتى 115 ھەسسە ئاشقان).

بىر زامانىۋى ئۇرۇش پاراخوتىنى كولۇمبۇس دەۋرىگە قايتتى دەپ پەرەز قىلايلى. بىر نەچچە سېكۇنت ئىچىدە ئۇ نىنا، پىنتا ۋە سانتا مارىيادىن كېسىپ ئۆتەلەيدۇ، ئاندىن ئەينى ۋاقىتتىكى دۇنيادىكى كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ دېڭىز ئارمىيىسىنى ھېچقانچە كۈچىمەيلا بىر-بىرلەپ غەرق قىلىۋېتەلەيدۇ. بۈگۈنكى كۈندە بەش زامانىۋى يۈك توشۇغۇچى پاراخۇت ئۇ ۋاقتتىكى پۈتۈن دۇنيادىكى سودا پاراخوتى باسقان بارلىق يۈكلەرنى توشۇيالايدۇ.^[5] زامانىۋى كومپيۇتېر ئوتتۇرا ئەسىردىكى ھەر بىر كۇتۇپخانىدىكى بارلىق قوليازمىلار ۋە كىتابلاردىكى ھەر بىر سۆز ۋە ساننى ساقلىيالايدۇ. بۈگۈنكى كۈندىكى ھەر قانداق بىر چوڭ بانكا زامانىۋىلىشىشتىن ئىلگىرىكى بارلىق پادىشاھلىقلارنىڭ خەزىنىسىدىن كۆپ پۇل ساقلىيالايدۇ.^[6]

1500-يىلى، پەقەت بىر قانچە شەھەرنىڭلا 100،000 دىن ئارتۇق ئاھالىسى بار ئىدى. كۆپىنچە بىنالار لاي، ياغاچ ۋە ساماندىن ياسالغان؛ ئۈچ قەۋەتلىك بىنا ئېگىز بىنا ھېسابلىناتتى. كوچىلار توپىلىق بولۇپ، يازدا توپا-چاڭ، قىشتا پاتقاق ئىدى، بۇ يولدا پىيادىلەر، ئات، ئۆچكە، توخۇ ۋە بىر نەچچە ھارۋىلا قاتناۋاتقان بۇلاتتى. ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان شەھەر شاۋقۇنى ئاندا-ساندىكى بولقا ئاۋازى بىلەن ئادەم ۋە ھايۋانلارنىڭ ئاۋازى ئىدى. كۈن پاتقاندا شەھەر مەنزىرىسى قاراڭغۇلىشاتتى، قاراڭغۇلۇقتا ناگان-ناگاندا شام ياكى مەشئەللەر لاۋۇلدايتتى. ئەگەر ئۆتمۈشتىكى شەھەر ئاھالىسى بۈگۈنكى زامانىۋى توكيو، نيۇ-يورك ياكى بومباينى كۆرگەن بولسا، نېمىلەرنى ئويلىغان بۇلار ئىدى؟

16-ئەسىردىن ئىلگىرى ھېچقانداق ئىنسان يەرشارىنى ئايلىنىپ باقمىغان. بۇ ھادىسە 1522-يىلى ماگېللاننىڭ ئېكىسپېدىتسىيەسى 72 مىڭ كىلومېتىرلىق مۇساپىنى بېسىپ ئىسپانىيەگە قايتىپ كەلگەندە ئۆزگەرگەن. ماگېللاننىڭ سەپىرىگە ئۈچ يىل سەرپ قىلىنغان، سەپەر جەريانىدا ماگېللاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق پاراخوت خادىملىرى ئۆلگىلى تاس قالغان. 1873-يىلى، جۇلىس ۋېرن ئەنگىلىيەنىڭ باي تەۋەككۈلچىسى فىلياس فوگنىڭ سەكسەن كۈندە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىنى ئايلىنالايدىغانلىقىنى پەرەز قىلغان. بۈگۈنكى كۈندە ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيەگە تەۋە كىشىلەر قىرىق سەككىز سائەت ئىچىدە بىخەتەر ۋە ئاسانلا يەر شارىنى پۈتۈن ئايلىنىپ چىقالايدۇ.

1500-يىللاردا ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتى پەقەت يەر يۈزى بىلەنلا چەكلىنىپ قالغان. ئىنسانلار ئىگىز مۇنارلارنى ياساپ، تاغلارغا چىقالايتتى، بىراق، ئاسمان قۇشلار، پەرىشتىلەر ۋە ئىلاھلار ئۈچۈنلا ساقلاپ قويۇلغان ئىدى. 1969-يىلى 7-ئاينىڭ 20-كۈنى ئىنسانلار ئايغا چىقتى. بۇ نوقۇل تارىخىي مۇۋەپپەقىيەت بولۇپلا قالماستىن، بەلكى تەدرىجىي تەرەققىيات، ھەتتا ئىنسانلارنىڭ ئالەمدىكى ئەڭ چوڭ شەۋكىتى ئىدى. ئالدىنقى 4 مىليارد يىللىق تەدرىجى تەرەققىيات جەريانىدا ھېچقانداق جانلىق يەر شارى ئاتموسفېراسىنىڭ تېشىغا چىقالمىغان ئىدى، ئەلۋەتتە ھېچكىم ئايغا پۇت ياكى ئالقان ئىزى قالدۇرۇپ قويالمىغان ئىدى.

تارىخنىڭ كۆپىنچىسىدە ئىنسانلار يەر شارىدىكى 99.99 پىرسەنت جانلىقنى، يەنى مىكرو ئورگانىزملارنى بىلمەيتتى. بۇنداق بۇلۇشى مىكرو ئورگانىزملارنىڭ بىزگە مۇناسىۋەتلىك بولمىغانلىقىدىن ئەمەس ئىدى. ھەر بىرىمىز ئەمەلىيەتتە مىلياردلىغان بىر ھۈجەيرىلىك جانلىقلاردىن تۈزۈلگەن مەخلۇقلارمىز. مىكرو ئورگانىزملار ئەڭ يېقىن دوستلىرىمىز ۋە ئەڭ ئەجەللىك دۈشمىنىمىز ئىدى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى تاماقلىرىمىزنى ھەزىم قىلىپ، ئۈچىيىمىزنى تازىلايتتى، يەنە بەزىلىرى كېسەللىك ۋە يۇقۇم كەلتۈرۈپ چىقېراتتى. شۇنداقتىمۇ 1674-يىلى ئىنسانلارنىڭ كۆزى تۇنجى قېتىم مىكرو ئورگانىزىمنى كۆرگەن بولدى. ئەينى ۋاقىتتا ئانتون ۋان لىۋېنخوك ئۆيىدە ياسالغان مىكروسكوپ ئارقىلىق بىر تامچە سۇدا ئۈزۈۋاتقان كىچىك جانلىقلارنى ھەيران قالغان. كېيىنكى 300 يىلدا ئىنسانلار نۇرغۇنلىغان مىكروسكوپ تۈرلىرى بىلەن تونۇش بولۇپ كەتتى. بىز مىكرو ئورگانىزملار كەلتۈرۈپ چىقارغان ئەڭ ئەجەللىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ كۆپىنچىسىنى يېڭىشكە مۇيەسسەر بولدۇق. داۋالاش ۋە سانائەت مۇلازىمىتىدە مىكرو ئورگانىزملارنى ئىشلىتىشنى ئۈگەندۇق. بىز بۈگۈن باكتېرىيەنى ياساپ دورا، بىيو يېقىلغۇ ئىشلەپ، پارازىت قۇرتلارنى ئۆلتۈرەلەيدىغان بولدۇق.

ئەمما ئۆتكەن 500 يىلدىكى ئەڭ كۆرۈنەرلىك ۋە دەۋر بۆلگۈچ پەيت 1945-يىلى 7-ئاينىڭ 16-كۈنى 05:29:45 دە يۈز بەردى. دەل ئاشۇ سېكۇنتتا، ئامېرىكا ئالىملىرى يېڭى مېكسىكىنىڭ ئالاموگوردو شەھىرىدە تۇنجى ئاتوم بومبىسىنى پارتىلاتتى.  ئىنسانىيەت تارىخنىڭ يۆنىلىشىنى ئۆزگەرتىشكىلا ئەمەس، بەلكى تارىخنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە بولدى.

ئىنسانىيەتنى ئالاموگوردو ۋە ئايغا ئېلىپ كەلگەن تارىخى جەريان پەن ئىنقىلابى دەپ ئاتالدى. بۇ ئىنقىلاب جەريانىدا ئىنسانىيەت ئىلمىي تەتقىقاتقا مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق غايەت زور يېڭى ئىمكانىيەتلەرگە ئېرىشتى. ئىنقىلاب دىگەن مۇشۇ ئىدى. چۈنكى تەخمىنەن مىلادىيە 1500-يىلغىچە، ئىنسانلار يېڭىچە داۋالاش، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ئىمكانلارغا ئېرىشىش ئىقتىدارىدىن گۇمانلانغان ئىدى. ئۇ دەۋرلەردە ھۆكۈمەت ۋە بايلارنىڭ مائارىپ ۋە ئوقۇش مۇكاپاتىغا مەبلەغ ئاجرىتىشتىكى مەقسىتى يېڭى ئىقتىدارغا ئېرىشىشى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى بار بولغان ئىقتىدارنى ساقلاپ قېلىشى ئۈچۈن ئىدى. تىپىك بىر ھۆكۈمران ھاكىمىيىتىنى يوللۇقلاشتۇرۇش ۋە ئىجتىمائى تەرتىپنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئۆلىمالارنى،  پەيلاسوپلارنى ۋە ئەدىپلەرنى باقاتتى. ھۆكۈمرانلار ئۇلارنىڭ يېڭى دورىلارنى بايقىشىنى، يېڭى قوراللارنى كەشىپ قىلىشىنى ياكى ئىقتىسادنى قوزغىتىشنى ئۈمىد قىلمايتتى.

يېقىنقى بەش ئەسىردە ئىنسانلار ئىلمىي تەتقىقاتقا مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئىقتىدارىنى ئاشۇرالايدىغانلىقىغا بارغانسېرى ئىشىنىشكە باشلىدى. بۇ بىر قارىغۇلارچە ئىشەنچ بولماستىن، بەلكى قايتا-قايتا تەجرىبىلەر بىلەن ئىسپاتلانغان ئىشەنچ ئىدى. ئىسپاتلار قانچە كۆپەيگەنسىرى بايلار ۋە ھۆكۈمەتلەر ئىلىم-پەنگە شۇنچە كۆپ مەبلەغ سېلىشنى خالىغان ئىدى. مەبلەغ بولمىغان بولمىسا ئايدا ماڭالمىغان، مىكرو ئورگانىزملارنى ياسىيالمىغان، ئاتومنى پارچىلىيالمىغان بولاتتۇق. مەسىلەن، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى يېقىنقى نەچچە ئون يىلدا يادرو فىزىكىسى تەتقىقاتىغا نەچچە مىليارد دوللار مەبلەغ ئاجراتتى. بۇ تەتقىقات ئامېرىكا سانائىتىنى ئەرزان توك بىلەن تەمىنلەيدىغان يادرو ئېلېكتر ئىستانسىسى قۇرۇشقا ئىمكان بەردى. ئەمەلىيەتتە ئەرزان توك ئىشلەتكۈچىلەر ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە باج تۆلەيدۇ، بۇ باجلارنىڭ بىر قىسمى يادرو فىزىكىسى تەتقىقاتىغا مەبلەغ سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ.

پەن ئىنقىلابىدىكى ئايلانما ئىنكاس. ئىلىم-پەن تەتقىقاتتىن باشقا نەرسىلەرگىمۇ ئېھتىياجلىق. پەن، سىياسەت ۋە ئىقتىساد ئۆز-ئارا بىر-بىرىنى كۈچەيتىدۇ. سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئورگانلار تەتقىقاتنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇنىڭ بەدىلىگە، تەتقىقات يېڭى بايلىقلارغا ئېرىشىشنى يېڭى ئىمكانلارغا ئىگە قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بەزى تەتقىقاتلارغا قايتا مەبلەغ سېلىنىدۇ.

بۈگۈنكى ئىنسانلار نېمە ئۈچۈن تەتقىقات ئارقىلىق يېڭى ئىمكانلارغا ئېرىشش ئىشەنچىگە تولدى؟ پەن، سىياسەت ۋە ئىقتىسادنى نىمە باغلاپ تۇرىدۇ؟ بۇ سوئالغا جاۋاپ بېرىش ئۈچۈن بۇ باپتا بۈگۈنكى پەننىڭ ئۆزگىچە ماھىيىتىگە قاراپ چىقىلىدۇ. كېيىنكى ئىككى بابتا ئىلىم-پەن، ياۋروپا ئىمپېرىيىسى ۋە كاپىتالىستىك ئىقتىساد ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقنىڭ شەكىللىنىشى بايان قىلىنىدۇ.

بىلمەيدىغانلىقىنى بىلمەسلىك

ئىنسانلار ھېچ بولمىغاندا بىلىش ئىنقىلابىدىن باشلاپ ئالەمنى چۈشىنىشكە تىرىشتى. ئەجدادلىرىمىزنىڭ تەبىئەت دۇنياسىنى باشقۇرىدىغان قائىدىلەرنى بايقىشىغا نۇرغۇن ۋاقىت ۋە كۈچ كەتكەن. ئەمما بۈگۈنكى پەن ئىلگىرىكى بىلىش ئەنئەنىسىدىن ئۈچ تەرەپتىن پەرقلىنىدۇ:

1. بىلمەيدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىش خاھىشى. بۈگۈنكى پەن دىگەن سۆز لاتىنچىدىكى  «بىز بىلمەيمىز» دىگەن جۈملىدىن كەلگەن. پەن ھەممىنى بىلىپ بولالمايمىز دەپ پەرەز قىلىدۇ. تېخىمۇ موھىم بولغىنى پەن بىز تولۇق ۋە توغرا بىلىمىز دەپ قارىغان نەرسىلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە خاتا ئىكەنلىكنى بايقاپمۇ قالىدۇ ۋە بۇ بايقاشنى قوبۇل قىلىدۇ. بۈگۈنكى پەندە ھېچقانداق ئۇقۇم، ئىدىيە ياكى نەزەرىيە مۇقەددەس ئەمەس، رىقابەتتىن مۇستەسنا ئەمەس.
2. كۆزىتىش ۋە ماتېماتىكىنى مەركەز قىلىش. بىلمەيدىغانلىقنى ئېتىراپ قىلغان بۈگۈنكى پەن يېڭى بىلىمگە ئېرىشىشنى مەقسەت قىلىدۇ. يىڭى بىلىمگە ئېرىشىش ئۇسۇلى كۆزەتكەن ماتېرىياللارنى توپلاش،  ئاندىن ماتېماتىكا ئارقىلىق بۇ ماتېرىياللارنى فورمۇلالاشتۇرۇپ چۈشىنىشلىك نەزەرىيەگە   ئايلاندۇرىدۇ.
3. يېڭى ئىمكانغا ئېرىشىش. بۈگۈنكى پەن نەزەرىيە يارىتىش بىلەنلا قانائەتلەنمەيدۇ. ئۇ بۇ نەزەرىيەلەرنى تېخىمۇ يېڭى ئىمكانلارغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ ۋە يېڭى تېخنىكىلارنى تەرەققىي قىلدۇرىدۇ.

پەن ئىنقىلابى ئىلىم ئىنقىلابى بولماستىن، بەلكى ئۇ بىلمەسلىكنى ئىتىراپ قىلىش ئىنقىلابى ئىدى. پەن ئىنقىلابىدىكى ئۇلۇغ بايقاش ئىنسانلارنىڭ ئەڭ مۇھىم سوئاللارنىڭ جاۋابىنى بىلمەيدىغانلىقىنى بايقىغانلىقى ئىدى.

ئىسلام، خىرىستىيان، بۇددا ۋە كۇڭزىچىلىق قاتارلىق دەسلەپكى ئىلىم ئەنئەنىلىرى دۇنيادا ئىنسانلار بىلىشكە تېگىشلىك ئىشلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئاللىبۇرۇن بىلدۈرۈلگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇلۇغ ئىلاھلار، ھەممىگە قادىر تەڭرى ياكى پىرئەۋلىيالار پۈتۈن دۇنيا ھەقىقەتلىرىنى بىلىدىغان بولۇپ، بۇ ھەقىقەتلەر بىزگە مۇقەددەس كىتاب ۋە ئېغىز ئارقىلىق يەتكۈزۈلگەن. ئادەتتىكى ئىنسانلار دەستۇر ۋە ئەنئەنىلەرگە چوڭقۇر چۆكۈپ، ئۇلارنى ئۆگىنىش ئارقىلىق ئىلىمگە ئېرىشەلەيدۇ. بىراق، ئىنجىل، قۇرئان ياكى نوملارمۇ كائىناتتىكى مەخپىيەتلىك دېيىشكە بولىدىغان ئىنسانلارنىڭ قان بىلەن گۆشتىن تەركىپ تاپقان يارالمىش ئىكەنلىكىنى ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتكەنلىكىنى چۈشەنگىلى بولمايتتى.

قەدىمكى ئىلىم ئەنئەنىسى پەقەت ئىككى خىل نادانلىقنى ئېتىراپ قىلاتتى. بىرىنچىسى، بىر شەخس بەزى مۇھىم ئىشلارنى بىلمەيدىغان بولۇشى مۇمكىن. مۇھىم ئىشلاردا زۆرۈر بىلىملەرگە ئېرىشىش ئۈچۈن شەخسنىڭ قىلىشقا تېگىشلىك ئىشى پىرئەۋلىيالاردىن سوراش ئىدى. بىر شەخسنىڭ ھېچكىم بىلمەيدىغان نەرسىنى بايقىشنىڭ ھاجىتى يوق ئىدى. مەسىلەن، 13-ئەسىردە بىر دېھقان ئىنسان تۈرىنىڭ قانداق بارلىققا كەلگەنلىكىنى بىلمەكچى بولسا، خىرىستىيان دىنى ئېنىق جاۋاب بىلەن تەمىنلەيتتى. بۇ دېھقاننىڭ ئىشى سوئالنى  مەھەللىسىدىكى پوپتىن سوراش ئىدى.

ئىككىنچىسى، بارلىق ئەنئەنىلەر «مۇھىم بولمىغان ئىشلار»غا بىپەرۋا بولغان بولۇشى مۇمكىن. بۇنىڭچە بولغاندا، ئۇلۇغ ئىلاھلار ياكى پىرئەۋلىيالار بىزگە نېمىنىڭ مۇھىم ئەمەسلىكىنى ئېيتىمىغان. مەسىلەن، بىر دېھقاننىڭ ئۆمۈچۈكلەرنىڭ تورنى قانداق توقۇيدىغانلىقىنى پوپتىن سورىشنىڭ ئەھمىيىتى يوق. چۈنكى خىرىستىيان مۇقەددەس كىتابلىرىنىڭ ھېچقايسىسىدا بۇ سوئالنىڭ جاۋابى يوق. بۇ، خىرىستىئان دىنىنىڭ كەمچىللىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ، بەلكى ئۆمۈچۈكلەرنىڭ تورنى قانداق توقۇيدىغانلىقىنى چۈشىنىشنىڭ مۇھىم ئەمەسلىكىنى بىلدۈرىدۇ. ئەمما ئۆمۈچۈكنىڭ قانداق تور توقۇيدىغانلىقىنى ئىلاھ ئوبدان بىلىدۇ. ئەگەر ئۆمۈچۈكنىڭ تور توقۇشى ئىنسانلارنىڭ گۈللىنىشى ۋە نىجات تېپىشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان مۇھىم ئۇچۇر بولسا ئىدى، ئىلاھ ئىنجىلدا بۇ توغرىلىق ئەتراپلىق چۈشەنچە بەرگەن بولاتتى.

خىرىستىئان دىنى كىشىلەرنىڭ ئۆمۈچۈكنى تەتقىق قىلىشىنى چەكلىمىگەن. ئەمما ئوتتۇرا ئەسىردە ياۋروپادا ئۆمۈچۈكنى تەتقىق قىلىدىغان ئالىملار بولسا، بۇ ئالىملار ئۆزىنىڭ بايقاشلىرىنىڭ خىرىستىيان دىنىنىڭ ئەبەدىي ھەقىقەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتسىزلىكىنى قوبۇل قىلىشى كېرەك ئىدى. بىر ئالىمنىڭ ئۆمۈچۈك، كېپىنەك ياكى گالاپاگوس قۇشقىچى ھەققىدە ھەممىنى بىلىپ كىتىشى تايىنى يوقلا بىر ئىش ئىدى. بۇ بىلىمنىڭ جەمئىيەت، سىياسەت ۋە ئىقتىسادنىڭ نېگىزلىك ھەقىقەتلىرى بىلەن مۇناسىۋىتى يوق ئىدى.

ئەمەلىيەت ئۇنچە ئاددىي بولمىغان. ھەر بىر دەۋردە، ھەتتا ئەڭ تەقۋادار ھەم ئەڭ مۇھاپىزەكار كىشىلەر ئارىسىدىمۇ ئۆزلىرىنىڭ ئىلىم ئەنئەنىسىدىكى نادانلىقنى تالاش-تارتىش قىلىدىغانلار بولغان. ئەمما بۇ خىل كىشىلەر كۆپىنچە چەتكە قېقىلغان ياكى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان. ياكى ئۇلار يېڭى ئەنئەنە بەرپا قىلىپ، بىلىشكە تېگىشلىك نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىنى بىلىدىغانلىقىنى داۋا قىلغان. مەسىلەن، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۆزىنىڭ دىنىي ھاياتىنى ئەرەب قېرىنداشلىرىنىڭ ئىلاھىي ھەقىقەتنى بىلمەي ياشىغانلىقىنى ئەيىبلەش بىلەن باشلىغان. ئۇ ناھايىتى تېزلا ئۆزىنىڭ بارلىق ھەقىقەتنى بىلىدىغانلىقىنى ئېيتقان. ئەگەشكۈچىلىرى ئۇنى «پەيغەمبەرلەرنىڭ تەستىقلىغۇچىسى» دەپ ئاتىغان. شۇنىڭدىن كېيىن، ئۇنىڭغا ۋەھى كەلگەندەك ۋەھىنىڭ باشقىلارغا كىلىشىنىڭ ھاجىتى قالمىغان.

بۈگۈنكى پەن ئىلىملەرنىڭ ئۆزگىچە بىر ئەنئەنىسى ھېسابلىنىدۇ، چۈنكى ئۇ ئەڭ مۇھىم سوئاللارغا قارىتا كوللېكتىپ بىلمەسلىكنىڭ مەۋجۇتلىقىنى ئوچۇق ئېتىراپ قىلىدۇ. دارۋېن ئۆزىنىڭ «بىئولوگلارنىڭ تەستىقلىغۇچىسى» ياكى ھاياتلىقنىڭ سىرىنى بىرلا قېتىمدا ئاچقۇچىسى ئىكەنلىكىنى داۋا قىلمىغان. نەچچە ئەسىرلىك كەڭ كۆلەملىك ئىلمىي تەتقىقاتلاردىن كېيىن، بىئولوگلار ئاڭنىڭ قانداق ھاسىل بولىدىغانلىقىى ھەققىدە تېخىچە ياخشى چۈشەندۈرۈش يوقلىقىنى ئېتىراپ قىلدى. فىزىكا ئالىملىرى چوڭ پارتلاشنىڭ سەۋەبىنىى ياكى كىۋانت مېخانىكىسىنى ئومۇمىي نىسپىيلىك نەزەرىيىسى بىلەن قانداق ماسلاشتۇرۇشنى بىلمەيدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلدى.

بىر نۇقتىدىن ئېيتقاندا رىقابەتچان ئىلمىي نەزەرىيەلەر يېڭى دەلىللەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىدىكى ئاساسلارنى مۇنازىرە قىلىدۇ. ئىقتىسادنى قانداق باشقۇرۇش توغرىسىدىكى مۇنازىرىلەر بۇنىڭغا مىسال بولالايدۇ. گەرچە يەككە ئىقتىسادشۇناسلار ئۆز ئۇسۇلىنىڭ ئەڭ ئېسىل ئىكەنلىكىنى دېسىمۇ، ئەمما ھەر بىر پۇل-مۇئامىلە كرىزىسى ۋە ئاكسىيەنىڭ پاخاللىشىشىدىكى ئۆزگىرىشلەردە ئىقتىسادقا ئائىت ئەڭ مۇتلەق ئەڭ ئېسىل يەكۈننىڭ ئۇتتۇرىغا قويۇلمىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ.

يەنە بىر نۇقتىدىن ئېيتقاندا، مەخسۇس نەزەرىيەلەر مەۋجۇت بولغان دەلىل-ئىسپاتلار بىلەن تەستىقلىنىدۇ، بۇنىڭ بىلەن بارلىق باشقا مۇناسىۋەتلىك نەزەرىيەلەر ئۇزۇن ۋاقىت تاشلىنىپ قالىدۇ. نەتىجىدە مەخسۇس نەزەرىيەلەر ھەقىقەت دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ، ئەمما ھەقىقەت دەپ قوبۇل قىلنغان نەزەرىيەگە زىت كېلىدىغان يېڭى دەلىللەر ئوتتۇرىغا چىقسا، ئۇنى تۈزىتىدۇ ياكى چۆرۈپ تاشلايدۇ. بۇنىڭغا ياخشى مىسال بۆلەك قۇرۇلمىلىق نەزەرىيە ۋە تەدرىجى تەرەققىيات نەزەرىيىسىدۇر.

بىلمەسلىكنى ئېتىراپ قىلىش خاھىشى ئىلگىرىكى ئىلىم ئەنئەنىسىگە قارىغاندا بۈگۈنكى پەننى تېخىمۇ ھەرىكەتچان، جانلىق ۋە ئىزدىنىشچان قىلدى. بۈگۈنكى پەن دۇنيانىڭ قانداق ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى چۈشىنىش ۋە يېڭى تېخنىكىلارنى كەشىپ قىلىش ئىمكانىمىزنى زور دەرىجىدە كېڭەيتتى. ئەمما ئۇ ئەجدادلىرىمىز دۇچ كەلمىگەن ئېغىر مەسىلىلەرنى ئوتتۇرىغا تاشلىدى. بۈگۈنكى پەن بىزنىڭ ھازىرقى «ھەممىنى تولۇق بىلمەيمىز، ھەتتا بىلىدىغانلىرىمىزمۇ گۇمانلىق» دەيدىغان پەرزىمىز مىليونلىغان ناتونۇش كىشىلەرنىڭ ئۈنۈملۈك ھەمكارلىشىشىغا ياردەم بېرىدىغان ئورتاق رىۋايەتلەرگە قەدەر تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئەگەر دەلىللەر بۇ ئەپسانىلەرنىڭ نۇرغۇنلىرىنىڭ گۇمانلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىسا، جەمئىيەتنى قانداق تەشكىل قىلالايمىز؟ جامائەت، دۆلەت ۋە خەلقئارا سىستېمىمىز قانداق خىزمەت قىلالايدۇ؟

بۈگۈنكى بارلىق سىياسىي ۋە ئىجتىمائى تەرتىپنى مۇقىملاشتۇرۇماقچى بولغان ئۇرۇنۇشىڭ ھەممىسىدە تۆۋەندىكى پەننى بولمىغان ئىككى خىل ئۇسۇلنىڭ بىرىگە تايىنىشتىن باشقا چارە  يوق.

1. بىر ئىلمىي نەزەرىيەنى قۇرال قىلىش ۋە ئۇنى ئەمەلىيەتلەرگە زىت بولغاندىمۇ، ئاخىرقى ۋە مۇتلەق ھەقىقەت دەپ ئېلان قىلىش. بۇ ناتسىستلار (ئۇلار ئىرقچىلىق سىياسىتىنىڭ بىئولوگىيىلىك پاكىتلارغا تايانغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان) ۋە كوممۇنىستلار (ماركىس بىلەن لېنىن مۇتلەق ئىقتىسادىي ھەقىقەتنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ دەپ قارىغان) قوللانغان ئۇسۇل ئىدى.
2. پەننى تاشلاپ، ئىلمىي بولمىغان مۇتلەق ھەقىقەت بويىچە ياشاش. بۇ لىبېرال ئىنسانپەرۋەرلىكنىڭ ئىستراتېگىيىسى بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ ئالاھىدە قىممىتى ۋە ھوقۇقى ئۈستىگە قۇرۇلغان، بۇ تەلىمات خومو ساپيېنس ھەققدىكى ئىلمىي تەتقىقات بىلەن ناھايتى ئاز ئورتاقلىققا ئىگە.

ئەمما بۇلار بىزنى ھەيران قالدۇرماسلىقى كېرەك. ھەتتا ئىلىم-پەنمۇ دىنىي ۋە ئىدىيىۋى ئېتىقادقا تايىنىپ تەتقىقاتنى ئاقلايدۇ ۋە مەبلەغ يۈرۈشلەشتۈرىدۇ.

بۈگۈنكى مەدەنىيەت ئىلگىرىكى مەدەنىيەتلەرگە قارىغاندا ئۆزىنىڭ بىلمەسلىكىنى زور دەرىجىدە ئىتىراپ قىلىدۇ. ھازىرقى  ئىجتىمائىي تەرتىپنىڭ كىشىنى بىللە ياشىيالايدىغان قىلغان سەۋبلىرىنىڭ بىرى، دىنىي چۈشەنچىلەرنىڭ ئورنىغا تېخىنىكا ۋە ئىلمىي تەتقىقات مېتودلىرىدىن كەلگەن مۇتلەق ھەقىقەتكە بولغان ئىشەنچتۇر.

پەننى دوگما

بۈگۈنكى پەننىڭ دوگمىسى يوق. يەنى پەندە ئادەتلەنگەن، ئۆزگەرمەيدىغان، ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان ھۆكۈم يوق. ئۇنىڭ تەجرىبە ۋە كۆزىتىشكە تايانغان تەتقىقات ئۇسۇلى بار بولۇپ، بىز ئەڭ ئەقەللىيسى كۆزىتىش ۋە تەجرىبە ئېلىپ بارىمىز ۋە بۇنى ماتېماتىكىلىق فورمۇلالارنىڭ ياردىمى بىلەن يىغىنچاقلايمىز.

تارىختا كىشىلەر تەجرىبىۋى كۆزىتىشلەرنى توپلىغان، ئەمما ئۇلارنىڭ ئەھمىيىتى چەكلىك ئىدى. ئەگەر بارلىق سۇئاللارنىڭ جاۋابلىرىنى بىلسەك، بايلىقلارنى نېمىشقا يېڭى كۆزىتىشلەرگە سەرپ قىلغۇدەكمىز؟ بۈگۈنكى كىشىلەر بەزى ئىنتايىن مۇھىم سوئاللارنىڭ جاۋابىنى بىلمەيدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلغانلىقى ئۈچۈن، يېڭى بىلىملەرنى ئىزدەشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ھېس قىلدى. نەتىجىدە، يېتەكچى تەتقىقات ئۇسۇلى كونا بىلىملەرنىڭ يېتەرسىز ئىكەنلىكىگە ھۆكۈم قىلدى. كونا ئەنئەنىۋى بىلىملەرنى تەتقىق قىلىشنىڭ ئورنىغا، يېڭى كۆزىتىش ۋە سىناقلارغا ئەھمىيەت بېرىلدى. ھازىرقى تەجىرىبىلىرىمىزنىڭ نەتىجىسى ئىلگىرىكى ئەنئەنىلەر بىلەن زىدىيەتلىشىپ قالغاندا، كۆزىتىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويدۇق. ئەلۋەتتە، فىزىكا ئالىملىرى سامانيولىنى تەھلىل قىلىدۇ، ئارخېئولوگلار مىس قوراللار دەۋرىدىكى ئارخىئولوگىيەلىك بايقاشلارنى تەھلىل قىلىدۇ، كاپىتالىزىمنىڭ بارلىققا كېلىشىنى تەتقىق قىلىدىغان سىياسەتشۇناسلار ئەنئەنىۋى بىلىملەرنى تۆۋەن كۆرمەيدۇ. ئۇلار تۇنجى ئىشىنى ئۆتمۈشتىكى دانالارنىڭ دېگەنلىرى ۋە يازغانلىرىنى ئۆگىنىشتىن باشلايدۇ. ئەمما ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ بىرىنچى يىللىقىدىن باشلاپلا، ھەۋەسكار فىزىكاشۇناسلار، ئارخېئولوگلار ۋە سىياسىيشۇناسلارغا ئۇلارنىڭ ۋەزىپىسىنىڭ ئېينىشتىيىن، خېنىرىچ شلىمان، ماكىس ۋېبېر ۋە ئىلگىرىكى بىلىنگەن دانالاردىن ھالقىپ كېتىش ئىكەنلىكى ئۆگىتىلىدۇ.

كۆزىتىشلەرنى بىلىم دىگىلى بولمايدۇ. كائىناتنى چۈشىنىش ئۈچۈن كۆزىتىشنى ئۇقۇشلۇق نەزەرىيەگە باغلىشىمىز كېرەك. ئىلگىرىكى ئەنئەنىۋى ئىلىملەر ئۆز نەزەرىيەسىنى ھېكايە بىلەن فورمىلالاشتۇرغان. بىراق، بۈگۈنكى پەن ماتېماتىكا بىلەن فورمىلالىشىدۇ.

ئىنجىل، قۇرئان، نوم ياكى كوڭزى دەستۇرلىرىدا تەڭلىمە، گرافىك ۋە ھېسابلاش يوق. ئەنئەنىۋى ئەپسانىلەر ۋە مۇقەددەس كىتابلار ئومۇمىي قانۇنلارنى ئوتتۇرىغا قويغاندا ماتېماتىكىلىق شەكىلدە ئەمەس، بەلكى ھېكايە شەكلىدە ئوتتۇرىغا قويغان. مانى دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپىدا دۇنيانىڭ ياخشىلىق بىلەن يامانلىق ئوتتۇرىسىدىكى جەڭ مەيدانى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. رەزىل كۈچ ماددىنى، ياخشى كۈچ بولسا روھنى ياراتقان. ئىنسانلار يامانلىق بىلەن ياخشىلىق ئارىسىدا قالىدۇ ۋە يامانلىقنى تاشلاپ ياخشىلىقنى تاللايدۇ، دەپ قارالغان. شۇنداقتىمۇ پەيغەمبەر مانى بۇ ئىككى كۈچنىڭ قۇۋۋىتىنى مىقدارلاشتۇرۇش ئارقىلىق ئىنسانلارنىڭ تاللىشىنى ئالدىن بىلگىلى بولىدىغان ماتېماتىكىلىق فورمۇلا ئىجاد قىلىشقا ئۇرۇنمىغان. ئۇ ئەزەلدىن «ئىنساننى ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچنىڭ بەدەننىڭ ماسسىسى ۋە روھنىڭ تىزلىكىگە باراۋەر» دېگەننى ھېسابلاپ باقمىغان.

فورمۇلالاشتۇرۇش ئالىملارنىڭ ئەمەلگە ئاشۇرماقچى بولغان ئىشىدۇر. 1687-يىلى، ئىسھاق نيۇتون «تەبىئىەت پەلسەپەسىنىڭ ماتېماتىكىلىق پرىنسىپلىرى» دېگەن كىتابنى نەشر قىلدۇردى، بۇ كىتابنى ھازىرقى زامان تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم كىتاب دېيىشكە بولىدۇ. نيۇتون بۇ كىتاب ئارقىلىق ھەرىكەت ۋە ئۆزگىرىشنىڭ ئومۇمىي نەزەرىيىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئالمىنىڭ يەرگە چۈشىشىدىن تارتىپ چولپان يۇلتۇزلارغىچە بولغان ئالەمدىكى بارلىق گەۋدىلەرنىڭ ھەرىكىتىنى چۈشەندۈرۈش ۋە ئالدىن پەرەز قىلىش نيۇتون نەزەرىيىسىنىڭ بۈيۈكلۈكى بولۇپ، ئۇ ناھايىتى ئاددىي ئۈچ ماتېماتىكىلىق قانۇنىيەت قوللانغان:

شۇنىڭدىن كېيىن، زەمبىرەك ياكى پىلانتلارنىڭ ھەرىكىتىنى چۈشىنىشنى ۋە ئالدىن پەرەز قىلىشنى خالايدىغانلار پەقەت جىسىمنىڭ ماسسىسى، يۆنىلىشى، تېزلىكى ۋە ھەرىكەت قىلدۇرىدىغان كۈچنى ئۆلچىسىلا بولىدىغان بولدى. ئۆلچەنگەن سانلارنى تەڭلىمىگە قويۇش ئارقىلىق جىسىمنىڭ كەلگۈسى ئورنىنى مۆلچەرلىگىلى بولاتتى. نيۇتوننىڭ قانۇنىيتى سېھىرىگەرلىككە ئوخشاش ئىشلىدى. پەقەت 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا ئالىملار بىر قانچە تەجرىبە نەتىجىلىرىنىڭ نيۇتوننىڭ قانۇنىغا ماس كەلمەيدىغانلىقىنى بايقاپ قالدى. بۇ بايقاش فىزىكىدىكى كېيىنكى ئىنقىلاب – نىسپىيلىك نەزەرىيىسى ۋە كىۋانت مېخانىكىسى ئىدى.

نيۇتوننىڭ كىتابى ماتېماتىكا تىلىدا يېزىلغان. كىتابنىڭ بەزى باپلىرىدا قىسقىلا تەڭلىمە بېرىلگەن. بىئولوگىيە، ئىقتىساد ۋە پىسخولوگىيەنى نيۇتون تەڭلىمىسى بىلەن چۈشەندۈرۈشمەكچى بولغان تەتقىقاتچىلار بۇ پەنلەرنىڭمۇ ئىنتايىن مۇرەككەپ ئىكەنلىكىنى، بۇنداق ئارزۇنىڭ بىھۇدە ئىكەنلىكىنى ھىس قىلدى. بۇ ئۇلارنىڭ ماتېماتىكىدىن ۋاز كەچكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيتتى. ماتېماتىكىنىڭ بىر يېڭى تارمىقى 200 يىل تەرەققى قىلىپ رىئاللىقنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ تەرەپلىرىگە يۈزلەندى.بۇ يېڭى تارماقنىڭ ئىسمى سىتاتىستىكادۇر.

1744-يىلى، شوتلاندىيەلىك ئالېكساندېر ۋېبستېر ۋە روبېرت ۋاللېس ئىسىملىك ئىككى دىندار ئۆلۈپ كەتكەن دىنىي خادىملارنىڭ تۇل ئاياللىرى ۋە يېتىم بالىلىرىنى كۈتۈنۈش پۇلى بىلەن تەمىنلەيدىغان ئۆمۈر سۇغۇرتا فوندى قۇرۇشنى قارار قىلدى. ئۇلار چېركاۋ مىنىستىرلىرىنىڭ كىرىمىنىڭ ئاز بىر قىسمىنى بۇ فوندىغا قويۇشنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئەگەر بىر پوپ ئۆلۈپ كەتسە، ئۇنىڭ تۇل ئايالى فوندىنىڭ پايدىسىغا شېرىك بولاتتى. بۇنداق بولغاندا فوندىدىن ئالىدىغان پۇل تۇل ئايالنىڭ ئۆمۈر بويى راھەت ياشىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بېرەتتى. ئەمما پوپلارنىڭ قانچىلىك پۇل تۆلىسە فوندنىڭ داۋام قىلىشقا يېتەرلىك بولىدىغانلىقى مۆلچەرلەش ئۈچۈن ۋېبستېر ۋە ۋاللېس ھەر يىلى قانچىلىك پوپنىڭ ئۆلىدىغانلىقىنى، قانچىلىك ئايالنىڭ تۇل ۋە بالىنىڭ يېتىم قالىدىغانلىقىنى، تۇل ئاياللار ئېرىدىن قانچە يىل ئۇزۇن ئ‍ۆمۈر كۆرەلەيدىغانلىقىنى ئالدىن پەرەز قىلىشى كېرەك ئىدى.

بۇ ئىككەيلەننىڭ نېمىلەرنى قىلغان قىلمىغانلىقىغا قاراپ باقايلى. ئۇلار يىلدا ئۆلۈپ كىتىدىغان پوپلارنىڭ سانىغا ئېرىشىش ئۈچۈن تەڭرىگە دۇئا قىلمىغان. مۇقەددەس كىتاب ۋەيا قەدىمكى ئىلاھىيەتشۇناسلارنىڭ ئەسەرلىرىدىن جاۋاب ئىزدىمىگەن. ئۇلار ئابستراكت پەلسەپىۋى تالاش-تارتىشقا كىرمىگەن. شوتلاندىيەلىك بولغاچقا، ئۇلار ئەمەلىي ئىشلارغا ئەھمىيەت بېرىدىغان تىپلار ئىدى. ئۇلار ئېدىنبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ماتېماتىكا پروفېسسورى كولىن ماكلاۋرىن بىلەن ئالاقىلاشقان. بۇ ئۈچەيلەن كىمنىڭ قانچە ياشتا ئۆلگەنلىكىگە دائىر سانلىق مەلۇماتلارنى توپلىغان ۋە بۇلارنى ئىشلىتىپ ھەر بىر يىلدا قانچىلىك پوپنىڭ ئالەمدىن ئۆتۈش ئېھتىماللىقىنى ھېسابلىغان ئىدى.

ئۇلارنىڭ خىزمىتى شۇ ۋاقىتتىكى ستاتىستىكا ۋە ئېھتىماللىق ساھەسىدىكى بۆسۈشلەرگە ئاساس سالغان. بۇ بۆسۈشلەرنىڭ بىرى جەيكوب بېرنۇللىنىڭ «چوڭ سانلار قانۇنى»دۇر. بېرنۇللى ئۆزىنىڭ پرىنسىپىنى فورمۇلالاشتۇرغان بولۇپ، گەرچە ئۇنىڭ قانۇنى بىلەن مەلۇم بىر كىشىنىڭ ئۆلۈمىگە ئوخشاش يەككە بىر ھادىسىنى ئېنىق پەرەز قىلىش تەس بولسىمۇ، ئەمما نۇرغۇن ئوخشاش ۋەقەلەرنىڭ ئوتتۇرىچە نەتىجىسىنى ناھايىتى توغرا مۆلچەرلىگىلى بولاتتى. ماكلاۋرىن ماتېماتىكالىق ئۇسۇل بىلەن كېلەر يىلى ۋېستېر ۋە ۋاللېسنىڭ ئۆلۈدىغان-ئۆلمەيدىغانلىقىنى پەرەز قىلالمىسىمۇ، ئەمما يېتەرلىك سانلىق مەلۇمات ئارقىلىق ۋېبستېر ۋە ۋاللېسقا شوتلاندىيەدىكى قانچىلىك پوپنىڭ كېلەر يىلى ئۆلۈپ كېتىدىغانلىقىنى دەپ بېرەلەيتتى. شۇنىڭ بىلەن، ۋېستېر ۋە ۋاللېس تەييار ئىشلىتەلەيدىغان سانلىق مەلۇماتلارغا ئىگە بولغان. ئەمەلىيەتتە بۇنىڭدىن 50 يىل ئىلگىرى ئېدموند خاللې ئېلان قىلغان ئەمەلىي جەدۋەللەردىكى سانلىق مەلۇماتلارنىڭ  ئالاھىدە ئىشلىتىلىش قىممىتىگە ئىگە ئىكەنلىكى ئىسپاتلاندى. خاللېي گېرمانىيەنىڭ برېسلاۋ شەھىرىدىن ئېرىشكەن 1238 بۇۋاقنىڭ تۇغۇلۇش، 1174 ئادەمنىڭ قازا قىلىش خاتىرىسىنى تەھلىل قىلغان. خاللېينىڭ جەدىۋىلىگە ئاساسلانغاندا، يىگىرمە ياشلىق ئادەمنىڭ ئۆلۈش ئېھتىماللىقى 1: 100، ئەمما ئەللىك ياشلىق ئادەمنىڭ ئۆلۈش ئېھىتماللىقى 39:1 ئىدى.

ۋېبستېر ۋە ۋاللېس بۇ خىل سانلارنى بىر تەرەپ قىلغاندا، ئوتتۇرا ھېساب بىلەن شوتلاندىيەدە ھايات پرېسبېرىئان پوپلىرىنىڭ 930 ئىكەنلىكىنى، ھەر يىلى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن يىگىرمە يەتتە پوپنىڭ ئۆلۈپ كېتىدىغانلىقىنى، ئون سەككىز پوپنىڭ ئايالنىڭ تۇل قالىدىغانلىقىنى يەكۈنلەپ چىققان. ئۆلگەن مىنىستىرلارنىڭ بەشىنىڭ ئايالى تۇل قالمىسىمۇ، يىتىم بالىلىرى بولىدىغانلىقىنى، ئىككى پوپنىڭ تۇل ئايالى ئالدىنقى نىكاھتىن بولغان 16 ياشلىق بالىلىرىدىن ئۇزۇن ياشايدىغانلىقىنى ھىساپلاپ چىققان. ئۇلار يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا تۇل ئاياللارنىڭ ئۆلۈپ كېتىش ياكى قايتا نىكاھلىنىشقا قانچىلىك ۋاقىت كېتىدىغانلىقىنى ھېسابلاپ چىققان. بۇ ئىككى خىل ئەھۋال ئاستىدا، نەپىقە پۇلى توختىتىلاتتى. بۇ سانلىق مەلۇماتلار ۋېبستېر ۋە ۋاللېسنىڭ فوندىغا قاتناشقان پوپلارنىڭ يېقىنلىرىنى بېقىش ئۈچۈن قانچىلىك پۇل تۆلەشكە تىگىشلىك ئىكەنلىكىنى بەلگىلەپ بەرگەن ئىدى. بىر يىلدا 212.2 فوندستېرلىڭ فوندىغا قوشۇش ئارقىلىق ھەر بىر پوپ تۇل قالغان ئايالىنىڭ يىلدا كەم دېگەندە 10 فوندستېرلىڭ پۇلغا ئېرىشىشىگە كاپالەتلىك قىلالايتتى. ئۇ كۈنلەردە بۇ ناھايتى كۆپ پۇل ئىدى. ئەگەر پوپ بۇنى يېتەرلىك ئەمەس دەپ قارىسا، تېخىمۇ كۆپ پۇل تۆلەشنى تاللىيالايتتى. يەنى 611.3 فوندستېرلىڭ.  بۇ ئۇنىڭ تۇل ئايالىنىڭ يىلىغا 25 فوندستېرلىڭ ئېلىشىغا كاپالەتلىك قىلاتتى.

ۋېبستېر ۋە ۋاللېسنىڭ ھېسابلاشلىرىغا ئاساسلانغاندا، 1765-يىلغا بارغاندا شوتلاندىيەدىكى چېركاۋى پوپلىرىنىڭ تۇل ئاياللىرى ۋە بالىلىرى ئۈچۈن تەمىنات فوندىنىڭ ئومۇمىي مەبلىغى 58 مىڭ 348 فوندستېرلىڭغا يېتىدۇ. ئۇلارنىڭ ھېسابلاشلىرىنىڭ ھەيران قالارلىق دەرىجىدە توغرىلىقى ئىسپاتلانغان. 1765-يىلى فوندنىڭ مەبلىغى 58 مىڭ 347 فوندستېرلىڭغا يەتكەن بولۇپ، مۆلچەردىكىگە قارىغاندا 1 فوندستېرلىڭ ئاز بولغان! بۇ مۆلچەر ھەتتا ھەرقانداق پالچىلارنىڭ بېشارەتلىرىدىنمۇ توغرا ئىدى. بۈگۈنكى كۈندە، ۋېبستېر ۋە ۋاللېسنىڭ فوندى شوتلاندىيە تۇل ئاياللىرى نامىدا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ نەپىقە ۋە سۇغۇرتا شىركەتلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. قىممىتى 100 مىليارد فوندستېرلىڭغا يارايدىغان بۇ شىركەت شوتلاندىيە تۇل ئاياللىرىنىلا ئەمەس، بەلكى سۇغۇرتىسىنى سېتىۋېلىشنى خالايدىغانلار ھەرقانداق كىشىنى كاپالەت بىلەن تەمىنلەيدۇ.^[7]

شوتلاندىيەلىك ئىككى پوپ ئىشلەتكەن ئېھتىماللىق ھېسابلاش پەقەت نەپىقە ۋە سۇغۇرتا كەسپىنىڭ مەركىزى بولغان ئىنچىكە ھېسابلاش ئىلمىنىڭلا ئەمەس، بەلكى يەنە نوپۇس ئىلمىنىڭمۇ ئاساسى بولۇپ قالدى. نوپۇس ئىلمى يەنە بىر دىنىي زات ئانگلىكان روبېرت مالتۇس تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا چىقىرىلغان. نوپۇس ئىلمى ئۆز نۆۋىتىدە چارلېز دارۋىننىڭ تەدرىجى تەرەققىيات نەزەرىيىسىنى قۇرۇشتىكى ئۇل تېشى ئىدى. گەرچە مەلۇم  شارائىتتا قانداق جانلىقلارنىڭ تەدرىجى تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى ئالدىن پەرەز قىلىدىغان تەڭلىمىلەر بولمىسىمۇ، ئىرسىيەتشۇناسلار ئېھتىماللىق ھېسابلاش ئۇسۇلى ئارقىلىق مەلۇم بىر نوپۇسنىڭ چىكىنىش ئېھتىماللىقىنى ھېسابلىيالايدۇ. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئېھتىماللىق مودېللىرى ئىقتىساد، جەمئىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە، سىياسىي پەنلەر، باشقا ئىجتىمائىي ۋە تەبىئىي پەنلەرنىڭ مەركىزىگە ئايلانغان. ھەتتا فىزىكا ئاخىرىدا نىيۇتوننىڭ كلاسسىك تەڭلىمىسىنى كۋانت مېخانىكىسىنىڭ ئېھتىماللىق بۇلۇتى بىلەن تولۇقلىدى.

يۇقىرىقى جەرياننىڭ بىزنى قەيەرگە ئېلىپ كەلگەنلىكىنى ھېس قىلىش ئۈچۈن مائارىپ تارىخىغا قارىشىمىز كېرەك. تارىخنىڭ كۆپ قىسمىدا، ماتېماتىكا سىرلىق پەن بولۇپ، ھەتتا تەربىيە كۆرگەن كىشىلەرمۇ ئانچە ئۈگىنىپ كەتمەيتتى. ئوتتۇرا ئەسىردىكى ياۋروپادا لوگىكا، گرامماتىكا ۋە نۇتۇقلار مائارىپنىڭ يادروسىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ ماتېماتىكا ئوقۇتۇشى ناھايىتى ئاددىي ھالدىكى ھېسابلاش ۋە گېئومېتىرىيەدىن ھالقىپ كىتەلمىگەن. ھېچكىم ستاتىستىكىنى ئۆگەنمەيتتى. ئىلاھىيەتتە بولسا مۇنازىرە تەلەپ قىلىنمايتتى.

بۈگۈنكى كۈندە ئوقۇغۇچىلار مەخسۇس نۇتۇق ئۆگەنمەيدۇ. لوگىكا بولسا پەلسەپە بۆلۈملىرى، ئىلاھىيەت ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرى دائىرىسىدە چەكلىنىدۇ. ئەمما نۇرغۇن ئوقۇغۇچىلار ماتېماتىكا ئۆگىنىشكە ئىلھاملاندۇرىلىدۇ ياكى مەجبۇرلىنىدۇ. بۈگۈن پەنگە قارىتا توسۇۋالغىلى بولمايدىغان ئېنىق يۈزلىنىش بار، بۇ دەل ماتېماتىكىلىق ۋاستىلەرنى ئىشلىتىدىغان پەندۇر. ھەتتا ئادىمىيەت پەنلىرىنىڭ تەتقىقات ساھەلىرى، مەسىلەن، تىلشۇناسلىق ۋە پىسخولوگىيە قاتارلىقلارمۇ ماتېماتىكىغا تايىنىپ  ئۆزىنى ئېنىق پەن سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ. ستاتىستىكا دەرسلىكى ھازىر فىزىكا ۋە بىئولوگىيەدىلا ئەمەس، بەلكى پىسخولوگىيە، جەمئىيەتشۇناسلىق، ئىقتىساد ۋە سىياسىي پەنلەردىمۇ ئاساسلىق دەرسلىككە ئايلاندى.

ئۆزۈم ئىشلەيدىغان ئۇنىۋېرسىتېتتىكى پىسخولوگىيە فاكۇلتېتىنىڭ دەرسلىك مۇندەرىجىسىدە، بىرىنچى بولۇپ تەلەپ قىلىنغان دەرس پىسخىكا تەتقىقاتىدىكى ستاتىستىكا ۋە مېتودولوگىيەدۇر. ئىككىنچى يىللىق پىسخولوگىيە ئوقۇغۇچىلىرى چوقۇم پىسخىكا تەتقىقاتىدىكى ستاتىستىكىلىق ئۇسۇل دەرسىنى ئېلىشى كېرەك. كۇڭزى، بۇددا، ئەيسا ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئىنسانلارنىڭ ئەقلىنى چۈشىنىش ۋە ئۇلارنىڭ كېسەللىكلىرىنى داۋالاش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ستاتىستىكىنى ئۆگىنىشىڭىز كېرەك دېسىڭىز ئۇلار چوقۇم گاڭگىراپ قالغان بولاتتى.

بىلىم كۈچتۇر

كۆپىنچە كىشىلەر بۈگۈنكى پەنلەرنى ئاڭقىرىشتا قىينىلىدۇ. چۈنكى ئۇ ماتېماتىكىلىق فورمىلالار بىلەن چۈشەندۈرىلىدۇ، ھەمدە بىز كۆنگەن ساۋاتلارغا زىت كېلىدۇ. دۇنيادىكى 7 مىليارد ئادەم ئىچىدە كىۋانت مېخانىكىسى، ھۈجەيرە بىئولوگىيىسى ياكى ماكرو ئىقتىسادنى قانچىلىك ئادەم چۈشىنىدۇ؟ پەن بىزگە بەرگەن يېڭى كۈچلىرى بىلەن مىسلىسىز ئىمتىيازغا ئېرىشىدۇ. پرېزىدېنتلار ۋە گېنېراللار بەلكىم يادرو فىزىكىسىنى چۈشەنمەسلىكى مۇمكىن، ئەمما ئۇلار يادرو بومبىسىنىڭ نېمە قىلالايدىغانلىقىنى ئوبدان بىلىدۇ.

1620-يىلى فىرانسىس باكون «يېڭى قورال» ناملىق ئىلمىي خىتابنامىسىنى ئېلان قىلدى ۋە  خىتابنامىدا «بىلىم كۈچتۇر» دەپ ئوتتۇرىغا قويدى. «بىلىم»نىڭ كۈچ ياكى ئەمەسلىكىنى سىنايدىغىنى ئۇنىڭ راست ياكى يالغانلىقىدا ئەمەس، بەلكى بىزنى كۈچ بىرەلەيدىغان ياكى بىرەلمەيدىغانلىقىدا ئىدى. ئالىملار ئادەتتە ھېچقانداق نەزەرىيەنى 100 پىرسەنت توغرا دەپ قارىمايدۇ. نەتىجىدە، ئىشلىتىشچانلىق بىلىمنىڭ سىنىقى ھېسابلىنىدۇ. بىزنىڭ يېڭى ئىشلارنى قىلىشىمىزغا ياردەم بېرىدىغان نەزەرىيە بىلىمنى شەكىللەندۈرىدۇ.

ئەسىرلەردىن بۇيان، پەن بىزنى نۇرغۇنلىغان يېڭى قوراللار بىلەن تەمىنلىدى. بۇلارنىڭ بەزىلىرى ئۆلۈش نىسبىتى ۋە ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىنى ئالدىن پەرەز قىلىشقا ئوخشاش ئىددىيۋى قوراللار ئىدى. تېخىمۇ مۇھىمى بولغىنى پەننىڭ بىزنى تېخنىكا بىلەن قوراللاندۇرغانلىقىدا ئىدى. پەن بىلەن تېخنىكا ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش ناھايىتى كۈچلۈك بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندە كىشىلەر بۇ ئىككىسىنى پەرقلەندۈرەلمەي قالىدۇ. بىز دائىم ئىلمىي تەتقىقات بولمىسا يېڭى تېخنىكىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشىمىز مۇمكىن ئەمەس، يېڭى تېخنىكىلارنى بارلىققا كەلتۈرمىگەن تەتقىقاتنىڭ قىلچە پايدىسى يوق دەپ ئويلايمىز.

ئەمەلىيەتتە، پەن ۋە تېخنىكا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت يېقىنقى زاماندىكى ھادىسىدۇر. 1500-يىلدىن ئىلگىرى، پەن ۋە تېخنىكا پۈتۈنلەي ئايرىم ساھەلەر ئىدى. باكون 17-ئەسىرنىڭ بېشىدا بۇ ئىككىسىنى باغلىغاندا، بۇ دەۋر بۆلگۈچ ئىددىيە بولدى. 17-ۋە 18-ئەسىرلەردە پەن ۋە تېخنىكا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت تېخىمۇ يىقىنلاشتى، بۇ ئىككىسى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت پەقەت 19-ئەسىردە ئاندىن باغلاندى. ھەتتا 1800-يىلى، كۈچلۈك قوشۇن قۇرۇشنى خالايدىغان ھۆكۈمران ۋە مۇۋەپپەقىيەت قازانماقچى بولغان سودا ماگناتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى فىزىكا، بىئولوگىيە ياكى ئىقتىسادشۇناسلىق تەتقىقاتىنى بۈگۈنكىدەك مەبلەغ بىلەن تەمىنلەپ يۈرمەيتتى.

مىنىڭچە بۇنىڭ مۇستەسنا تەرەپلىرى يوقمۇ ئەمەس. بىر ياخشى تارىخچى ھەممە ئىشقا مىسال تاپالايدۇ. ئەمما تېخىمۇ ياخشى بىر تارىخچى بۇ مىساللارنىڭ قايسى ۋاقىتقا تەۋەلىكىنى ئوبدان بىلىدۇ، سۇئال قويۇش بۇ مىساللارغا شەك چۈشۈرىدۇ. ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، كۆپىنچە ئەنئەنىۋى ھۆكۈمرانلار ۋە سودىگەرلەر يېڭى تېخنىكا تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن كائىناتنىڭ ماھىيەتلىرى توغرىسىدىكى تەتقىقاتقا مەبلەغ سالمىدى، كۆپىنچە مۇتەپەككۇرلار بايقاشلىرىنى تېخنىكىلىق ئۈسكۈنىلەر بىلەن تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئۇرۇنمىدى. ھۆكۈمرانلار ئەسلىدە بار بولغان تەرتىپنى داۋاملاشتۇرۇش مەقسىتىدە ئەنئەنىۋى بىلىملەرنى تارقىتىدىغان مائارىپ ئورگانلىرىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەپ كەلدى.

دۇنيانىڭ ئۇ يەر،بۇيەرلىرىدە كىشىلەر يېڭى تېخنىكىلارنى تەرەققىي قىلدۇردى، ئەمما بۇ تېخنىكىلار سىستېمىلىق ئىلمىي تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان ئالىملار تەرىپىدىن ئەمەس، بەلكى سىناق ۋە خاتالىقلارغا يولۇققان ھۈنەرۋەنلەر تەرىپىدىن ئىجاد قىلىندى. ھارۋا ياسىغۇچىلار ئوخشاش بىر ماتېرىيالدىن يىلمۇ-يىل ئوخشاش ھارۋا ياساپ چىقاتتى. ئۇلار يېڭى ھارۋا مودېللىرىنى تەتقىق قىلىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن يىللىق پايدىسىنىڭ مەلۇم پىرسەنتىنى ئايرىمايتتى. ھارۋا لايىھىسى ئاندا-ساندا ياخشىلاندى، ئەمما بۇ ئادەتتە ئۇنىۋېرسىتېتقا ئەزەلدىن دەسسەپ باقمىغان، ھەتتا ساۋاتسىز بىر قىسىم يەرلىك ياغاچچىلارنىڭ ئەقىل-پاراسىتى بىلەن ئىشقا ئاشقان ئىدى.

يۇقىرىقى يەكۈن دۆلەت ئىگىلىكى شۇنداقلا خۇسۇسىي ئىگىلىككە نىسبەتەن توغرا ئىدى. بۈگۈنكى دۆلەتلەر قەدىمقى خانلىقلاردىن پەرقلىق ھالدا ئېنېرگىيەدىن ساغلاملىققىچە، ساغلاملىقتىن ئەخلەتلەرنى بىر تەرەپ قىلىشقىچە بولغان بارلىق ساھەدە ئۆز ئالىملىرىنى ھەل قىلىش چارىسى تېپىشقا رىغبەتلەندۈردى. ئەينى ۋاقىت بىلەن ھازىرنى سېلىشتۇرغاندا ئۆزگىرىش ئەڭ كۆرۈنەرلىك بولغىنى قورالدۇر. 1961-يىلى ۋەزىپىسىدىن ئايرىلغان پرېزىدېنت دۋايت ئېزىنخاۋېر ھەربىي سانائەتنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىشىدىن ئاگاھلاندۇرغاندا، گىپىنڭ يېرىمىنى ئېلىپ قالغان. ئۇ ئۆز دۆلىتىنى ھەربىي، سانائەت ۋە پەندە ئىلگىرلىتىشى كىرەك ئىدى. چۈنكى بۈگۈنكى ئۇرۇشتا پەن ھەل قىلغۇچى ئامىل ئىدى. دۇنيادىكى ھەربىي كۈچلەر ئىنسانىيەت ئىلمىي تەتقىقاتى ۋە تېخنىكالىق تەرەققىياتنى باشلايدۇ، مەبلەغ سالىدۇ ۋە يول كۆرسىتىدۇ.

بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى پاتقاققا پېتىپ قالغاندا، ئۇرۇشتىكى ھەر ئىككى تەرەپ ئالىملارنى تىلسىملارنى ئېچىپ دۆلىتىنى قۇتقۇزۇشقا چاقىرغان. ئاق تەنلىك ئالىملار تەجرىبىخانىدىن توختىماي يېڭى ئۇرۇش قوراللىرى چىقىرىش بىلەن چاقىرىققا ئاۋاز قوشقان: كۆرەشچى ئايروپىلان، زەھەرلىك گاز، تانكا، سۇ ئاستى پاراخوتى، ئۈنۈملۈك ئاپتومات، زەمبىرەك، مىلتىق ۋە بومبا قاتارلىقلار تەتقىق قىلىنىپ ياسالغان.

33-رەسىم. گېرمانىيە V-2 راكېتاسى قويۇپ بېرىشكە تەييارلاندى. ئۇ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنى مەغلۇپ قىلالمىدى، ئەمما گېرمانلارغا ئۇرۇشنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرىگىچە تېخنىكىلىق مۆجىزە ئۈمىدى ئاتا قىلدى.

ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا پەن تېخىمۇ چوڭ رول ئوينىدى. 1944-يىلىنىڭ ئاخىرىدا گېرمانىيە مەغلۇپ بولدى، مەغلۇپ بولۇشى ئىنىق ئىدى. چۈنكى بىر يىل بۇرۇن، گېرمانلارنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بولغان ئىتالىيەلىكلەر مۇسسولىننى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ،  ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە تەسلىم بولغان. ئەمما ئەنگىلىيە، ئامېرىكا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى ئارمىيىسى يىقىنلاپ قالغان بولسىمۇ، گېرمانىيە داۋاملىق ئۇرۇش قىلغان. گېرمانىيە ئەسكەرلىرى ۋە پۇقرالارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئۇرۇشتا ئۇتتۇرمايمىز دەپ ئويلىشىدىكى بىر سەۋەب، گېرمانىيە ئالىملىرىنىڭ ئاتالمىش مۆجىزەلىك قوراللىرى بولغان V-2 راكېتا ۋە رېئاكتىپ ئايروپىلاننىڭ ئۇرۇشتا بۇرۇلۇش ياسايدىغانلىقىغا ئىشەنگەنلىكى ئ‍ىدى.

گېرمانلار راكېتا ۋە ئايروپىلان ئۈستىدە تەتقىق قىلىۋاتقاندا، ئامېرىكىنىڭ مانخاتتان پىلانى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا ئاتوم بومبىسىنى ياساپ چىقتى. 1945-يىلى 8-ئاينىڭ بېشىدا بومبا تەييار بولغاندا، گېرمانىيە ئاللىبۇرۇن تەسلىم بولغان، ئەمما ياپونىيە ئۇرۇش قىلىۋاتقان ئىدى. ئامېرىكا ئارمىيىسى ياپۇنىيە ئاراللىرىغا ھۇجۇم قىلىشقا تەييارلاندى. ياپونلار تاجاۋۇزچىلىققا قارشى تۇرۇش ۋە ئۆلۈمگە يۈزلىنىشكە قەسەم قىلدى ھەمدە بۇ پوپوزا ئەمەس ئىدى. ئامېرىكا گېنېراللىرى پرېزىدېنت خاررىي س.ترۇمانغا ياپونىيەگە ھوجۇم قىلسا بىر مىليون ئامېرىكا ئەسكىرىنىڭ ئۆلۈپ كېتىدىغانلىقىنى ۋە ئۇرۇشنىڭ 1946-يىلغىچە سوزۇلۇپ كېتىدىغانلىقىنى ئېيتتى. نەتىجىدە ترۇمان يېڭى ئاتوم بومبىسىنى ئىشلىتىشنى قارار قىلدى. ئىككى ئاتوم بومبىسى پارتلاپ ئىككى ھەپتىدىن كېيىن، ياپونىيە شەرتسىز تەسلىم بولدى ۋە ئۇرۇش ئاخىرلاشتى.

ئەمما پەن پەقەتلا ھۇجۇم قورالى ئەمەس. ئۇ بىزنىڭ مۇداپىئە ئىشلىرىمىزدىمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۈگۈنكى كۈندە نۇرغۇن ئامېرىكىلىقلار تېرورلۇقنى ھەل قىلىشنىڭ چارىسى سىياسەت ئەمەس، بەلكى تېخنىكا دەپ قارايدۇ. ئۇلارچە، ئامېرىكا نانو تېخنىكىسى سانائىتىگە مىليونلارچە پۇل خەجلەش ئارقىلىق ھەر بىر ئافغانىستان ئۆڭكۈرى، يەمەننىڭ ئىستىھكام قورغانلىرى ۋە شىمالىي ئافرىقا لاگېرلىرىغا بىئونىك جاسۇس چىۋىن ئەۋەتەلەيدۇ. ئاندىن، مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسىنىڭ جاسۇس چىۋىنى مۇھىم ئۇچۇرلارنى لەڭلېيدىكى باش شىتابىغا يەتكۈزمەي تۇرۇپ، ئوساما بىن لادېننىڭ ۋارىسلىرى بىر ئىستاكان قەھۋەمۇ دەملىيەلمەيدۇ دەپ قارايدۇ. ھەمدە يەنە ئامېرىكا مېڭە تەتقىقاتىغا مىليونلىغان دوللار خەجلەپ ھەر بىر ئايرودرومغا دەرىجىدىن تاشقىرى مۇرەككەپ FMRI سايىلىغۇچ ئورنىتىپ، كىشىلەر مېڭىسىدىكى غەزەپ نەپرەتلىك پىكىرلەرنى دەرھال تونۇۋالالايدۇ، دەپ ئويلايدۇ. شۇنداق بولارمۇ؟ كىم بىلىدۇ. بىئون چىۋىن ۋە مېڭە ئوقۇش ئەسلىھەلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئاقىلانىلىقمۇ؟ ئۇنداق بولىشى ناتايىن. قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، سىز بۇ قۇرلارنى ئوقۇۋاتقان ۋاقتىڭىزدا، ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىكى مىليونلىغان دوللارلانى نانو تېخنىكىسى ۋە مېڭە تەجرىبىخانىلىرىغا ۋە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئىدىيەلەرگە خەجلەۋاتقان بولىدۇ.

تانكا، ئاتوم بومبىسى ۋە جاسۇس چىۋىنگە ئوخشاش ھەربىي تېخنىكىلارغا بولغان يېقىنقى زاماندىكى ھەيران قالارلىق ھادىسەلەردۇر. تاكى 19-ئەسىرگە قەدەر، ھەربىي ئىنقىلابلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى تېخنىكىلىق ئۆزگىرىش بولماستىن، بەلكى تەشكىللىنىشنىڭ مەھسۇلى ئىدى. يات مەدەنىيەتلەر تۇنجى قېتىم ئۇچراشقاندا، تېخنىكا جەھەتتىكى پەرق بەزىدە مۇھىم رول ئوينىغان، ئەمما كىشىلەر بۇ خىل تېخنىكا پەرقىنىڭ مەقسەتلىك پەيدا قىلمىغان ياكى كىڭەيتمىگەن ئىدى. تارىختىكى كۆپىنچە ئىمپېرىيەلەر تېخنىكا سەۋەپلىك گۈللەنگەن ئەمەس. ئىمپىراتۇرلار تېخنىكىلارنى ياخشىلاشقا ئانچە كۆڭۈل بۆلمىگەن ئىدى. ئەرەبلەر ئەۋزەل ئوقيا ياكى قىلىچلار سەۋەبىدىن ساسانىيلار ئىمپېرىيىسىنى مەغلۇب قىلغان ئەمەس، سەلجۇقلار ۋىزانتىيەلىكلەردىن تېخنىكىدا تۆۋەن ئىدى، موڭغۇللار خىتاينى ئۆزگىچە قورال بىلەن بىسىۋالغان ئەمەس. ئەمەلىيەتتە، بۇ ئەھۋاللارنىڭ ھەممىسىدە مەغلۇپلار ئىلغار ئەسكىرى ۋە تۇرمۇش تېخنىكىلىرىدىن بەھرىمەن بولۇۋاتقانلار ئىدى.

رىم ئارمىيىسى بۇ گەپنىڭ بىر ياخشى مىسالىدۇر. رىم ئارمىيىسى ئۆز دەۋرىدىكى ئەڭ ياخشى قوشۇن ئىدى، ئەمما تېخنىكا جەھەتتىن ئېيتقاندا، رىمنىڭ كارتاج، ماكېدونىيە ياكى سېلېۋىك ئىمپېرىيىسىدىن ئۈستۈنلىكى يوق ئىدى. رىم ئارمىيىسىنىڭ ئەۋزەللىكى ئۈنۈملۈك تەشكىللىنىش، تۆمۈر ئىنتىزام ۋە غايەت زور ئادەم كۈچى زاپىسى ئىدى. رىم ئارمىيىسى ئەزەلدىن تەتقىقات ۋە تەرەققىيات بۆلۈمى قۇرمىغان، ئۇلارنىڭ قوراللىرى ئەسىرلەر بويى ئاساسەن ئوخشاش ھالەتتە تۇرغان. ئەگەر مىلادىدىن بۇرۇنقى ئىككىنچى ئەسىردە كارتاجنى تەۋرەتكەن ۋە نۇمانتلارنى مەغلۇب قىلغان گېنېرال سىپىپو ئامىيلىيانۇسنىڭ قوشۇنلىرى 500 يىلدىن كېيىن بۈيۈك كونستانتىن دەۋرىدە تۇيۇقسىز پەيدا بولغان بولسا، سىپىپونىڭ كونستانتىننى مەغلۇب قىلىش پۇرسىتى بولمايتتى. ئەگەر ناپالېئون ئەسكەرلىرىنى باشلاپ زامانىۋى برونېۋىكلار ئەترىتىگە قارشى تۇرغان بولسا، بىر نەچچە ئەسىر ئىلگىرىكى بۇ گېنېرالغا نېمە بۇلىدىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ باقايلى. ناپالېئون بىر قالتىس تاكتىكىچى، ئۇنىڭ ئادەملىرى چاققان كەسپىي خادىملار. زامانىۋى قوراللار ئالدىدا ئۇلارنىڭ ماھارىتى كارغا كەلمەيتتى.

رىمدىكىگە ئوخشاش، قەدىمكى خىتايدىمۇ كۆپىنچە گېنېراللار ۋە پەيلاسوپلار يېڭى قوراللارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى ئۆزلىرىنىڭ بۇرچى دەپ قارىمىغان. خىتاي تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم ھەربىي كەشپىيات پورۇخ ئىدى. شۇنداقتىمۇ بىلىشىمىزچە، پورۇخنى داۋ دىنىدىكى كىمياگەرلەر ئۆلمەسلىكنىڭ دورىسىنى ئىزدەۋاتقاندا تاساددىپى بايقاپ قالغان. پورۇخقا لازىملىق باشقا ماددىلار بۇ نوقتىنى تېخىمۇ ياخشى ئىپادىلەپ بېرىدۇ. بەزىلەر داۋجاۋ دىنىدىكى كىمياگەرلەر خىتاينى دۇنيانىڭ خوجايىنى قىلالايتتى دەپ ئويلىغان بولۇشى مۇمكىن. ئەمەلىيەتتە، خىتايلار بۇ يېڭى بىرىكمىنى ئاساسلىقى پوجاڭزا ئۈچۈن ئىشلەتكەن ئىدى. سوڭ ئىمپېرىيىسى موڭغۇللارنىڭ تاجاۋۇزىدا يىمىرىلگەن بولسىمۇ، ھېچبىر ئىمپېراتور جان ئالغۇچى قۇراللارنى كەشىپ قىلىپ ئىمپېرىيەنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئامرىكا ئىككىنجى دۇنيا ئۇرۇشىدا قوللانغان مانخاتتان پىلانىدەك بىر ئىشنى قىلىپ باقمىغان ئىدى. پورۇخ كەشىپ قىلىنىپ 600 يىلدىن كېيىن زەمبىرەكلەر ئافرىقا-ئاسىيا جەڭ مەيدانلىرىدىكى ھەل قىلغۇچ ئامىلغا ئايلانغان. نېمىشقا بۇ ماددىنىڭ ئەجەللىك يوشۇرۇن كۈچى ئۇرۇشتا ئىشلىتىلىشىگە شۇنچە ئۇزۇن ۋاقىت كەتتى؟ چۈنكى بۇ ماددا پادىشاھلار، ئۆلىمالار ۋە سودىگەرلەر يېڭى ھەربىي تېخنىكىلارنىڭ ئۇلارنى قۇتۇلدۇرۇشقا ۋە بېيىتىشقا قادىرلىقنى ئويلاپ باقمىغان ۋاقىتتا بايقالغان ئىدى.

بۇ ئەھۋال 15-ۋە 16-ئەسىرلەردە ئۆزگىرىشكە باشلىدى، ئەمما كۆپىنچە ھۆكۈمرانلار يېڭى قورال-ياراق تەتقىقاتى ۋە تەرەققىياتىغا مەبلەغ سېلىشقا قىزىقمىغانلىقتىن يەنە 200 يىل ئۆتۈپ كەتتى. ئىستىراتىگىيە ۋە ئارقا سەپ ئورۇنلاشتۇرىلىشى ئۇرۇشنىڭ نەتىجىسىگە تېخنىكادىن بەكرەك تەسىر كۆرسىتەتتى. ئاۋستېرلىتزدىكى ياۋروپا قوشۇنىنى تارمار قىلغان ناپالېئوننىڭ ھەربىي ماشىنىسىنى لۇئىس XVI ئارمىيىسى بىلەن سېلىشتۇرغاندا ئاساسىي جەھەتتىن ئوخشاش قوراللار بىلەن قوراللانغان ئىدى. ناپالېئوننىڭ ئۆزى گەرچە زەمبىرەكچى بولسىمۇ، ئالىملار ۋە كەشپىياتچىلار ئۇنى ئۇچۇش ماشىنىسى، سۇ ئاستى پاراخوتى ۋە راكېتانىڭ تەرەققىياتىغا مەبلەغ سېلىشقا قايىل قىلماقچى بولغان بولسىمۇ، ئۇ يېڭى قوراللارغا ئانچە قىزىقمىغان ئىدى.

پەن، سانائەت ۋە ھەربىي تېخنىكا پەقەت كاپىتالىستىك تۈزۈمنىڭ بارلىققا كېلىشى ۋە سانائەت ئىنقىلابىنىڭ يىتىپ كىلىشى بىلەن بىر-بىرى بىلەن زىچ گىرەلىشىپ كەتتى. بۇ مۇناسىۋەتتىن كېيىن، دۇنيا تېزلا ئۆزگەردى.

تەرەققىياتنىڭ غايىۋىلىكى

پەن ئىنقىلابىقا قەدەر كۆپىنچە مەدەنىيەتلەر تەرەققىياتقا ئىشەنمەيتتى. ئۇلار ئالتۇن دەۋرنى ئۆتمۈشكە مەنسۇپ، دۇنيا بىر ئىزدا توختاپ قالغان، ھەتتا ناچارلىشىپ كىتىدۇ، ۋاقىتنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ توپلانغان ھىكمەتلەر بىلەن ئۆتمۈشتىكى ياخشى كۈنلەرنى قايتۇرۇپ كېلىش مۇمكىن، ئىنسانلارنىڭ ئەقىل-پاراسىتىگە تايىنىپ پەقەت كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭلا ھۆددىسىدىن چىققىلى بولىدۇ، دەپ ئويلايتتى. ئىنسانلارنىڭ بىلىمى بىلەن دۇنيانىڭ نېگىزلىك مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىش مۇمكىن ئەمەس دەپ قارالدى. دۇنيادىكى بىلىشكە تېگىشلىك ھەممە نەرسىنى بىلىدىغان مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام، ئەيسا پەيغەمبەر، بۇددا ۋە كۇڭزى قاتارلىقلارمۇ ئاچارچىلىق، كېسەللىك، نامراتلىق ۋە ئۇرۇشنى دۇنيادىن سۈپۈرۈپ تاشلىيالمىغان يەردە بىز بۇ مەسىلىلەرنى قانداقمۇ ھەل قىلالايمىز؟

نۇرغۇن ئېتىقادلار ھامان بىر كۈنى ئەيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاسماندىن چۈشۈپ، بارلىق ئۇرۇش، قەھەتچىلىك، ھەتتا ئۆلۈمنى ئاخىرلاشتۇرىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. شۇڭا ئىنسانىيەت يېڭى بىلىملەرنى بايقاپ ۋە يېڭى قوراللارنى كەشىپ قىلىپ بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلالايدۇ، دېگەن قاراش كىشىنى مەپتۇن قىلىشتىن بەكرەك كىبىر ھىساپلىناتتى. بابىل مۇنارىنىڭ، ئىكارۇسنىڭ، گولېمنىڭ ھېكايىسى ۋە باشقا نۇرغۇن ئەپسانىلەر كىشىلەرگە ئىنسانلارنىڭ چەكلىمىدىن ھالقىپ كېتىشىنىڭ مۇقەررەر ئۈمىدسىزلىك ۋە ئاپەت ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى سۆزلەپ بېرەتتى.

بۈگۈنكى مەدەنىيەت بىلىنمىگەن نۇرغۇن موھىم ئىشلارنىڭ بارلىقىنى ئېتىراپ قىلغاندا، ھەمدە بۇ ئىتىراپ ئىلمى بايقاشلار بىلەن بىرلەشكەن چاغدا بىزگە يىڭى كۈچ ئاتا قىلىدۇ . كىشىلەر ھەقىقىي تەرەققىياتنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىگە گۇمان بىلەن قارىدى. پەن ھەل قىلغىلى بولمايدىغان مەسىلىلەرنى كەينى-كەينىدىن ھەل قىلىشقا باشلىغاندا، نۇرغۇن كىشىلەر يېڭى بىلىم ئىگىلەش ۋە ئۇنى قوللىنىش ئارقىلىق ئىنسانىيەتنىڭ ھەر قانداق مەسىلىنى يېڭەلەيدىغانلىقىغا ئىشەندى. نامراتلىق، كېسەللىك، ئۇرۇش، قەھەتچىلىك، ياشىنىش ۋە ئۆلۈم ئىنسانىيەتنىڭ قىچىپ قۇتۇلالمايدىغان مەسىلىسى بولماي قالدى. بۇلار پەقەت بىزنىڭ نادانلىقىمىزنىڭ مىۋەىسى ئىدى.

34-رەسىم. بېنيامىن فىرانكلىن ئىلاھلارنى قورالسىزلاندۇرۋاتاتتى.

داڭلىق مىسال چاقماق چېقىشتۇر. نۇرغۇن مەدەنىيەتلەر چاقماقنى غەزەپلەنگەن ئىلاھنىڭ بولقىسى دەپ قارايدىغان بولۇپ، چاقماق ئارقىلىق گۇناھكارلار جازالىناتتى. 18-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، پەن تارىخىدا مەشھۇر بىر تەجرىبە قىلىندى، بېنجامىن فىرانكلىن چاقماق چېقىۋاتقاندا  لەگلەك ئۇچۇرۇپ چاقماق پەقەت ئېلېكتر ئېقىمى دىگەن پەرزىنى سىنىدى. ئۇنىڭ تەجرىبەۋى كۆزىتىشلىرى ئېلېكتر ئېنېرگىيە سۈپىتى ھەققىدىكى بىلىمى بىلەن بىرلىشىپ چاقماق تاياقنى كەشىپ قىلدى. شۇنىڭ بىلەن تەڭرىلەر بولقىسىز قالدى.

نامراتلىق يەنە بىر مىسالدۇر. نۇرغۇن مەدەنىيەتلەر نامراتلىقنى كەمتۈك دۇنيانىڭ قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان بىر قىسمى دەپ قارىدى. يېڭى ئەھدىگە ئاساسلانغاندا،  ئەيسا كرېستكە مىخلىنىشتىن بۇرۇن بىر ئايال 300 دىنار قىممىتىدىكى قىممەتلىك ماي بىلەن ئەيسانى يۇيۇندۇرغان. ئەيسانىڭ ساھابىلىرى ئۇ ئايالنى بۇنداق كۆپ پۇلنى كەمبەغەللەرگە بەرمەي ئىسراپ قىلغانلىقىنى قاتتىق ئەيىبلىگەن، ئەمما ئەيسا ئۇ ئايالنى ئاقلاپ مۇنداق دېگەن: «كەمبەغەللەر داۋاملىق سىلەرنىڭ يېنىڭلاردا، ئۇلارغا ھەرقانداق ۋاقىتتا ياردەم قىلالايسىلەر. ئەمما سىلەر مېنى مەڭگۈ كۆرەلمەيسىلەر»(مارك 14: 7). بۈگۈنكى كۈندە نامراتلىق ھەققىدىكى بۇ كۆز قاراشقا نۇرغۇن كىشىلەر ھەتتا ئەيساغا ئەگىشىدىغان خىرىستىيانلاردىن تارتىپ قوشۇلمايدۇ. نامراتلىق تەدرىجى تەدبىر قىلىپ ھەل قىلغىلى بولىدىغان تېخنىكىلىق مەسىلە دەپ قارالماقتا. دېھقانچىلىق، ئىقتىساد، تىبابەت ۋە جەمئىيەتشۇناسلىقتىكى ئەڭ يېڭى بايقاشلارنى ئاساس قىلغان سىياسەتلەر ئارقىلىق نامراتلىقنى تۈگەتكىلى بولىدۇ دىگەن قاراش ئومۇملاشماقتا.

دەرۋەقە، دۇنيانىڭ نۇرغۇن جايلىرى ئاللىبۇرۇن ئەڭ ناچار يوقسۇللۇقتىن قۇتۇلدى. تارىختىن بۇيان، بارلىق جەمئىيەتلەر ئىككى خىل نامراتلىقنىڭ ئازابىنى تارتتى: بىرىنجىسى، ئىجتىمائىي نامراتلىق. بۇ خىل نامراتلىق بىر قىسىم كىشىلەرگە بېرىلگەن پۇرسەتلەرنىڭ يەنە باشقا كىشىلەردىن تارتىۋېلىنىشىدۇر. يەنە بىرى، بىئولوگىيىلىك نامراتلىقتۇر. بۇ يېمەكلىك ۋە تۇرالغۇ كەمچىل بولۇش سەۋەپلىك كىشىلەرنىڭ ھاياتى خەتەردە قالىدىغان نامراتلىقتۇر. ئىجتىمائىي نامراتلىق ھەرگىز تۈگىمەسلىكى مۇمكىن، ئەمما دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەردە بىئولوگىيىلىك نامراتلىق ئاللىقاچان ئۆتمۈشكە ئايلاندى.

تاكى يېقىنقى مەزگىللەرگىچە، كۆپىنچە كىشىلەر بىئولوگىيىلىك نامراتلىق سىزىقىغا يىقىن ياشىدى، بۇ سىزىقنىڭ تۆۋىنى بولسا ھاياتنى قامداش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئىسسىقلىق ئېنېرگىيىسىنىڭ كەمچىل بولۇشى ئىدى. كىچىككىنە خاتا ھېسابات ياكى تەلەيسىزلىكمۇ كىشىلەرنى ئاسانلا بۇ سىزىقنىڭ تۆۋىنى بولغان ئاچارچىلىققا ئاپىراتتى. تەبىئىي ئاپەت ۋە سۈنئىي ئاپەتلەر ھەمىشە پۈتكۈل ئاھالىلەرنى ھاڭغا ئىتتىرىپ، مىليونلىغان كىشىنىڭ ئۆلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقىراتتى. بۈگۈنكى كۈندە نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ بۇ خىل ئاپەتلەردىن قۇتۇلىدىغان بىخەتەرلىك تورى بار. سۇغۇرتا، دۆلەتنىڭ ئىجتىمائىي كاپالىتى، يەرلىك ۋە خەلقئارالىق ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ ياردىمىدە كىشىلەر كۈتۈلمىگەن ھادىسىلەردىن قوغدىلىدۇ. ئاپەت پۈتكۈل رايونغا ھۇجۇم قىلغاندا، دۇنيا مىقياسىدىن بېرىلگەن قۇتقۇزۇش خىزمەتلىرى مۇۋەپپىقىيەتلىك ھالدا ئەڭ ناچار ئەھۋاللارنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. كىشىلەر ناچار ياشاش شارائىتى، خورلۇق ۋە نامراتلىق بىلەن مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرگە دۇچار بولۇۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما كۆپىنچە دۆلەتلەردە ھېچكىم ئاچلىقتىن ئۆلمەيدۇ. ئەمەلىيەتتە، نۇرغۇن جەمئىيەتلەردە سېمىزلىك سەۋەبىدىن ئۆلۈپ كېتىدىغانلار نامراتلىقتىن ئۆلىدىغانلاردىن كۆپ بولىدۇ.

گىلگامېش پىلانى

ئىنسانىيەتنىڭ ھەل قىلالمايدىغان مەسىلىلىرىنىڭ ئىچىدە ئۆلۈم ئەڭ كۆڭۈلسىز، قىزىقارلىق ۋە موھىم مەسىلىلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالدى. ئەنئەنىۋى دەۋرلەردە، كۆپىنچە دىنلار ۋە ئىدىئولوگىيەلەر ئۆلۈمنى مۇقەررەر تەقدىر دەپ قارىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، كۆپىنچە ئېتىقادلار ئۆلۈمنى ھايات مەنالىرىنىڭ مەنبەسىگە ئايلاندۇردى. ئىسلام، خىرىستىئان ياكى قەدىمكى مىسىرنى ئۆلۈم بولمىغان ئەھۋالدا تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ. بۇ ئەقىدىلەر كىشىلەرگە ئۆلۈمنى يېڭىش ۋە يەر يۈزىدە مەڭگۈ ياشاشنى ئەمەس، بەلكى ئۆلۈمنى قوبۇل قىلىش ۋە ئاخىرەت ھاياتىغا ئۈمىد باغلاش كېرەكلىكىنى ئۆگەتتى. ئەڭ ياخشى ئادەملەر ئۆلۈمدىن قېچىشقا ئۇرۇنماي، ئۆلۈمگە مەنە بېرىش بىلەن ئالدىراش ئۆتتى.

بىزگىچە يىتىپ كەلگەن ئەڭ قەدىمكى ئەپسانىلەرنىڭ بىرى – قەدىمكى سۇمېرنىڭ گىلگامېش ئەپسانىسىدۇر. بۇ ئەپسانىنىڭ قەھرىمانى دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئەڭ ئىقتىدارلىق ئادەم ھېسابلانغان ئۇرۇك پادىشاھى گىلگامېش بولۇپ، ئۇ جەڭدە ھەرقانداق ئادەمنى مەغلۇب قىلالايدۇ. بىر كۈنى، گىلگامېشنىڭ ئەڭ يېقىن دوستى ئېنكىدۇ قازا قىلىدۇ. گىلگامېش جەسەتنىڭ يېنىدا كۈنلەرچە ئولتۇرۇپ كۆزىتىدۇ، دوستىنىڭ بۇرنىدىن بىر قۇرتنىڭ چۈشكەنلىكىنى كۆرىدۇ. شۇ ۋاقتنىڭ ئۆزىدە ئۇ قورقۇنچلۇق دەھشەتكە پېتىپ قالىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ ھەرگىز ئۆلمەسلىكى كېرەكلىكىنى قارار قىلىدۇ. ئۇ قانداقتۇر ئۆلۈمنى مەغلۇب قىلىشنىڭ چارىسىنى تاپماقچى بولىدۇ. گىلگامېش ئاندىن كائىناتنىڭ ئاخىرىغىچە سەپەر قىلىپ، شىرلارنى ئۆلتۈرىدۇ، چايان ئادەملەر بىلەن ئېلىشىپ، يەر ئاستىغا كىرىدىغان يولنى تاپىدۇ. ئۇ بۇ يەردە ئۆلۈكلەر دەرياسىنىڭ كاپىتانى ئۇرشانابىنىڭ تاش مەخلۇقلىرىنى كۇكۇم تالقان قىلىپ، كەلكۈندە ئەڭ ئاخىرقى ھايات قالغۇچى ئۇتناپىشتىمنى تاپىدۇ. شۇنداقتىمۇ گىلگامېش ئۆلۈمنىڭ چارىسىنى ئىزدەش سەپىرىدە مەغلۇپ بولىدۇ. ئۇ ئىلگىرىكىگە ئوخشاشلا ئۆلۈپ كېتىدىغانلىقىنى بىلىدۇ، ئەمما بىر يېڭى ئەقىل-پاراسەت بىلەن ئۆيىگە قۇرۇق قول قايتىپ كىلىدۇ. ئۇ ئىلاھلار ئىنساننى ياراتقاندا، ئۆلۈمنى ئىنساننىڭ مۇقەررەر تەقدىرى قىلىپ بېكىتكەنلىكىنى، ئىنساننىڭ چوقۇم ئۆلۈم بىلەن بىللە ياشاشنى ئۆگىنىشى كېرەكلىكىنى چۈشەنگەن ئىدى.

تەرەققىياتنى قوللايدىغان مۇخلىسلار بۇ خىل مەغلۇبىيەت پوزىتسىيىسىنى ئورتاقلاشمايدۇ. پەن خادىملىرىغا نىسبەتەن ئۆلۈم مۇقەررەر تەقدىر ئەمەس، بەلكى تېخنىكىلىق مەسىلە. كىشىلەر ئىلاھلار بەلگىلىگەنلىكى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى يۈرەك كېسىلى، راك ۋە يۇقۇملىنىش قاتارلىق ھەرخىل تېخنىكىلىق مەغلۇبىيەتلەر سەۋەبىدىن ئۆلىدۇ. ھەمدە ھەر بىر تېخنىكىلىق مەسىلىنىڭ تېخنىكىلىق ھەل قىلىش چارىسى بۇلىدۇ. ئەگەر يۈرەك توختاپ قالسا، يۈرەك قوزغاتقۇچنىڭ غىدىقلىشى ياكى يېڭى يۈرەك ئالماشتۇرۇش بىلەن ھەل قىلغىلى بولىدۇ. ئەگەر راك يامراپ كەتسە، راك ھۆجەيرىسىنى دورا ياكى رادىئاتسىيە بىلەن ئۆلتۈرگىلى بولىدۇ. ئەگەر باكتېرىيە كۆپىيىپ كەتسە، ئانتىبىئوتىك دورىلار بويسۇندۇرالايدۇ. توغرا، ھازىر بىز بارلىق تېخنىكىلىق مەسىلىلەرنى ھەل قىلالمايمىز. ئەمما مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈستىدە تىرىشىۋاتىمىز. بىزنىڭ ئەڭ ياخشى ئادەملىرىمىز ۋاقىتنى ئۆلۈمگە مەنە بېرىش بىلەن ئىسراپ قىلماستىن، كېسەللىك ۋە قېرىشقا مەسئۇل فىزىئولوگىيىلىك، ھورمون ۋە گېن سىستېمىسىنى تەكشۈرۈش بىلەن ئالدىراش. ئۇلار يېڭى دورىلار، ئىنقىلاب خاراكتېرلىك داۋالاش ۋە سۈنئىي ئەزالارنى تەتقىق قىلىۋاتىدۇ. بۇلار ئۆمرىمىزنى ئۇزارتىدۇ، ھامان بىر كۈنى ئۆلۈم ئ‍ۆز ئۆزىنى مەغلۇپ قىلىشى مۇمكىن.

يېقىنقى ۋاقىتلارغىچە، سىز ئالىملارنىڭ ياكى باشقىلارنىڭ بۇنداق ئوچۇق-ئاشكارە سۆزلىگەنلىكىنى ئاڭلىمىغان بوللغىيتتىڭىز. «ئۆلۈمنى مەغلۇب قىلامسىز؟! نېمىدېگەن بىمەنىلىك! بىز پەقەت راك، تۇبېركۇليوز ۋە ياشانغانلاردىكى ئونۇتقاقلىق كېسىلىنى داۋالىماقچى بولۇۋاتىمىز» دېگەن بۇلاتتىڭىز. كىشىلەر ئۆلۈم مەسىلىسىدىن ئۆزىنى قاچۇردى، چۈنكى نىشانغا ئاسان يەتكىلى بولمايتتى. نېمىشقا ئەقىلگە مۇۋاپىق بولمىغان ئۈمىدلەرنى قىلىمىز؟ بىز ھازىر قانداقلا بولمىسۇن ئوچۇق-ئاشكارە سۆزلىيەلەيدىغان نوقتىدا تۇرىۋاتىمىز. پەن ئىنقىلابىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئىنسانىيەتكە مەڭگۈلۈك ھايات ئاتا قىلىشتۇر. ئۆلۈمنى ئۇجۇقتۇرۇش يىراق نىشاندەك قىلسىمۇ، بىر نەچچە ئەسىر ئىلگىرى تەسەۋۋۇر قىلالمايدىغان ئىشلارنى ئاللىبۇرۇن قىلالىدۇق. 1199-يىلى، پادىشاھ رىچارد شىريۈرەكنىڭ سول مۈرىسىگە ئوق تەگكەن. بۈگۈنكى داۋالاش تېخنىكىسىغا نىسپەتەن بىز ئۇنىڭ يېنىك يارىلانغانلىقىنى ئېيتالايمىز. ئەمما 1199-يىلى، ئانتىبىئوتىك ۋە ئۈنۈملۈك مىكروبسىزلاندۇرۇش ئۇسۇللىرى بولمىغانلىقتىن، بۇ كىچىك جاراھەت يۇقۇملىنىپ، گانگرېن پەيدا قىلدى. 12-ئەسىردىكى ياۋروپادا گانگرېننىڭ تارقىلىشىنى توسۇشنىڭ بىردىنبىر ئۇسۇلى يۇقۇملانغان ئەزالارنى كېسىۋېتىش بولۇپ، يۇقۇملىنىش مۈرىدە بولغاندا ئۇنى كىسىپ تاشلاش مۇمكىن ئەمەس ئىدى. گانگرېن رىچاردنىڭ بەدىنىگە تارقالغان بولۇپ، پادىشاھقا ھېچكىم ياردەم قىلالمايتتى. پادىشاھ ئىككى ھەپتىدىن كېيىن قاتتىق ئازاب ئىچىدە ئۆلدى.

19-ئەسىرگە كەلگەندە، ئەڭ ياخشى دوختۇرلار يەنىلا يۇقۇملىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە توقۇلمىلارنىڭ زەخمىلىنىشنى توختىتىشنى بىلمەيتتى. سەييارە دوختۇرخانىلاردا دوختۇرلار دائىم گانگرېندىن ئەنسىرەپ، ھەتتا ئازراق يارىلانغان ئەسكەرلەرنىڭ قول ۋە پۇتىنى كىسىۋېتەتتى. ئەزا كېسىشلەر، شۇنداقلا چىش تارتىش دېگەندەك بارلىق داۋالاش تەرتىپلىرى  ھېچقانداق ناركوز قىلىنماي ئېلىپ بېرىلاتتى. تۇنجى ناركوز دورىسى – ئېفىر، خلوروفورم ۋە مورفىن 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىدا ئاندىن غەرب تېبابىتىدە دائىم قوللىنىلىدىغان بولدى. خلوروفورم پەيدا بولۇشتىن بۇرۇن، تۆت ئەسكەر يارىلانغان ھەمراھىنىڭ پۇت-قولىنى دوختۇرنىڭ ھەرىدەپ كىسىۋېتىشى ئۈچۈن تۇتۇپ بېرەتتى. ۋاتېرلۇ ئۇرۇشىنىڭ ئىككىنجى كۈنى ئەتىگەندە، سەييارە دوختۇرخانىلارنىڭ يىنىدا كىسىلىپ كەتكەن دۆۋە-دۆۋە قول ۋە پۇتلارنى كۆرگىلى بولاتتى. ئۇ ۋاقىتلاردا، ئارمىيەگە قاتناشقان ياغاچچىلار ۋە قاسساپلار دائىم داۋالاش ئەترىتىگە خىزمەتكە ئەۋەتىلەتتى، چۈنكى ئوپېراتسىيە پىچاق ۋە ھەرىلەر بىلەن ئەزالارنى قانداق كسىشنى بىلىشنى تەلەپ قىلاتتى.

ۋاتېرلو ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ئىككى ئەسىردە ئىشلار تونۇغۇسىز دەرىجىدە ئۆزگەردى. دورا، ئوكۇل ۋە مۇرەككەپ مەشغۇلاتلار بىزنى ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان ئۆلۈمگە ئاپىرىدىغان كېسەللىك ۋە يارىلىنىشتىن قۇتۇلدۇرىدىغان بولدى. ئۇلار بىزنى ئەنئەنىۋى جەمئىيەتلەردىكى كىشىلەر ھاياتنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىدىغان سانسىزلىغان كۈندىلىك ئازاب ۋە كېسەللىكلەردىن ساقلىدى. ئىنسانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمرى يىگىرمە بەش ياشتىن قىرىق ياشقا، پۈتۈن دۇنيادا ئاتمىش يەتتە ياشقا، تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەردە سەكسەن ياشقا يەتتى.^[8]

ئەڭ پاجىئەلىك بولغىنى بالىلارنىڭ ئۆلۈش ھادىسىسى ئىدى. 20-ئەسىرگە قەدەر، دېھقانچىلىق جەمئىيىتىدىكى بالىلارنىڭ 25-30%ى قۇرامىغا يەتمەي ئۆلۈپ كېتەتتى. كۆپىنچە بالىلار دېۋەڭلىك، قىزىلئۆڭگەچ ۋە چېچەك قاتارلىق كېسەللىكلەرگە گىرىپتار بولاتتى. 17-ئەسىردىكى ئەنگىلىيەدە، ھەر 1000 بوۋاقنىڭ 150ى بىرىنجى يىلىلا قازا قىلغان، بالىلارنىڭ ئۈچتىن بىرى ئون بەش ياشقا توشماي قازا قىلاتتى.^[9] بۈگۈنكى كۈندە، ئەنگىلىيەدىكى 1000 يىڭى توغۇلغان بوۋاقنىڭ پەقەت بەشىلا بىرىنجى يىلى قازا قىلىدۇ، پەقەت يەتتىسىلا 15 ياشتىن بۇرۇن ئۆلۈپ كېتىدۇ.^[10]

ستاتىستىكىلارنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، بەزى بايانلارغا دىققەت ئاغدۇرۇش ئارقىلىق بۇ سانلارنىڭ تولۇق تەسىرىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنەلەيمىز. ئەنگىلىيە پادىشاھى ئېدۋارد I (1237 – 1307) ۋە ئۇنىڭ ئايالى خانىش ئېلىئېنور (1241 – 90) سۆزىمىزنىڭ ياخشى مىسالىدۇر. ئۇلارنىڭ بالىلىرى ئوتتۇرا ئەسىردىكى ياۋروپادا تەمىنلىنىدىغان ئەڭ ياخشى شارائىت ۋە ئەڭ ياخشى ئۇزۇقلىنىش مۇھىتىدىن بەھىرلەندى. ئۇلار ئوردىدا تۇرغاچقا ئۆزى خالىغانچە تاماق يېيەلەيتتى، نۇرغۇن ئىسسىق كىيىملىرى، ياخشى ئوچاقلار، ئەڭ پاكىز سۇ، خىزمەتچىلەر قوشۇنى ۋە ئەڭ ياخشى دوختۇرلار بار ئىدى. مەنبەلەردە ئايال پادىشاھ ئېلىئېنورنىڭ 1255-يىلدىن 1284-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا تۇغۇلغان 16 بالىسى تىلغا ئېلىنغان:

1. نامسىز قىزى، 1255-يىلى تۇغۇلۇپلا چاچراپ كەتكەن.
2. كاتېرىن ئىسىملىك قىزى بىر ياشتا ياكى ئۈچ ياشتا ۋاپات بولغان.
3. جوئان ئىسىملىك بىر قىزى ئالتە ئايدا ۋاپات بولغان.
4. ئوغلى جون بەش ياشتا ۋاپات بولغان.
5. ئوغلى ھېنرى ئالتە ياشتا ۋاپات بولغان.
6. ئېلىئېنور ئىسىملىك بىر قىزى يىگىرمە توققۇز ياشتا ۋاپات بولغان.
7. نامسىز قىزى بەش ئايدا ۋاپات بولغان.
8. قىزى جوئان ئوتتۇز بەش ياشتا ۋاپات بولغان.
9. ئالفونسو ئىسىملىك بىر ئوغلى ئون ياشتا ۋاپات بولغان.
10. مارگارېت ئىسىملىك بىر قىزى ئەللىك سەككىز ياشتا ۋاپات بولغان.
11. بېرېنگېرىيە ئىسىملىك بىر قىزى ئىككى ياشتا ۋاپات بولغان.
12. نامەلۇم بىر قىزى تۇغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا چاچراپ كەتكەن.
13. مەريەم ئىسىملىك بىر قىزى ئەللىك ئۈچ ياشتا ۋاپات بولغان.
14. نامسىز ئوغلى تۇغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا چاچراپ كەتكەن.
15. ئېلىزابېت ئىسىملىك بىر قىزى ئوتتۇز تۆت ياشتا ۋاپات بولغان.
16. قالغان بىر بالىسى ئوغلى ئېدۋارد ئىدى.

بالىلارنىڭ ئەڭ كىچىكى ئېدۋارد بالىلىق دەۋرىدىكى خەتەرلىك يىللارنى باشتىن كەچۈرۈپ ھايات قالغان ئوغۇللارنىڭ تۇنجىسى بولۇپ، دادىسى ۋاپات بولغاندا ئۇ پادىشاھ ئېدۋارد II بولۇپ، تەختكە چىققان. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئېلىئېنور خانىش ئېرىنى ئەر ۋارىس بىلەن تەمىنلەشتىن ئىبارەت نېگىزلىك ۋەزىپىسىنى ئورۇنداش ئۈچۈن ئون ئالتە قېتىم يەڭگىگەن. ئېدۋارد II نىڭ ئانىسى ئالاھىدە سەۋرچان ۋە قەيسەر ئايال بولىشى مۈمكىن. بىراق، پادىشاھ ئېدۋارد ئۆزىنىڭ خانىشى سۈپىتىدە فرانسىيەلىك ئىسابېللانى تاللىغان ئىدى. ئىسابېللا ئېدۋارد قىرىق ئۈچ ياشقا كىرگەندە ئۇنى ئۆلتۈرگۈزگەن.^[11]

بىلىشىمىزچە، ئېلىئېنور بىلەن ئېدۋارد ساغلام بىر جۈپ بولۇپ، بالىلىرىغا ئېرسىيەت خاراكتېرلىك ئەجەللىك كېسەللىكلەرنى قالدۇرمىغان. لىكىن، ئون ئالتە بالىنىڭ ئونى، يەنى 62 پىرسەنت بالا بالىلىق دەۋرىدە قازا قىلغان. پەقەت ئالتە بالا 11 ياشتىن ھالقىپ ياشاشقا مۇيەسسەر بولغان. پەقەت ئۈچ بالا، يەنى ئاران 18 پىرسەنت بالا قىرىق ياشتىن ئېشىپ ياشىيالىغان. بۇلاردىن باشقا، ئېلىئېنورنىڭ ھامىلدارلىق مەزگىلىدىلا چۈشۈپ كەتكەن بالىلىرى بولغان بولۇشى مۇمكىن. ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ئېدۋارد بىلەن ئېلىئېنور ھەر ئۈچ يىلدا بىر بالىسىدىن ئايرىلغان، ئون بالا كەينى-كەينىدىن ئۆلۈپ كەتكەن. بۈگۈنكى كۈندىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ بۇنداق يوقىتىشنى تەسەۋۋۇر قىلالىشى مۇمكىن ئەمەس.

گىلگامېش پىلانى بولغان ئۆلمەسلىكنىڭ چارىسىنى ئىزدەش سەپىرى قاچان تاماملىنىدۇ؟ يۈز يىل؟ بەش يۈز يىل؟ مىڭ يىل؟ 1900-يىلى ئادەم بەدىنى ھەققىدە قانچىلىك ئاز بىلىمىمىز بارلىقىنى ۋە بىر ئەسىردە قانچىلىك بىلىمگە ئېرىشكەنلىكىمىزنى ئەسلىگىنىمىزدە، ئۈمىد توغۇلىدۇ. گېن ئىنژېنېرلىرى يېقىندا كانايچە قۇرتنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمرىنى بىر ھەسسە ئۇزاتتى.^[12] ئۇلار ئىنسان ئۈچۈنمۇ شۇنداق قىلالامدۇ؟ نانو مۇتەخەسسىسلىرى مىليونلىغان نانو روبوتتىن تەركىب تاپقان بىئون ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى تەرەققىي قىلدۇرماقتا. ئۇلار بەدىنىمىزدە توسۇلۇپ قالغان قان تومۇرلارنى ئېچىشى، ۋىرۇس ۋە باكتېرىيەگە قارشى تۇرىشى، راك ھۈجەيرىسىنى يوقىتىشى، ھەتتا قېرىش جەريانىنى ئۆزگەرتىشى مۇمكىن.^[13] بەزى ئەستايىدىل تەتقىقاتچىلار 2050-يىلغا بارغاندا، بەزى ئىنسانلارنىڭ ئۆلمەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ مەڭگۈ ئۆلمەيدۇ دىگەنلىك ئەمەس، ئەجەللىك جاراھەت بولمىغان ئەھۋالدا ئىنسانلار ئۆمرىنىڭ چەكلىمىسىز ئۇزىرايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. چۈنكى ئىنسانلار يەنىلا بەزى ھادىسىلەردىن ئۆلۈپ كېتىشى مۇمكىن.

گىلگامېش پىلانى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولسۇن بولمىسۇن، تارىخىي نۇقتىدىن قارىغاندا، كۆپىنچە زامانىۋى دىن ۋە ئىدىئولوگىيەلەرنىڭ ئۆلۈم ۋە ئاخىرەتنى ئاللىبۇرۇن تەڭلىمىدىن چىقىرىپ تاشلىغانلىقىنى كۆرۈش كىشىنى مەپتۇن قىلىدۇ. 18-ئەسىرگە قەدەر، دىنلار ئۆلۈمنى ۋە ئۇنىڭ ئاقىۋىتىنى ھاياتلىققا مەنە بەرگۈچى دەپ قارايتتى. 18-ئەسىردىن باشلاپ، لىبېرالىزم، سوتسىيالىزم ۋە فېمىنىزىم قاتارلىق ئىدىئولوگىيەلەر ۋە دىنلار ئاخىرەتكە بولغان قىزىقىشىنى يوقاتتى. كوممۇنىست ئۆلگەندىن كېيىن قانداق ئىشلار يۈز بېرىدۇ؟ كاپىتالىستقا نېمە بولىدۇ؟ فېمىنىستلارغا نېمە بولىدۇ؟ بۇ سۇئالنىڭ جاۋابىنى ماركىس، ئادام سىمىس ياكى سىمونې دې باۋىرنىڭ يازمىلىرىدىن ئىزدەشنىڭ ئەھمىيىتى يوق. كۈنىمىزدە ئۆلۈمنى تارتۇقلايدىغان بىردىنبىر زامانىۋى ئىدىئولوگىيە مىللەتچىلىك ئاساسلىق رول ئوينىماقتا. مىللەتچىلىك تېخىمۇ شېئىرىي ۋە ئۈمىدسىز دەقىقىلەردە، كىم مىللەت ئۈچۈن ئۆلسە، ئۇنىڭ مىللەتنىڭ كوللېكتىپ ئەسلىمىسىدە مەڭگۈ ياشايدىغانلىقىغا ۋەدە بېرىدۇ. شۇنداقتىمۇ بۇ ۋەدىلەر تولىمۇ خېرە بولۇپ، ھەتتا نۇرغۇن مىللەتچىلەرمۇ ئەسلىنىش ئۈچۈن نېمە قىلىشى كېرەكلىكىنى بىلمەيدۇ.

پەننىڭ تىللا دەرىخى

بىز تېخنىكا دەۋرىدە ياشاۋاتىمىز. نۇرغۇن كىشىلەر پەن ۋە تېخنىكىنىڭ بارلىق مەسىلىلىرىمىزگە جاۋاب بېرەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ ۋە پەقەت ئالىملار ۋە تېخنىكلار خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرسىلا، يەر يۈزىدە جەننەت بولىدۇ، دەپ ئويلايدۇ. ئەمما پەن ئۈستۈن ئەخلاق ياكى مەنىۋىيەتنىڭ ئۈستىدە شەكىللىنىدىغان، ئىنسانىيەت پائالىيەتلىرىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان قۇرۇلۇش ئەمەس. مەدەنىيىتىمىزنىڭ باشقا تەرەپلىرىگە ئوخشاش، پەن پائالىيتى ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە دىنىي مەنپەئەت تەرىپىدىن شەكىللەندۈرىلىدۇ.

پەن تەتقىقاتى ناھايتى كۆپ پۇل كېتىدىغان ئىش. ئىنسانلارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى چۈشىنىشنى خالايدىغان بىئولوگ تەجرىبىخانا، تەجرىبە پروبېركىسى، خىمىيىلىك دورا ۋە ئېلېكترونلۇق مىكروسكوپقا مۇھتاج بولىدۇ، تەجرىبىخانا ياردەمچىسى، سۇ يوللىرى رېمۇنتچىسى ۋە تازىلىقچىلارنى دېمەيلە قۇيايلى. ئىناۋەتلىك بازار مودېلى قۇرماقچى بولغان ئىقتىسادشۇناس چوقۇم كومپيۇتېر سېتىۋېلىشى، غايەت زور سانلىق مەلۇمات ئامبىرى قۇرۇپ، مۇرەككەپ سانلىق مەلۇماتلارنى بىر تەرەپ قىلىش پروگراممىسى تەرەققىي قىلدۇرۇشى كېرەك. قەدىمكى توپلىغۇچى ۋە يىغقۇچىلارنىڭ ھەرىكىتىنى چۈشىنىشنى خالايدىغان ئارخېئولوگ قەدىمكى خارابىلەرنى قېزىپ، تاشقا ئايلانغان سۆڭەك ۋە ئاسارە-ئەتىقىلەرنى قېزىشى كېرەك. بۇلارنىڭ ھەممىسىگە پۇل كېتىدۇ.

ئۆتكەن 500 يىلدا، زامانىۋى پەن ھۆكۈمەت، شىركەت، ۋەخپە ۋە شەخسىي ئىئانە قىلغۇچىلارنىڭ مىلياردلىغان دوللارلىق پەن مەبلىغى بىلەن مۆجىزىلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى. بۇ دوللارلار كائىناتنى بايقاش، يەر شارىنى خەرىتىلەش، ھايۋاناتلار دۇنياسىنىڭ كاتالوگىنى تۈزۈشتە گالىلو گالىلېي، كرىستوفىر كولۇمبۇس ۋە چارلېز دارۋىنغا قارىغاندا نۇرغۇن ئىشلارنى قىلدى. ئەگەر بۇ ئالاھىدە تالانت ئىگىلىرى تۇغۇلمىغان بولسا، ئۇلارنىڭ چۈشەنچىلىرىنى باشقىلار كۆتۈرۈپ چىققان بۇلاتتى. ئەمما مۇۋاپىق مەبلەغ بولمىسا، ھەرقانداق ياراملىق زىيالىيمۇ ئىقتىسادىي ياردەمگە ئېرىشەلمىگەن بولاتتى. مەسىلەن، دارۋېن ئەزەلدىن تۇغۇلمىغان بولسا، بىز بۈگۈن تەدرىجى تەرەققىيات نەزەرىيىسىنى ئالفرېد رۇسسېل ۋاللېسقا باغلىغان بولاتتۇق، ئۇ دارۋېندىن بىر نەچچە يىل كېيىنلا تەبىئىي تاللاش ئارقىلىق تەدرىجى تەرەققىيات ئىدىيىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. ئەمما ياۋروپادىكى دۆلەتلەر جۇغراپىيە، ھايۋانات ۋە ئۆسۈملۈك تەتقىقاتىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىمىگەن بولسا، دارۋېن ۋە ۋاللېسنىڭمۇ تەدرىجى تەرەققىيات نەزەرىيىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى ئۈچۈن زۆرۈر تەجرىبە سانلىق مەلۇماتلىرى بولمىغان بولاتتى. ئۇلار بەلكىم مەبلەغ بولمىسا سىناپ باقماسلىقىمۇ مۇمكىن ئىدى.

نېمىشقا مىلياردلىغان دوللارلار ھۆكۈمەت ۋە شىركەتلەردىن تەجرىبىخانا ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلارغا ئېقىشقا باشلىدى؟ ئىلمىي ساھەدە نۇرغۇن تەتقىقاتچىلار ساپ ئىلىم پەنگە ساددىلارچە ئىشىنىدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ھۆكۈمەت ۋە شىركەتلەر ئۇلارغا ئالاھىدە بىلىنگەن ھەر قانداق تەتقىقات تۈرلىرى ئۈچۈن خالىغانچە پۇل بېرىدۇ. ئەمما بۇ ساددا چۈشەنچە ئىلىم-پەن مەبلىغىنىڭ ھەقىقىي رېئاللىقىنى تەسۋىرلەپ بېرەلمەيدۇ.

كۆپىنچە ئىلمىي تەتقىقاتلار مەبلەغ بىلەن تەمىنلىنىدۇ، چۈنكى بەزى مەبلەغ تەمىنلىگۈچىلەر تەتقىقاتلارنىڭ بەزى سىياسىي، ئىقتىسادىي ياكى دىنىي مەقسەتكە يېتىشكە ياردەم بېرەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. مەسىلەن، 16-ئەسىردە، پادىشاھلار ۋە بانكىرلار نۇرغۇن يوللاردىن پايدىلىنىپ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئېكىسپېدىتسىيەلەرنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىدى، ئەمما بالىلار پىسخىكىسىنى تەتقىق قىلىش ئۈچۈن بىر تىيىنمۇ خەجلىمىدى. چۈنكى پادىشاھلار ۋە بانكىرلار يېڭى جۇغراپىيىلىك بىلىملەر ئارقىلىق يېڭى زېمىنلارنى بويسۇندۇرۇپ، سودا ئىمپېرىيىسى قۇرالايدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى، ئەمما ئۇلار بالىلار پىسخىكىسىنى چۈشىنىش ئارقىلىق ھېچقانداق پايدا كۆرەلمەيتتى.

1940-يىللاردا ئامېرىكا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمەتلىرى غايەت زور بايلىقنى سۇ ئاستى ئارخولوگىيەسى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى يادرو فىزىكىسىنى تەتقىق قىلىشقا سەرپ قىلدى. ئۇلار يادرو فىزىكىسىنى تەتقىق قىلىشنىڭ يادرو قوراللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ياردىمى بولىدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى، ھالبۇكى سۇ ئاستى ئارخېئولوگىيەسىنىڭ ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىشتا ياردەم بېرىشى مۇمكىن ئەمەس ئىدى. ئالىملار پۇلنىڭ ئايلىنىشىنى كونترول قىلىدىغان سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە دىنىي مەنپەئەتلەرنى ھەمىشە تونۇپ يېتەلمەيدۇ. ئەمەلىيەتتە نۇرغۇن ئالىملار ساپ ئىلمىي قىزىقىش بىلەنلا تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانمايدۇ. ھالبۇكى، ئىنتايىن ئاز ساندىكى ئالىملارلا ئىلمىي تەتقىقات يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدۇ.

گەرچە بىز ساپ ئىلىم-پەننى  سىياسىي، ئىقتىسادىي ياكى دىنىي مەنپەئەتتىن خالىي ھالدا مەبلەغ بىلەن تەمىنلىمەكچى بولساقمۇ، بۇ مۇمكىن ئەمەس. نېمىلا دېگەن بىلەن بايلىقلىرىمىز چەكلىك. بىر پارلامېنت ئەزاسىدىن دۆلەتلىك ئىلىم-پەن فوندىغا ئاساسىي تەتقىقات ئۈچۈن قوشۇمچە مىليون دوللار ئاجرىتىپ بېرىشىنى سورىغاندا، ئۇ بۇ پۇلنىڭ ئوقۇتقۇچىلارنى تەربىيىلەشكە ياكى رايوندىكى قىيىنچىلىقى بار زاۋۇتنىڭ بېجىنى كېمەيتىشكە ئىشلەتسە تېخىمۇ ياخشى بولىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. چەكلىك مەنبەلەردىن مەبلەغ سوراش ئۈچۈن بىز چوقۇم «قايسىسى تېخىمۇ مۇھىم؟»، «قايسىسى بەك ياخشى؟» دېگەندەك ھېچقانداق ئىلمىي بولمىغان سوئاللارغا جاۋاب بېرىشىمىز كېرەك. ئىلىم-پەن دۇنيادا نېمىلەرنىڭ بارلىقىنى، ئىشلارنىڭ قانداق يۈرىشىدىغانلىقىنى ۋە كەلگۈسىدە نېمىنىڭ يۈز بېرىش مۇمكىنلىكىنى ئېيتىپ بېرەلەيدۇ. ئېنىقلىما جەھەتتىن، ئىلىم-پەننىڭ كەلگۈسىدە نېمىنىڭ يۈز بېرىدىغانلىقىنى بىلىشنىڭ ھاجىتى يوق. بۇ سوئاللارغا پەقەت دىن ۋە ئىدىئولوگىيەلا جاۋاب ئىزدەيدۇ.

تۆۋەندىكى قىيىن ئەھۋالنى ئويلىشىپ كۆرەيلى: ئوخشاش بۆلۈمدىكى ئىككى بىئولوگ ئوخشاش كەسپىي ماھارەتكە ئىگە، ھەر ئىككىسى ھازىرقى تەتقىقات تۈرلىرىگە مەبلەغ ئېلىش ئۈچۈن مىليون دوللارلىق تەتقىقات ياردەم ئىلتىماسى سۇندى. پروفېسسور سلوگورن كالىنىڭ ئەمچىكىنى يۇقۇملاندۇرىدىغان كېسەللىكنى تەتقىق قىلىدىغان بولۇپ، بۇ كېسەللىك كالىنىڭ سۈت ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنىڭ %10 تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. پروفېسسور سپروت كالىلارنىڭ موزىيىدىن ئايرىلغاندا روھىي جەھەتتىن ئازابلىنىدىغانلىقىنى تەتقىق قىلماقچى. مەبلەغ پۇلنىڭ مىقدارىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى ئويلاشقان ۋاقىتتا ھەر ئىككى تەتقىقات تۈرىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش مۇمكىن ئەمەس دەپ پەرەز قىلساق، قايسى تەتقىقاتنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش كېرەك؟

بۇنداق سوئاللارغا ئىلمىي جاۋاب يوق. پەقەت سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە دىنىي جاۋابلارلا بار. بۈگۈنكى دۇنيادا، سىلوگورننىڭ تەتقىقات ياردەم پۇلىغا ئېرىشىش پۇرسىتىنىڭ تېخىمۇ ياخشى ئىكەنلىكى ئېنىق. بۇنىڭ سەۋەبى سۈت بېزى كېسەللىكىنىڭ مۇزاينىڭ روھىي كېسەللىكىدىن ئىلمىي جەھەتتىن تېخىمۇ جەلىپ قىلارلىق بولغانلىقىدا ئەمەس، بەلكى تەتقىقاتتىن نەپكە ئېرىشىدىغان سۈتچىلىك كەسپىنىڭ ھايۋاناتلار ھوقۇقى لوبىسىغا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەسىرى بولغانلىقىدا.

بەلكىم كالا مۇقەددەس بولغان ھىندى جەمئىيىتىدە ياكى ھايۋاناتلار ھوقۇقىغا سادىق جەمئىيەتتە، پروفېسسور سپروتنىڭ تەتقىقاتى مەبلەغكە ئېرىشىشى مۇمكىن. ئەمما سۈتنىڭ سودا يوشۇرۇن كۈچىنى ۋە ئىنسانىيەتنىڭ سالامەتلىكىنى كالىنىڭ ھېسسىياتىدىن ئۈستۈن كۆرىدىغان جەمئىيەتتە ياشاۋاتقان تەتقىقاتچى بولسىلا، ئەڭ ياخشىسى ئۇ ئۆزىنىڭ تەتقىقات تەكلىپىنى تۆۋەندىكىدەك پەرەزلەرگە مۇراجىئەت قىلىپ يازسا بولىدۇ. مەسىلەن، ئۇ «چۈشكۈنلۈك سۈت ئىشلەپچىقىرىشنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، ئەگەر بىز سۈت كالىلىرىنىڭ روھىي دۇنياسىنى چۈشەنسەك، ئۇلارنىڭ روھىي كەيپىياتىنى ياخشىلايدىغان روھىي كېسەل دورىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرالايمىز، بۇنىڭ بىلەن سۈت ئىشلەپچىقىرىش نىسبىتى %10 ئاشىدۇ. مېنىڭ مۆلچەرىمچە، كالا روھىي كېسەللىرىنىڭ دۇنيا مىقياسىدىكى يىللىق بازار قىممىتى 250 مىليون دوللار ئەتراپىدا».

پەن ئۆزىنىڭ مۇھىملىق دەرىجىسىنى بەلگىلىيەلمەيدۇ. پەن يەنە ئۆزىنىڭ بايقاشلىرى بىلەن نېمە قىلىش كېرەكلىكىنى بەلگىلىيەلمەيدۇ. مەسىلەن، نوقۇل ئىلمىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بىزنىڭ ئىرسىيەتكە بولغان تونۇشىمىزنى ئاشۇرۇپ كەلگۈسىدە نېمە قىلىشىمىز ئېنىق ئەمەس. ئىرسىيەتكە ئالاقىدار بىلىملەرنى ئىشلىتىپ راكنى داۋالامدۇق، دەرىجىدىن تاشقىرى خاسىيەتلىك ئادەم گىن مۇسابىقىسىنى بارلىققا كەلتۈرەمدۇق ياكى دەرىجىدىن تاشقىرى ئەمچىكى بار كالىلارنى ئىنژېنېرلاپ چىقامدۇق؟ ئېنىقكى، لىبرال ھۆكۈمەت، كوممۇنىست ھۆكۈمەت، ناتسىستلار ھۆكۈمىتى ۋە كاپىتالىستىك شىركەتلەر ئوخشاش ئىلمىي بايقاشنى پۈتۈنلەي ئوخشىمىغان مەقسەتتە ئىشلىتىدۇ. ئىلمىي بايقاشلارنى بىر مەقسەتنى قويۇپ باشقا بىر مەقسەت ئۈچۈن ئىشلىتىدىغانغا  سەۋەبىمىز يوق.

قىسقىسى، ئىلمىي تەتقىقات پەقەت بەزى دىن ياكى ئىدىئولوگىيە بىلەنلا ئىتتىپاقلىشىپ گۈللىنەلەيدۇ. ئىدېئولوگىيە تەتقىقات خىراجىتىنى يوللۇقلاشتۇرىدۇ. بۇنىڭ بەدىلىگە ئىدىئولوگىيە تەتقىقات يۈنىلىشىگە تەسىر كۆرسىتىپ، بايقاشلار بىلەن نېمە قىلىنىشى كېرەكلىكىنى بەلگىلەيدۇ. شۇڭا ئىنسانلارنىڭ قانداق قىلىپ باشقا يەرگە چىقماي بەلكى ئالاموگوردو ۋە ئايغا چىققانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، فىزىكىچى، بىئولوگ ۋە جەمئىيەتشۇناسلارنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىگىلا قاراش يېتەرلىك بولمايدۇ. بىز باشقا ئامىللارغا سەل قارىغان ۋاقتىمىزدا، فىزىكا، بىئولوگىيە ۋە جەمئىيەتشۇناسلىقنى شەكىللەندۈرگەن ۋە ئۇلارنى مەلۇم يۆنىلىشكە ئىتتىرگەن  ئىدىيەۋى، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچلەرنى ئويلىشىشىمىز كېرەك.

بولۇپمۇ ئىمپېريالىزىم ۋە كاپىتالىزىمدىن ئىبارەت ئىككى خىل كۈچ دىققەت قىلىشىمىزغا ئەرزىيدۇ. پەن، ئىمپېرىيە ۋە مەبلەغ ئوتتۇرىسىدىكى ئايلانما ئىنكاسنى يېقىنقى 500 يىللىق تارىخنىڭ ئاساسلىق ماتورى دېيىشكە بولىدۇ. كىيىنكى باپتا بۇ ھەقتە توختىلىمىز. ئالدى بىلەن بىز پەن ۋە  ئىمپېرىيەنىڭ ئاچىمىقىنىڭ بىر-بىرىگە قانداق باغلانغانلىقىنى كۆرۈپ ئۆتىمىز، ئاندىن ھەر ئىككىسىنىڭ قانداق قىلىپ كاپىتالىزىمنىڭ پۇل پومپىسىغا ئۇرۇلغانلىقىنى چۈشىنىمىز.

[1] David Christian, Maps of Time: An Introduction to Big History (Berkeley: University of California Press, 2004), 344–5; Angus Maddison, The World Economy, vol. 2 (Paris: Development Centre of the Organization of Economic Co-operation and Development, 2001), 636; ‘Historical Estimates of World Population’, US Census Bureau, accessed 10 December 2010, http://www.census.gov/ipc/www/worldhis.html.

[2] Maddison, The World Economy, vol. 1, 261.

[3] ‘Gross Domestic Product 2009’, the World Bank, Data and Statistics, accessed 10 December 2010, http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf.

[4] Christian, Maps of Time, 141.

[5] The largest contemporary cargo ship can carry about 100,000 tons. In 1470 all the world’s fleets could together carry no more than 320,000 tons. By 1570 total global tonnage was up to 730,000 tons (Maddison, The World Economy, vol. 1, 97).

[6] The world’s largest bank – the Royal Bank of Scotland – has reported in 2007 deposits worth $1.3 trillion. That’s five times the annual global production in 1500. See ‘Annual Report and Accounts 2008’, the Royal Bank of Scotland, 35, accessed 10 December 2010, http://files.shareholder.com/downloads/RBS/626570033}0}278481/eb7a003a-5c9b-41ef-bad3–

81fb98a6c823/RBS_GRA_2008_09_03_09.pdf.

[7] Ferguson, Ascent of Money, 185–98.

[8] Maddison, The World Economy, vol. 1, 31; Wrigley, English Population History, 295; Christian, Maps of Time, 450, 452; ‘World Health Statistic Report 2009’, 35–45, World Health Organization, accessed 10 December 2010 http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS09_Full.pdf.

[9] Wrigley, English Population History, 296.

[10] ‘England, Interim Life Tables, 1980–82 to 2007–09’, Office for National Statistics, accessed 22 March 2012 http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77–61850.

[11] Michael Prestwich, Edward I (Berkeley: University of California Press, 1988), 125–6.

[12] Jennie B. Dorman et al., ‘The age-1 and daf-2 Genes Function in a Common Pathway to Control the Lifespan of Caenorhabditis elegans’, Genetics 141:4 (1995), 1,399–406; Koen Houthoofd et al., ‘Life Extension via Dietary Restriction is Independent of the Ins/IGF-1 Signalling Pathway in Caenorhabditis elegans’, Experimental Gerontology 38:9 (2003), 947–54.

[13] Shawn M. Douglas, Ido Bachelet and George M. Church, ‘A Logic-Gated Nanorobot for Targeted Transport of Molecular Payloads’, Science 335:6070 (2012): 831–4; Dan Peer et al., ‘Nanocarriers As An Emerging Platform for Cancer Therapy’, Nature Nanotechnology 2 (2007): 751–60; Dan Peer et al., ‘Systemic Leukocyte-Directed siRNA Delivery Revealing Cyclin Di as an Anti-Inflammatory Target’, Science 319:5863 (2008): 627–30.

32. Alamogordo, 16 July 1945, 05:29:53. Eight seconds after the first atomic bomb was detonated. The nuclear physicist Robert Oppenheimer, upon seeing the explosion, quoted from the Bhagavadgita: ‘Now I am become Death, the destroyer of worlds.’

14. The Discovery of Ignorance

WERE, SAY, A SPANISH PEASANT TO HAVE fallen asleep in av 1000 and woken up 500 years later, to the din of Columbus’ sailors boarding the Nifa, Pinta and Santa Maria, the world would have seemed to him quite familiar. Despite many changes in technology, manners and political boundaries, this medieval Rip Van Winkle would have felt at home. But had one of Columbus’ sailors fallen into a similar slumber and woken up to the ringtone of a twenty-first-century iPhone, he would have found himself in a world strange beyond comprehension. ‘Is this heaven?’ he might well have asked himself. ‘Or perhaps — hell?’

The last 500 years have witnessed a phenomenal and unprecedented growth in human power. In the year 1500, there were about 500 million Homo sapiens in the entire world. Today, there are 7 billion.! The total value of goods and services produced by humankind in the year 1500 is estimated at $250 billion, in today’s dollars.2 Nowadays the value of a year of human production is close to $60 trillion.3 In 1500, humanity consumed about 13 trillion calories of energy per day. Today, we consume 1,500 trillion calories a day.4 (Take a second look at those figures — human population has increased fourteen-fold, production 240- fold, and energy consumption 115-fold.)

Suppose a single modern battleship got transported back to Columbus’ time. In a matter of seconds it could make driftwood out of the Nina, Pinta and Santa Maria and then sink the navies of every great world power of the time without sustaining a scratch. Five modern freighters could have taken onboard all the cargo borne by the whole world’s merchant fleets.5 A modern computer could easily store every word and number in all the codex books and scrolls in every single medieval library with room to spare. Any large bank today holds more money than all the world’s premodern kingdoms put together.6

In 1500, few cities had more than 100,000 inhabitants. Most buildings were constructed of mud, wood and straw; a three-storey building was a skyscraper. The streets were rutted dirt tracks, dusty in summer and muddy in winter, plied by pedestrians, horses, goats, chickens and a few carts. The most common urban noises were human and animal voices, along with the occasional hammer and saw. At sunset, the cityscape went black, with only an occasional candle or torch flickering in the gloom. If an inhabitant of such a city could see modern Tokyo, New York or Mumbai, what would she think?

Prior to the sixteenth century, no human had circumnavigated the earth. This changed in 1522, when Magellan’s expedition returned to Spain after a journey of 72,000 kilometres. It took three years and cost the lives of almost all the crew members, Magellan included. In 1873, Jules Verne could imagine that Phileas Fogg, a wealthy British adventurer, might just be able to make it around the world in eighty days. Today anyone with a middle-class income can safely and easily circumnavigate the globe in just forty-eight hours.

In 1500, humans were confined to the earth’s surface. They could build towers and climb mountains, but the sky was reserved for birds, angels and deities. On 20 July 1969 humans landed on the moon. This was not merely a historical achievement, but an evolutionary and even cosmic feat. During the previous 4 billion years of evolution, no organism managed even to leave the earth’s atmosphere, and certainly none left a foot or tentacle print on the moon.

For most of history, humans knew nothing about 99.99 per cent of the organisms on the planet — namely, the microorganisms. This was not because they were of no concern to us. Each of us bears billions of one- celled creatures within us, and not just as free-riders. They are our best friends, and deadliest enemies. Some of them digest our food and clean our guts, while others cause illnesses and epidemics. Yet it was only in 1674 that a human eye first saw a microorganism, when Anton van Leeuwenhoek took a peek through his home-made microscope and was startled to see an entire world of tiny creatures milling about in a drop of water. During the subsequent 300 years, humans have made the acquaintance of a huge number of microscopic species. We’ve managed to defeat most of the deadliest contagious diseases they cause, and have harnessed microorganisms in the service of medicine and industry. Today we engineer bacteria to produce medications, manufacture biofuel and kill parasites.

But the single most remarkable and defining moment of the past 500 years came at 05:29:45 on 16 July 1945. At that precise second, American scientists detonated the first atomic bomb at Alamogordo, New Mexico. From that point onward, humankind had the capability not only to change the course of history, but to end it.

The historical process that led to Alamogordo and to the moon is known as the Scientific Revolution. During this revolution humankind has obtained enormous new powers by investing resources in scientific research. It is a revolution because, until about AD 1500, humans the world over doubted their ability to obtain new medical, military and economic powers. While government and wealthy patrons allocated funds to education and scholarship, the aim was, in general, to preserve existing capabilities rather than acquire new ones. The _ typical premodern ruler gave money to priests, philosophers and poets in the hope that they would legitimise his rule and maintain the social order. He did not expect them to discover new medications, invent new weapons or stimulate economic growth.

During the last five centuries, humans increasingly came to believe that they could increase their capabilities by investing in scientific research. This wasn’t just blind faith – it was repeatedly proven empirically. The more proofs there were, the more resources wealthy people and governments were willing to put into science. We would never have been able to walk on the moon, engineer microorganisms and split the atom without such investments. The US government, for example, has in recent decades allocated billions of dollars to the study of nuclear physics. The knowledge produced by this research has made possible the construction of nuclear power stations, which provide cheap electricity for American industries, which pay taxes to the US government, which uses some of these taxes to finance further research in nuclear physics.

The Scientific Revolution’s feedback loop. Science needs more than just research to make progress. It depends on the mutual reinforcement of science, politics and economics. Political and economic institutions provide the resources without which scientific research is almost impossible. In return, scientific research provides new powers that are used, among other things, to obtain new resources, some of which are reinvested in research.

Why did modern humans develop a growing belief in their ability to obtain new powers through research? What forged the bond between science, politics and economics? This chapter looks at the unique nature of modern science in order to provide part of the answer. The next two chapters examine the formation of the alliance between science, the European empires and the economics of capitalism.

Ignoramus

Humans have sought to understand the universe at least since the Cognitive Revolution. Our ancestors put a great deal of time and effort into trying to discover the rules that govern the natural world. But modern science differs from all previous traditions of knowledge in three critical ways:

1. The willingness to admit ignorance. Modern science is based on the Latin injunction ignoramus — ‘we do not know’. It assumes that we don’t know everything. Even more critically, it accepts that the things that we think we know could be proven wrong as we gain more knowledge. No concept, idea or theory is sacred and beyond challenge.
2. The centrality of observation and mathematics. Having admitted ignorance, modern science aims to obtain new knowledge. It does so by gathering observations and then using mathematical tools to connect these observations into comprehensive theories.
3. The acquisition of new powers. Modern science is not content with creating theories. It uses these theories in order to acquire new powers, and in particular to develop new technologies.

The Scientific Revolution has not been a revolution of knowledge. It has been above all a revolution of ignorance. The great discovery that launched the Scientific Revolution was the discovery that humans do not know the answers to their most important questions.

Premodern traditions of knowledge such as Islam, Christianity, Buddhism and Confucianism asserted that everything that is important to know about the world was already known. The great gods, or the one almighty God, or the wise people of the past possessed all-encompassing wisdom, which they revealed to us in scriptures and oral traditions. Ordinary mortals gained knowledge by delving into these ancient texts and traditions and understanding them properly. It was inconceivable that the Bible, the Qur’an or the Vedas were missing out on a crucial secret of the universe — a secret that might yet be discovered by flesh- and-blood creatures.

Ancient traditions of knowledge admitted only two kinds of ignorance. First, an individual might be ignorant of something important. To obtain the necessary knowledge, all he needed to do was ask somebody wiser. There was no need to discover something that nobody yet knew. For example, if a peasant in some thirteenth-century Yorkshire village wanted to know how the human race originated, he assumed that Christian tradition held the definitive answer. All he had to do was ask the local priest.

Second, an entire tradition might be ignorant of unimportant things. By definition, whatever the great gods or the wise people of the past did not bother to tell us was unimportant. For example, if our Yorkshire peasant wanted to know how spiders weave their webs, it was pointless to ask the priest, because there was no answer to this question in any of the Christian Scriptures. That did not mean, however, that Christianity was deficient. Rather, it meant that understanding how spiders weave their webs was unimportant. After all, God knew perfectly well how spiders do it. If this were a vital piece of information, necessary for human prosperity and salvation, God would have included a comprehensive explanation in the Bible.

Christianity did not forbid people to study spiders. But spider scholars — if there were any in medieval Europe — had to accept their peripheral role in society and the irrelevance of their findings to the eternal truths of Christianity. No matter what a scholar might discover about spiders or butterflies or Galapagos finches, that knowledge was little more than trivia, with no bearing on the fundamental truths of society, politics and economics.

In fact, things were never quite that simple. In every age, even the most pious and conservative, there were people who argued that there were important things of which their entire tradition was ignorant. Yet such people were usually marginalised or persecuted — or else they founded a new tradition and began arguing that they knew everything there is to know. For example, the prophet Muhammad began his religious career by condemning his fellow Arabs for living in ignorance of the divine truth. Yet Muhammad himself very quickly began to argue that he knew the full truth, and his followers began calling him ‘The Seal of the Prophets’. Henceforth, there was no need of revelations beyond those given to Muhammad.

Modern-day science is a unique tradition of knowledge, inasmuch as it openly admits collective ignorance regarding the most important questions. Darwin never argued that he was ‘The Seal of the Biologists’, and that he had solved the riddle of life once and for all. After centuries of extensive scientific research, biologists admit that they still don’t have any good explanation for how brains produce consciousness. Physicists admit that they don’t know what caused the Big Bang, or how to reconcile quantum mechanics with the theory of general relativity.

In other cases, competing scientific theories are vociferously debated on the basis of constantly emerging new evidence. A prime example is the debates about how best to run the economy. Though individual economists may claim that their method is the best, orthodoxy changes with every financial crisis and stock-exchange bubble, and it is generally accepted that the final word on economics is yet to be said.

In still other cases, particular theories are supported so consistently by the available evidence, that all alternatives have long since fallen by the wayside. Such theories are accepted as true — yet everyone agrees that were new evidence to emerge that contradicts the theory, it would have to be revised or discarded. Good examples of these are the plate tectonics theory and the theory of evolution.

The willingness to admit ignorance has made modern science more dynamic, supple and inquisitive than any previous tradition of knowledge. This has hugely expanded our capacity to understand how the world works and our ability to invent new technologies. But it presents us with a serious problem that most of our ancestors did not have to cope with. Our current assumption that we do not know everything, and that even the knowledge we possess is tentative, extends to the shared myths that enable millions of strangers to cooperate effectively. If the evidence shows that many of those myths are doubtful, how can we hold society together? How can our communities, countries and international system function?

All modern attempts to stabilise the sociopolitical order have had no choice but to rely on either of two unscientific methods:

1. Take a scientific theory, and in opposition to common scientific practices, declare that it is a final and absolute truth. This was the method used by Nazis (who claimed that their racial policies were the corollaries of biological facts) and Communists (who claimed that Marx and Lenin had divined absolute economic truths that could never be refuted).
2. Leave science out of it and live in accordance with a non-scientific absolute truth. This has been the strategy of liberal humanism, which is built on a dogmatic belief in the unique worth and rights of human beings — a doctrine which has embarrassingly little in common with the scientific study of Homo sapiens.

But that shouldn’t surprise us. Even science itself has to rely on religious and ideological beliefs to justify and finance its research.

Modern culture has nevertheless been willing to embrace ignorance to a much greater degree than has any previous culture. One of the things that has made it possible for modern social orders to hold together is the spread of an almost religious belief in technology and in the methods of scientific research, which have replaced to some extent the belief in absolute truths.

The Scientific Dogma

Modern science has no dogma. Yet it has a common core of research methods, which are all based on collecting empirical observations — those we can observe with at least one of our senses — and putting them together with the help of mathematical tools.

People throughout history collected empirical observations, but the importance of these observations was usually limited. Why waste precious resources obtaining new observations when we already have all the answers we need? But as modern people came to admit that they did not know the answers to some very important questions, they found it necessary to look for completely new knowledge. Consequently, the dominant modern research method takes for granted the insufficiency of old knowledge. Instead of studying old traditions, emphasis is now placed on new observations and experiments. When present observation collides with past tradition, we give precedence to the observation. Of course, physicists analysing the spectra of distant galaxies, archaeologists analysing the finds from a Bronze Age city, and political scientists studying the emergence of capitalism do not disregard tradition. They start by studying what the wise people of the past have said and written. But from their first year in college, aspiring physicists, archaeologists and political scientists are taught that it is their mission to go beyond what Einstein, Heinrich Schliemann and Max Weber ever knew.

Mere observations, however, are not knowledge. In order to understand the universe, we need to connect observations into comprehensive theories. Earlier traditions usually formulated their theories in terms of stories. Modern science uses mathematics.

There are very few equations, graphs and calculations in the Bible, the Qur’an, the Vedas or the Confucian classics. When traditional mythologies and scriptures laid down general laws, these were presented in narrative rather than mathematical form. Thus a fundamental principle of Manichaean religion asserted that the world is a battleground between good and evil. An evil force created matter, while a good force created spirit. Humans are caught between these two forces, and should choose good over evil. Yet the prophet Mani made no attempt to offer a mathematical formula that could be used to predict human choices by quantifying the respective strength of these two forces. He never calculated that ‘the force acting on a man is equal to the acceleration of his spirit divided by the mass of his body’.

This is exactly what scientists seek to accomplish. In 1687, Isaac Newton published The Mathematical Principles of Natural Philosophy, arguably the most important book in modern history. Newton presented a general theory of movement and change. The greatness of Newton’s theory was its ability to explain and predict the movements of all bodies in the universe, from falling apples to shooting stars, using three very simple mathematical laws:

Henceforth, anyone who wished to understand and predict the movement of a cannonball or a planet simply had to make measurements of the object’s mass, direction and acceleration, and the forces acting on it. By inserting these numbers into Newton’s equations, the future position of the object could be predicted. It worked like magic. Only around the end of the nineteenth century did scientists come across a few observations that did not fit well with Newton’s laws, and these led to the next revolutions in physics — the theory of relativity and quantum mechanics.

Newton showed that the book of nature is written in the language of mathematics. Some chapters (for example) boil down to a clear-cut equation; but scholars who attempted to reduce biology, economics and psychology to neat Newtonian equations have discovered that these fields have a level of complexity that makes such an aspiration futile. This did not mean, however, that they gave up on mathematics. A new branch of mathematics was developed over the last 200 years to deal with the more complex aspects of reality: statistics.

In 1744, two Presbyterian clergymen in Scotland, Alexander Webster and Robert Wallace, decided to set up a life-insurance fund that would provide pensions for the widows and orphans of dead clergymen. They proposed that each of their church’s ministers would pay a small portion of his income into the fund, which would invest the money. If a minister died, his widow would receive dividends on the fund’s profits. This would allow her to live comfortably for the rest of her life. But to determine how much the ministers had to pay in so that the fund would have enough money to live up to its obligations, Webster and Wallace had to be able to predict how many ministers would die each year, how many widows and orphans they would leave behind, and by how many years the widows would outlive their husbands.

Take note of what the two churchmen did not do. They did not pray to God to reveal the answer. Nor did they search for an answer in the Holy Scriptures or among the works of ancient theologians. Nor did they enter into an abstract philosophical disputation. Being Scots, they were practical types. So they contacted a professor of mathematics from the University of Edinburgh, Colin Maclaurin. The three of them collected data on the ages at which people died and used these to calculate how many ministers were likely to pass away in any given year.

Their work was founded on several recent breakthroughs in the fields of statistics and probability. One of these was Jacob Bernoulli’s Law of Large Numbers. Bernoulli had codified the principle that while it might be difficult to predict with certainty a single event, such as the death of a particular person, it was possible to predict with great accuracy the average outcome of many similar events. That is, while Maclaurin could not use maths to predict whether Webster and Wallace would die next year, he could, given enough data, tell Webster and Wallace how many Presbyterian ministers in Scotland would almost certainly die next year. Fortunately, they had ready-made data that they could use. Actuary tables published fifty years previously by Edmond Halley proved particularly useful. Halley had analysed records of 1,238 births and 1,174 deaths that he obtained from the city of Breslau, Germany. Halley’s tables made it possible to see that, for example, a twenty-year- old person has a 1:100 chance of dying in a given year, but a fifty-year- old person has a 1:39 chance.

Processing these numbers, Webster and Wallace concluded that, on average, there would be 930 living Scottish Presbyterian ministers at any given moment, and an average of twenty-seven ministers would die each year, eighteen of whom would be survived by widows. Five of those who did not leave widows would leave orphaned children, and two of those survived by widows would also be outlived by children from previous marriages who had not yet reached the age of sixteen. They further computed how much time was likely to go by before the widows’ death or remarriage (in both these eventualities, payment of the pension would cease). These figures enabled Webster and Wallace to determine how much money the ministers who joined their fund had to pay in order to provide for their loved ones. By contributing £2 12s. 2d. a year, a minister could guarantee that his widowed wife would receive at least £10 a year — a hefty sum in those days. If he thought that was not enough he could choose to pay in more, up to a level of £6 11s. 3d. a year — which would guarantee his widow the even more handsome sum of £25 a year.

According to their calculations, by the year 1765 the Fund for a Provision for the Widows and Children of the Ministers of the Church of Scotland would have capital totalling £58,348. Their calculations proved amazingly accurate. When that year arrived, the fund’s capital stood at £58,347 — just £1 less than the prediction! This was even better than the prophecies of Habakkuk, Jeremiah or St John. Today, Webster and Wallace’s fund, known simply as Scottish Widows, is one of the largest pension and insurance companies in the world. With assets worth £100 billion, it insures not only Scottish widows, but anyone willing to buy its policies.7

Probability calculations such as those used by the two Scottish ministers became the foundation not merely of actuarial science, which is central to the pension and insurance business, but also of the science of demography (founded by another clergyman, the Anglican Robert Malthus). Demography in its turn was the cornerstone on which Charles Darwin (who almost became an Anglican pastor) built his theory of evolution. While there are no equations that predict what kind of organism will evolve under a specific set of conditions, geneticists use probability calculations to compute the likelihood that a particular mutation will spread in a given population. Similar probabilistic models have become central to economics, sociology, psychology, political science and the other social and natural sciences. Even physics eventually supplemented Newton’s classical equations with the probability clouds of quantum mechanics.

We need merely look at the history of education to realise how far this process has taken us. Throughout most of history, mathematics was an esoteric field that even educated people rarely studied seriously. In medieval Europe, logic, grammar and rhetoric formed the educational core, while the teaching of mathematics seldom went beyond simple arithmetic and geometry. Nobody studied statistics. The undisputed monarch of all sciences was theology.

Today few students study rhetoric; logic is restricted to philosophy departments, and theology to seminaries. But more and more students are motivated — or forced — to study mathematics. There is an irresistible drift towards the exact sciences — defined as ‘exact’ by their use of mathematical tools. Even fields of study that were traditionally part of the humanities, such as the study of human language (linguistics) and the human psyche (psychology), rely increasingly on mathematics and seek to present themselves as exact sciences. Statistics courses are now part of the basic requirements not just in physics and biology, but also in psychology, sociology, economics and political science.

In the course catalogue of the psychology department at my own university, the first required course in the curriculum is ‘Introduction to Statistics and Methodology in Psychological Research’. Second-year psychology students must take ‘Statistical Methods in Psychological Research’. Confucius, Buddha, Jesus and Muhammad would have been bewildered if you told them that in order to understand the human mind and cure its illnesses you must first study statistics.

Knowledge is Power

Most people have a hard time digesting modern science because its mathematical language is difficult for our minds to grasp, and its findings often contradict common sense. Out of the 7 billion people in the world, how many really understand quantum mechanics, cell biology or macroeconomics? Science nevertheless enjoys immense prestige because of the new powers it gives us. Presidents and generals may not understand nuclear physics, but they have a good grasp of what nuclear bombs can do.

In 1620 Francis Bacon published a scientific manifesto tided The New Instrument. In it he argued that ‘knowledge is power’. The real test of ‘knowledge’ is not whether it is true, but whether it empowers us. Scientists usually assume that no theory is 100 per cent correct. Consequently, truth is a poor test for knowledge. The real test is utility. A theory that enables us to do new things constitutes knowledge.

Over the centuries, science has offered us many new tools. Some are mental tools, such as those used to predict death rates and economic growth. Even more important are technological tools. The connection forged between science and technology is so strong that today people tend to confuse the two. We often think that it is impossible to develop new technologies without scientific research, and that there is little point in research if it does not result in new technologies.

In fact, the relationship between science and technology is a very recent phenomenon. Prior to 1500, science and technology were totally separate fields. When Bacon connected the two in the early seventeenth century, it was a revolutionary idea. During the seventeenth and eighteenth centuries this relationship tightened, but the knot was tied only in the nineteenth century. Even in 1800, most rulers who wanted a strong army, and most business magnates who wanted a successful business, did not bother to finance research in physics, biology or economics.

I don’t mean to claim that there is no exception to this rule. A good historian can find precedent for everything. But an even better historian knows when these precedents are but curiosities that cloud the big picture. Generally speaking, most premodern rulers and business people did not finance research about the nature of the universe in order to develop new technologies, and most thinkers did not try to translate their findings into technological gadgets. Rulers financed educational institutions whose mandate was to spread traditional knowledge for the purpose of buttressing the existing order.

Here and there people did develop new technologies, but these were usually created by uneducated craftsmen using trial and error, not by scholars pursuing systematic scientific research. Cart manufacturers built the same carts from the same materials year in year out. They did not set aside a percentage of their annual profits in order to research and develop new cart models. Cart design occasionally improved, but it was usually thanks to the ingenuity of some local carpenter who never set foot in a university and did not even know how to read.

This was true of the public as well as the private sector. Whereas modern states call in their scientists to provide solutions in almost every area of national policy, from energy to health to waste disposal, ancient kingdoms seldom did so. The contrast between then and now is most pronounced in weaponry. When outgoing President Dwight Eisenhower warned in 1961 of the growing power of the military-industrial complex, he left out a part of the equation. He should have alerted his country to the military-industrial-scientific complex, because today’s wars are scientific productions. The world’s military forces initiate, fund and steer a large part of humanity’s scientific research and _ technological development.

When World War One bogged down into interminable trench warfare, both sides called in the scientists to break the deadlock and save the nation. The men in white answered the call, and out of the laboratories rolled a constant stream of new wonder-weapons: combat aircraft, poison gas, tanks, submarines and ever more efficient machine guns, artillery pieces, rifles and bombs.

33. German V-2 rocket ready to launch. It didn’t defeat the Allies, but it kept the Germans hoping for a technological miracle until the very last days of the war.

Science played an even larger role in World War Two. By late 1944 Germany was losing the war and defeat was imminent. A year earlier, the Germans’ allies, the Italians, had toppled Mussolini and surrendered to the Allies. But Germany kept fighting on, even though the British, American and Soviet armies were closing in. One reason German soldiers and civilians thought not all was lost was that they believed German scientists were about to turn the tide with so-called miracle weapons such as the V-2 rocket and jet-powered aircraft.

While the Germans were working on rockets and jets, the American Manhattan Project successfully developed atomic bombs. By the time the bomb was ready, in early August 1945, Germany had _ already surrendered, but Japan was fighting on. American forces were poised to invade its home islands. The Japanese vowed to resist the invasion and fight to the death, and there was every reason to believe that it was no idle threat. American generals told President Harry S. Truman that an invasion of Japan would cost the lives of a million American soldiers and would extend the war well into 1946. Truman decided to use the new bomb. Two weeks and two atom bombs later, Japan surrendered unconditionally and the war was over.

But science is not just about offensive weapons. It plays a major role in our defences as well. Today many Americans believe that the solution to terrorism is technological rather than political. Just give millions more to the nanotechnology industry, they believe, and the United States could send bionic spy-flies into every Afghan cave, Yemenite redoubt and North African encampment. Once that’s done, Osama Bin Laden’s heirs will not be able to make a cup of coffee without a CIA spy-fly passing this vital information back to headquarters in Langley. Allocate millions more to brain research, and every airport could be equipped with ultra-sophisticated FMRI scanners that could immediately recognise angry and hateful thoughts in people’s brains. Will it really work? Who knows. Is it wise to develop bionic flies and thought-reading scanners? Not necessarily. Be that as it may, as you read these lines, the US Department of Defense is transferring millions of dollars to nanotechnology and brain laboratories for work on these and other such ideas.

This obsession with military technology — from tanks to atom bombs to spy-flies – is a surprisingly recent phenomenon. Up until the nineteenth century, the vast majority of military revolutions were the product of organisational rather than technological changes. When alien civilisations met for the first time, technological gaps sometimes played an important role. But even in such cases, few thought of deliberately creating or enlarging such gaps. Most empires did not rise thanks to technological wizardry, and their rulers did not give much thought to technological improvement. The Arabs did not defeat the Sassanid Empire thanks to superior bows or swords, the Seljuks had no technological advantage over the Byzantines, and the Mongols did not conquer China with the help of some ingenious new weapon. In fact, in all these cases the vanquished enjoyed superior military and civilian technology.

The Roman army is a particularly good example. It was the best army of its day, yet technologically speaking, Rome had no edge over Carthage, Macedonia or the Seleucid Empire. Its advantage rested on efficient organisation, iron discipline and huge manpower reserves. The Roman army never set up a research and development department, and its weapons remained more or less the same for centuries on end. If the legions of Scipio Aemilianus — the general who levelled Carthage and defeated the Numantians in the second century sc- had suddenly popped up 500 years later in the age of Constantine the Great, Scipio would have had a fair chance of beating Constantine. Now imagine what would happen to a general from a few centuries back — say Napoleon — if he led his troops against a modern armoured brigade. Napoleon was a brilliant tactician, and his men were crack professionals, but their skills would be useless in the face of modern weaponry.

As in Rome, so also in ancient China: most generals and philosophers did not think it their duty to develop new weapons. The most important military invention in the history of China was gunpowder. Yet to the best of our knowledge, gunpowder was invented accidentally, by Daoist alchemists searching for the elixir of life. Gunpowder’s subsequent career is even more telling. One might have thought that the Daoist alchemists would have made China master of the world. In fact, the Chinese used the new compound mainly for firecrackers. Even as the Song Empire collapsed in the face of a Mongol invasion, no emperor set up a medieval Manhattan Project to save the empire by inventing a doomsday weapon. Only in the fifteenth century — about 600 years after the invention of gunpowder — did cannons become a decisive factor on Afro-Asian battlefields. Why did it take so long for the deadly potential of this substance to be put to military use? Because it appeared at a time when neither kings, scholars, nor merchants thought that new military technology could save them or make them rich.

The situation began to change in the fifteenth and sixteenth centuries, but another 200 years went by before most rulers evinced any interest in financing the research and development of new weapons. Logistics and strategy continued to have far greater impact on the outcome of wars than technology. The Napoleonic military machine that crushed the armies of the European powers at Austerlitz (1805) was armed with more or less the same weaponry that the army of Louis XVI had used. Napoleon himself, despite being an artilleryman, had little interest in new weapons, even though scientists and inventors tried to persuade him to fund the development of flying machines, submarines and rockets.

Science, industry and military technology intertwined only with the advent of the capitalist system and the Industrial Revolution. Once this relationship was established, however, it quickly transformed the world.

The Ideal of Progress

Until the Scientific Revolution most human cultures did not believe in progress. They thought the golden age was in the past, and that the world was stagnant, if not deteriorating. Strict adherence to the wisdom of the ages might perhaps bring back the good old times, and human ingenuity might conceivably improve this or that facet of daily life. However, it was considered impossible for human know-how to overcome the world’s fundamental problems. If even Muhammad, Jesus, Buddha and Confucius — who knew everything there is to know – were unable to abolish famine, disease, poverty and war from the world, how could we expect to do so?

Many faiths believed that some day a messiah would appear and end all wars, famines and even death itself. But the notion that humankind could do so by discovering new knowledge and inventing new tools was worse than ludicrous — it was hubris. The story of the Tower of Babel, the story of Icarus, the story of the Golem and countless other myths taught people that any attempt to go beyond human limitations would inevitably lead to disappointment and disaster.

When modern culture admitted that there were many important things that it still did not know, and when that admission of ignorance was married to the idea that scientific discoveries could give us new powers, people began suspecting that real progress might be possible after all. As science began to solve one unsolvable problem after another, many became convinced that humankind could overcome any and every problem by acquiring and applying new knowledge. Poverty, sickness, wars, famines, old age and death itself were not the inevitable fate of humankind. They were simply the fruits of our ignorance.

34. Benjamin Franklin disarming the gods.

A famous example is lightning. Many cultures believed that lightning was the hammer of an angry god, used to punish sinners. In the middle of the eighteenth century, in one of the most celebrated experiments in scientific history, Benjamin Franklin flew a kite during a lightning storm to test the hypothesis that lightning is simply an electric current. Franklins empirical observations, coupled with his knowledge about the qualities of electrical energy, enabled him to invent the lightning rod and disarm the gods.

Poverty is another case in point. Many cultures have viewed poverty as an inescapable part of this imperfect world. According to the New Testament, shortly before the crucifixion a woman anointed Christ with precious oil worth 300 denarii. Jesus’ disciples scolded the woman for wasting such a huge sum of money instead of giving it to the poor, but Jesus defended her, saying that ‘The poor you will always have with you, and you can help them any time you want. But you will not always have me’ (Mark 14:7). Today, fewer and fewer people, including fewer and fewer Christians, agree with Jesus on this matter. Poverty is increasingly seen as a technical problem amenable to intervention. It’s common wisdom that policies based on the latest findings in agronomy, economics, medicine and sociology can eliminate poverty.

And indeed, many parts of the world have already been freed from the worst forms of deprivation. Throughout history, societies have suffered from two kinds of poverty: social poverty, which withholds from some people the opportunities available to others; and biological poverty, which puts the very lives of individuals at risk due to lack of food and shelter. Perhaps social poverty can never be eradicated, but in many countries around the world biological poverty is a thing of the past.

Until recently, most people hovered very close to the biological poverty line, below which a person lacks enough calories to sustain life for long. Even small miscalculations or misfortunes could easily push people below that line, into starvation. Natural disasters and man-made calamities often plunged entire populations over the abyss, causing the death of millions. Today most of the world’s people have a safety net stretched below them. Individuals are protected from personal misfortune by insurance, state-sponsored social security and a plethora of local and international NGOs. When calamity strikes an entire region, worldwide relief efforts are usually successful in preventing the worst. People still suffer from numerous degradations, humiliations and poverty-related illnesses, but in most countries nobody is starving to death. In fact, in many societies more people are in danger of dying from obesity than from starvation.

The Gilgamesh Project

Of all mankind’s ostensibly insoluble problems, one has remained the most vexing, interesting and important: the problem of death itself. Before the late modern era, most religions and ideologies took it for granted that death was our inevitable fate. Moreover, most faiths turned death into the main source of meaning in life. Try to imagine Islam, Christianity or the ancient Egyptian religion in a world without death. These creeds taught people that they must come to terms with death and pin their hopes on the afterlife, rather than seek to overcome death and live for ever here on earth. The best minds were busy giving meaning to death, not trying to escape it.

That is the theme of the most ancient myth to come down to us —- the Gilgamesh myth of ancient Sumer. Its hero is the strongest and most capable man in the world, King Gilgamesh of Uruk, who could defeat anyone in battle. One day, Gilgamesh’s best friend, Enkidu, died. Gilgamesh sat by the body and observed it for many days, until he saw a worm dropping out of his friend’s nostril. At that moment Gilgamesh was gripped by a terrible horror, and he resolved that he himself would never die. He would somehow find a way to defeat death. Gilgamesh then undertook a journey to the end of the universe, killing lions, battling scorpion-men and finding his way into the underworld. There he shattered the stone giants of Urshanabi and the ferryman of the river of the dead, and found Utnapishtim, the last survivor of the primordial flood. Yet Gilgamesh failed in his quest. He returned home empty- handed, as mortal as ever, but with one new piece of wisdom. When the gods created man, Gilgamesh had learned, they set death as man’s inevitable destiny, and man must learn to live with it.

Disciples of progress do not share this defeatist attitude. For men of science, death is not an inevitable destiny, but merely a technical problem. People die not because the gods decreed it, but due to various technical failures – a heart attack, cancer, an infection. And every technical problem has a technical solution. If the heart flutters, it can be stimulated by a pacemaker or replaced by a new heart. If cancer rampages, it can be killed with drugs or radiation. If bacteria proliferate, they can be subdued with antibiotics. True, at present we cannot solve all technical problems. But we are working on them. Our best minds are not wasting their time trying to give meaning to death. Instead, they are busy investigating the physiological, hormonal and genetic systems responsible for disease and old age. They are developing new medicines, revolutionary treatments and artificial organs that will lengthen our lives and might one day vanquish the Grim Reaper himself.

Until recently, you would not have heard scientists, or anyone else, speak so bluntly. ‘Defeat death?! What nonsense! We are only trying to cure cancer, tuberculosis and Alzheimer’s disease,’ they insisted. People avoided the issue of death because the goal seemed too elusive. Why create unreasonable expectations? We’re now at a point, however, where we can be frank about it. The leading project of the Scientific Revolution is to give humankind eternal life. Even if killing death seems a distant goal, we have already achieved things that were inconceivable a few centuries ago. In 1199, King Richard the Lionheart was struck by an arrow in his left shoulder. Today we’d say he incurred a minor injury. But in 1199, in the absence of antibiotics and effective sterilisation methods, this minor flesh wound turned infected and gangrene set in. The only way to stop the spread of gangrene in twelfth-century Europe was to cut off the infected limb, impossible when the infection was in a shoulder. The gangrene spread through the Lionheart’s body and no one could help the king. He died in great agony two weeks later.

As recently as the nineteenth century, the best doctors still did not know how to prevent infection and stop the putrefaction of tissues. In field hospitals doctors routinely cut off the hands and legs of soldiers who received even minor limb injuries, fearing gangrene. These amputations, as well as all other medical procedures (such as tooth extraction), were done without any anaesthetics. The first anaesthetics — ether, chloroform and morphine – entered regular usage in Western medicine only in the middle of the nineteenth century. Before the advent of chloroform, four soldiers had to hold down a wounded comrade while the doctor sawed off the injured limb. On the morning after the battle of Waterloo (1815), heaps of sawn-off hands and legs could be seen adjacent to the field hospitals. In those days, carpenters and butchers who enlisted to the army were often sent to serve in the medical corps, because surgery required little more than knowing your way with knives and saws.

In the two centuries since Waterloo, things have changed beyond recognition. Pills, injections and sophisticated operations save us from a spate of illnesses and injuries that once dealt an inescapable death sentence. They also protect us against countless daily aches and ailments, which premodern people simply accepted as part of life. The average life expectancy jumped from around twenty-five to forty years, to around sixty-seven in the entire world, and to around eighty years in the developed world.8

Death suffered its worst setbacks in the arena of child mortality. Until the twentieth century, between a quarter and a third of the children of agricultural societies never reached adulthood. Most succumbed to childhood diseases such as diphtheria, measles and smallpox. In seventeenth-century England, 150 out of every 1,000 newborns died during their first year, and a third of all children were dead before they reached fifteen.? Today, only five out of 1,000 English babies die during their first year, and only seven out of 1,000 die before age fifteen. 10

We can better grasp the full impact of these figures by setting aside statistics and telling some stories. A good example is the family of King Edward I of England (1237-1307) and his wife, Queen Eleanor (1241- 90). Their children enjoyed the best conditions and the most nurturing surroundings that could be provided in medieval Europe. They lived in palaces, ate as much food as they liked, had plenty of warm clothing, well-stocked fireplaces, the cleanest water available, an army of servants and the best doctors. The sources mention sixteen children that Queen Eleanor bore between 1255 and 1284:

1. An anonymous daughter, born in 1255, died at birth.
2. A daughter, Catherine, died either at age one or age three.
3. A daughter, Joan, died at six months.
4. A son, John, died at age five.
5. A son, Henry, died at age six.
6. A daughter, Eleanor, died at age twenty-nine.
7. An anonymous daughter died at five months.
8. A daughter, Joan, died at age thirty-five.
9. A son, Alphonso, died at age ten.
10.  A daughter, Margaret, died at age fifty-eight.
11.  A daughter, Berengeria, died at age two.
12. An anonymous daughter died shortly after birth.
13. A daughter, Mary, died at age fifty-three.
14. An anonymous son died shortly after birth.
15. A daughter, Elizabeth, died at age thirty-four.
16. A son, Edward.

The youngest, Edward, was the first of the boys to survive the dangerous years of childhood, and at his fathers death he ascended the English throne as King Edward II. In other words, it took Eleanor sixteen tries to carry out the most fundamental mission of an English queen — to provide her husband with a male heir. Edward II’s mother must have been a woman of exceptional patience and fortitude. Not so the woman Edward chose for his wife, Isabella of France. She had him murdered when he was forty-three. 11

To the best of our knowledge, Eleanor and Edward I were a healthy couple and passed no fatal hereditary illnesses on to their children. Nevertheless, ten out of the sixteen – 62 per cent – died during childhood. Only six managed to live beyond the age of eleven, and only three — just 18 per cent — lived beyond the age of forty. In addition to these births, Eleanor most likely had a number of pregnancies that ended in miscarriage. On average, Edward and Eleanor lost a child every three years, ten children one after another. It’s nearly impossible for a parent today to imagine such loss.

How long will the Gilgamesh Project — the quest for immortality — take to complete? A hundred years? Five hundred years? A thousand years? When we recall how little we knew about the human body in 1900, and how much knowledge we have gained in a single century, there is cause for optimism. Genetic engineers have recently managed to double the average life expectancy of Caenorhabditis elegans worms.!2 Could they do the same for Homo sapiens? Nanotechnology experts are developing a bionic immune system composed of millions of nano-robots, who would inhabit our bodies, open blocked blood vessels, fight viruses and bacteria, eliminate cancerous cells and even reverse ageing processes. 13 A few serious scholars suggest that by 2050, some humans will become a-mortal (not immortal, because they could still die of some accident, but a-mortal, meaning that in the absence of fatal trauma their lives could be extended indefinitely).

Whether or not Project Gilgamesh succeeds, from a_ historical perspective it is fascinating to see that most late-modern religions and ideologies have already taken death and the afterlife out of the equation. Until the eighteenth century, religions considered death and its aftermath central to the meaning of life. Beginning in the eighteenth century, religions and ideologies such as liberalism, socialism and feminism lost all interest in the afterlife. What, exactly, happens to a Communist after he or she dies? What happens to a capitalist? What happens to a feminist? It is pointless to look for the answer in the writings of Marx, Adam Smith or Simone de Beauvoir. The only modern ideology that still awards death a central role is nationalism. In its more poetic and desperate moments, nationalism promises that whoever dies for the nation will forever live in its collective memory. Yet this promise is so fuzzy that even most nationalists do not really know what to make of it.

The Sugar Daddy of Science

We are living in a technical age. Many are convinced that science and technology hold the answers to all our problems. We should just let the scientists and technicians go on with their work, and they will create heaven here on earth. But science is not an enterprise that takes place on some superior moral or spiritual plane above the rest of human activity. Like all other parts of our culture, it is shaped by economic, political and religious interests.

Science is a very expensive affair. A biologist seeking to understand the human immune system requires laboratories, test tubes, chemicals and electron microscopes, not to mention lab assistants, electricians, plumbers and cleaners. An economist seeking to model credit markets must buy computers, set up giant databanks and develop complicated data-processing programs. An archaeologist who wishes to understand the behaviour of archaic hunter-gatherers must travel to distant lands, excavate ancient ruins and date fossilised bones and artefacts. All of this costs money.

During the past 500 years modern science has achieved wonders thanks largely to the willingness of governments, businesses, foundations and private donors to channel billions of dollars into scientific research. These billions have done much more to chart the universe, map the planet and catalogue the animal kingdom than did Galileo Galilei, Christopher Columbus and Charles Darwin. If these particular geniuses had never been born, their insights would probably have occurred to others. But if the proper funding were unavailable, no intellectual brilliance could have compensated for that. If Darwin had never been born, for example, we’d today attribute the theory of evolution to Alfred Russel Wallace, who came up with the idea of evolution via natural selection independently of Darwin and just a few years later. But if the European powers had not financed geographical, zoological and botanical research around the world, neither Darwin nor Wallace would have had the necessary empirical data to develop the theory of evolution. It is likely that they would not even have tried.

Why did the billions start flowing from government and business coffers into labs and universities? In academic circles, many are naive enough to believe in pure science. They believe that government and business altruistically give them money to pursue whatever research projects strike their fancy. But this hardly describes the realities of science funding.

Most scientific studies are funded because somebody believes they can help attain some political, economic or religious goal. For example, in the sixteenth century, kings and bankers channelled enormous resources to finance geographical expeditions around the world but not a penny for studying child psychology. This is because kings and bankers surmised that the discovery of new geographical knowledge would enable them to conquer new lands and set up trade empires, whereas they couldn’t see any profit in understanding child psychology.

In the 1940s the governments of America and the Soviet Union channelled enormous resources to the study of nuclear physics rather than underwater archaeology. They surmised that studying nuclear physics would enable them to develop nuclear weapons, whereas underwater archaeology was unlikely to help win wars. Scientists themselves are not always aware of the political, economic and religious interests that control the flow of money; many scientists do, in fact, act out of pure intellectual curiosity. However, only rarely do scientists dictate the scientific agenda.

Even if we wanted to finance pure science unaffected by political, economic or religious interests, it would probably be impossible. Our resources are limited, after all. Ask a congressman to allocate an additional million dollars to the National Science Foundation for basic research, and he’ll justifiably ask whether that money wouldn’t be better used to fund teacher training or to give a needed tax break to a troubled factory in his district. To channel limited resources we must answer questions such as ‘What is more important?’ and ‘What is good?’ And these are not scientific questions. Science can explain what exists in the world, how things work, and what might be in the future. By definition, it has no pretensions to knowing what should be in the future. Only religions and ideologies seek to answer such questions.

Consider the following quandary: two biologists from the same department, possessing the same professional skills, have both applied for a million-dollar grant to finance their current research projects. Professor Slughorn wants to study a disease that infects the udders of cows, causing a 10 per cent decrease in their milk production. Professor Sprout wants to study whether cows suffer mentally when they are separated from their calves. Assuming that the amount of money is limited, and that it is impossible to finance both research projects, which one should be funded?

There is no scientific answer to this question. There are only political, economic and religious answers. In today’s world, it is obvious that Slughorn has a better chance of getting the money. Not because udder diseases are scientifically more interesting than bovine mentality, but because the dairy industry, which stands to benefit from the research, has more political and economic clout than the animal-rights lobby.

Perhaps in a strict Hindu society, where cows are sacred, or in a society committed to animal rights, Professor Sprout would have a better shot. But as long as she lives in a society that values the commercial potential of milk and the health of its human citizens over the feelings of cows, she’d best write up her research proposal so as to appeal to those assumptions. For example, she might write that ‘Depression leads to a decrease in milk production. If we understand the mental world of dairy cows, we could develop psychiatric medication that will improve their mood, thus raising milk production by up to 10 per cent. I estimate that there is a global annual market of $250 million for bovine psychiatric medications.’

Science is unable to set its own priorities. It is also incapable of determining what to do with its discoveries. For example, from a purely scientific viewpoint it is unclear what we should do with our increasing understanding of genetics. Should we use this knowledge to cure cancer, to create a race of genetically engineered supermen, or to engineer dairy cows with super-sized udders? It is obvious that a liberal government, a Communist government, a Nazi government and a capitalist business corporation would use the very same scientific discovery for completely different purposes, and there is no scientific reason to prefer one usage over others.

In short, scientific research can flourish only in alliance with some religion or ideology. The ideology justifies the costs of the research. In exchange, the ideology influences the scientific agenda and determines what to do with the discoveries. Hence in order to comprehend how humankind has reached Alamogordo and the moon – rather than any number of alternative destinations – it is not enough to survey the achievements of physicists, biologists and sociologists. We have to take into account the ideological, political and economic forces that shaped physics, biology and sociology, pushing them in certain directions while neglecting others.

Two forces in particular deserve our attention: imperialism and capitalism. The feedback loop between science, empire and capital has arguably been history’s chief engine for the past 500 years. The following chapters analyse its workings. First we’ll look at how the twin turbines of science and empire were latched to one another, and then learn how both were hitched up to the money pump of capitalism.