ئون ئىككىنچى باب دىن قانۇنى

12-باب دىن قانۇنى

ئوتتۇرا ئەسىردىكى سەمەرقەنت  بازىرىدا، سۈرىيەلىك سودىگەرلەر خىتاينىڭ ئېسىل يىپەكلىرىنى سىيلاپ باقاتتى، بوزقىرلاردىن كەلگەن  ئاتامانلار يىراق غەربتىن كەلتۈرۈلگەن ئەڭ يېڭى بىر تۈركۈم جىڭگىل چاچ قۇللارنى بازارغا سالاتتى، دۇكاندارلار يات يېزىق ۋە ناتونۇش پادىشاھلارنىڭ سۈرىتى ئويۇلغان پارقىراق ئالتۇن تەڭگىلەرنى چۆنتەكلىرىگە سالاتتى. بۇ يەر شەرق ۋە غەرب، شىمال ۋە جەنۇب كېسىشكەن جاي بولۇپ، ئىنسانىيەتنىڭ بىرلىشىشى ھەركۈنى زاھىر بولاتتى. 1281-يىلى قۇبلەي خاننىڭ قوشۇنى ياپونىيەگە تاجاۋۇز قىلىش ئۈچۈن توپلانغان ۋاقىتتىمۇ ئ‍وخشاش مەنزىرە كۆرۈلگەن ئىدى. يەنى تېرە ۋە يۇڭدىن كىيىم كىيگەن موڭغۇل ئاتلىق ئەسكەرلىرى، بامبۇك قالپاق كىيگەن ياياق خىتاي ئەسكەرلىرى، مەست كورېيەلىك ياردەمچىلەر ياپۇنىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى جەنۇبىي دېڭىزدا بەدىنىگە چېكىۋالغان ياپۇن ماتروسلار بىلەن ئۇرۇش قىلاتتى. قۇبلەي قوشۇنىدىكى ئوتتۇرا ئاسىيالىق ئىنژىنېرلار ياۋروپالىق تەۋەككۈلچىلەرنىڭ ھېكايىلىرىنى ئاغزىلىرىنى ئاچقىنىچە ھاڭۋېقىپ ئاڭلايتتى ۋە ھەممەيلەن بىر ئىمپېراتورنىڭ بۇيرۇقىغا بويسۇناتتى.

ئوخشاش ۋاقىتتا، كەئبە ئەتراپىدا ئىنسانىيەتنىڭ بىرلىشىشى باشقا شەكىلدە زاھىر بولغان ئىدى. سىز 1300يىلدىن بۇيان ئىسلامنىڭ تاۋاپ جايى بولغان كەبىنى ئايلانغان بولسىڭىز، ئۆزىڭىزنىڭ مېسوپوتامىييەدىن كەلگەن بىر گۇرۇپپا كىشىلەرگە قوشۇلۇپ قالغانلىقىڭىزنى، ئۇلارنىڭ كىيىملىرىنىڭ شامالدا لەپىلدەۋاتقانلىقىنى، كۆزلىرىنىڭ خۇشاللىقتا چاقناپ كەتكەنلىكىنى، ئاللاھنىڭ 99 ئىسمىنى تەكرارلاۋاتقىنىنى بايقايتتىڭىز. ئالدىڭىزدا بەلكىم ئاسىيا بوزقىرلىرىدىن كەلگەن، يۈزلىرى ئاپتاپتا كۆيگەن بىر تۈرك مويسىپىتنىڭ خىيالغا غەرق بولغىنىچە ساقىلىنى سىلاۋاتقىنىنى كۆرىشىڭىز مۇمكىن. يەنە بىر تەرەپتە، قاپقارا تېرىلەردە پارقىراپ تۇرغان ئالتۇن زىبۇزىننەتلەر ئافرىقا مالى پادىشاھلىقىدىن كەلگەن بىر توپ مۇسۇلماننى ئىما قىلسا قەلەمپۇر، زەرچىۋە، لاچىندانە ۋە دېڭىز تۇزىنىڭ پۇرىقى ھىندىستاندىن كەلگەن قېرىنداشلاردىن خەۋەر بېرىشى ياكى تېخىمۇ يىراق شەرقتىكى سىرلىق تېتىتقۇ ئاراللىرىدىن كەلگەن كىشىلەردىن خەۋەر بېرىشى مۇمكىن.

بۈگۈنكى كۈندە دىن دائىم كەمسىتىش، كېلىشەلمەسلىك ۋە ئىتتىپاقسىزلىقنىڭ مەنبەسى دەپ قارىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە، دىن پۇل ۋە ئىمپېرىيەگە ئوخشاش ئىنسانىيەتنىڭ ئۈچىنچى چوڭ ئىتتىپاقلاشتۇرغۇچىسى ئىدى. بارلىق ئىجتىمائىي تەرتىپ ۋە تەبىقىلەر تەسەۋۋۇردىلا مەۋجۈت بولغاچغاچقا نازۇك بولىدۇ، شۇنداقلا جەمئىيەت قانچە چوڭايغانسېرى تېخىمۇ نازۇكلىشىدۇ. دىننىڭ ھەل قىلغۇچ تارىخىي رولى شۇكى، بۇ نازۇك ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلارغا ئىلاھى تۈس بەرگەنلىكىدۇر. دىنلار شۇنى جەزىملەشتۈرىدۇكى، بىزنىڭ قانۇنلىرىمىز يارالغۇچىغا ئەمەس ياراتقۇچىغا مەنسۇپ . بۇ ھال قانۇنلارنى دەخلىسىز ئىجرا قىلىشقا شۇنداقلا ئىجتىمائىي مۇقىملىقنى ساقلاشقا يارىدەم بەردى.

شۇڭا دىن دىگەنلىك ئىلاھى تەرتىپكە ئىشىنىشكە تايانغان ئىنسانى ئۆلچەم ۋە قەدىرىيەتلەر سىستېمىسى دىگەنلىكتۇر. بۇ ئېنىقلىما ئىككى پەرقلىق ئۆلچەمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

1. دىنلار ئىنسانلارنىڭ خاھىشى ياكى كېلىشىمنىڭ مەھسۇلى ئەمەس، بەلكى ئىلاھى تەرتىپ دەپ قارىلىدۇ. كەسپىي پۇتبولچىلىق دىن ئەمەس، چۈنكى ئۇنىڭ نۇرغۇن قانۇنلىرى، قائىدە-يوسۇنلىرى ۋە دائىمى مۇراسىملىرى بولسىمۇ، ھەممە ئادەم ئىنسانلارنىڭ پۇتبولنى كەشىپ قىلغانلىقىنى بىلىدۇ. خەلقئارا پۇتبول بىرلەشمىسى ھەر قانداق ۋاقىتتا ئۆلچەمنى چوڭايتىشى ياكى مەيداننى ئىككىگە بۆلىدىغان قائىدىنى بىكار قىلىشى مۇمكىن.
2. دىن بۇ ئىلاھى تەرتىپكە ئاساسەن، ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك ئۆلچەم ۋە قەدرىيەتلەرنى بەلگىلەيدۇ. بۈگۈن نۇرغۇن غەربلىكلەر روھ، پەرىشتە ۋە ئاخىرەتكە ئىشىنىدۇ، ئەمما بۇ ئېتىقادلار كىشلەرنىڭ ئەخلاقى ۋە ھەرىكىتىنى باشقۇرالمايدۇ. شۇڭا دىن بولالمايدۇ.

گەرچە دىن كەڭ تارقالغان ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تەرتىپلەرنى يوللۇقلاشتۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە بولسىمۇ، ھەممە دىنلار بۇنداق قىلالمايدۇ. دىن نامىدا ئوخشاش بولمىغان ئىنسانلار ياشايدىغان كەڭ زېمىننى بىرلىككە كەلتۈرۈش ئۈچۈن، دىن يەنە ئىككى خىل سۈپەتكە ئىگە بولۇشى كېرەك. بىرىنچىدىن، ئۇ چوقۇم زامان ۋە ماكاننىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىماسلىقى كىرەك. ئىككىنچىدىن، كىشىلەرنى ھىدايەتكە باشلاشتا چىڭ تۇرۇشى كېرەك. باشقىچە ئېيتقاندا، دىن چوقۇم ئاممىباب بولىشى ۋە دەۋەت قىلىش ۋەزىپىسى بار بولۇشى كېرەك.

ئىسلام ۋە بۇددا دىنىغا ئوخشاش تارىختىكى ئەڭ داڭلىق دىنلار ئاممىباب ۋە دەۋەت ۋەزىپىسى بار دىنلاردۇر. نەتىجىدە كىشىلەر بارلىق دىنلار بۇ دىنلارغا ئوخشايدۇ دەپ ئىشىنىپ قالىدۇ. ئەمەلىيەتتە، قەدىمكى دىنلارنىڭ كۆپىنچىسى يەرلىك ۋە خاس دىنلار ئىدى. ئۇلارنىڭ مۇخلىسلىرى يەرلىك ئىلاھلار ۋە روھلارغا ئىشەنگەن ۋە پۈتكۈل ئىنسانىيەتنى ئۆزىنىڭ دىنىغا كىرگۈزۈشكە قىزىقمىغان ئىدى. بىزگە ئايان بولغىنىدەك، ئاممىباب ۋە دەۋەتچى دىنلار مىلادىدىن ئىلگىرىكى بىرىنچى مىڭ يىلدا پەيدا بولۇشقا باشلىغان. ئۇلارنىڭ بارلىققا كېلىشى تارىختىكى ئەڭ مۇھىم ئىنقىلابلارنىڭ بىرى بولۇپ، خۇددى ئىمپېرىيە ۋە پۇلغا ئوخشاش ئىنسانىيەتنى بىرلەشتۈرۈشكە مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان.

بىچارە پاقلانلار

ئانىمىزىم -ھەممە نەرسىدە روھ بار دەيدىغان قاراش ئاساسلىق ئېتىقاد بولغان چاغلاردا ئىنسانلارنىڭ يوسۇن ۋە قەدرىيەتلىرى ھايۋانلار، ئۆسۈملۈكلەر، پەرىشتىلەر ۋە روھلار قاتارلىقلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايتتى. مەسىلەن، گانگې ۋادىسىدىكى يىغمىچى قەبىلىلەر ئەنجۈردىكى روھلارنىڭ ئاچچىقلىنىپ ئۆچ ئېلىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ، ئالاھىدە چوڭ ئەنجۈر دەرىخىنى كېسىشىنى چەكلىگەن بولۇشى مۇمكىن. ھىندى دەرياسى ۋادىسىدا ياشايدىغان يەنە بىر يىغمىچى قەبىلە كىشىلىرى ئاق قۇيرۇقلۇق تۈلكە ئوۋلاشنى چەكلىگەن بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى ئۇ بىر قېتىم دانىشمەن مومايغا قىممەتلىك قارا گۆھەرنىڭ قەيەردىلىكىنى دەپ بەرگەن بولۇشى ئىھتىمال.

بۇ دىنلار شۇ رايۇنغا خاس بولۇپ مەزكۇر رايۇننىڭ كىلىماتىنى، جۇغراپىيەلىك جايلىشىشىنى ۋە شۇ رايۇنغا خاس ھادىسىلەرنى ئەكس ئەتتۈرەتتى. كۆپىنچە يىغمىچى قەبىلىلەر پۈتۈن ئۆمرىنى بىر ئىككى مىڭ كۋادرات كىلومېتىردىن ئېشىپ كەتمەيدىغان دائىرىدە ئۆتكۈزەتتى. ھايات قېلىش ئۈچۈن، ئۇلار ئىلاھى تەرتىپنى چۈشىنىشى ۋە ماسلىشىشى كىرەك ئىدى. ئۇلارغا  يىراقتىكى خوشنىلارنى بۇنىڭغا قايىل قىلىشقا ئۇرۇنۇشنىڭ ھاجىتى يوق ئىدى. مەسلەن، ھىندى دەريا ۋادىسىدىكىلەرنى ئاق قۇيرۇقلۇق تۈلكە ئوۋلىماسلىققا قايىل قىلىشنىڭ زۆرۈرىيىتى يوق ئىدى.

دېھقانچىلىق ئىنقىلابى دىنىي ئىنقىلاب بىلەن بىللە تەرەققىي قىلغاندەك قىلىدۇ. ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار ئۆزى بىلەن ئوخشاش شارائىتتىكى ياۋا ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارنى ئوۋلايتتى. ئادەمنىڭ قوينى ئوۋلىشى ئادەمنى قويدىن قالتىس قىلىۋىتەلمىگىنىدەك، يولۋاسنىڭ ئادەمنى ئوۋلىشىمۇ يولۋاسنى ئادەمدىن قالتىس قىلىۋىتەلمەيتتى. جانلىقلار بىر-بىرى بىلەن ئۇلارنى تىزگىنلەپ تۇرغان شارائىتقا بويسۇنۇپ ۋە ئۇچرىشىپ ياشايتتى. ئەمما، دېھقانلار ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارنى ئىگىلەپ ئۇلارنى مۈلكىگە ئايلاندۇرىۋالدى. نەتىجىدە، دېھقانچىلىق ئىنقىلابىنىڭ دىنغا بولغان تۇنجى تەسىرى ۋۇجۇدقا چىقتى. ئۇ بولسىمۇ ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلار ئىلاھى تەرتىپتىكى باراۋەر ئەزالىق ئورنىدىن چۈشۈپ شەخسى مۈلۈككە ئايلاندى.

بۇخىل ئۆزگىرىش چوڭ مەسىلە پەيدا قىلدى. دېھقانلار قويلارنى كونترول قىلىشنى ئارزۇ قىلغان بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇلار كونتروللۇقنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى ئوبدان بىلەتتى. ئۇلار قوچقارلار بىلەن ساغلىقلارنى تاللاپ بىر ئېغىلغا سولايتتى، شۇنداقتىمۇ ساغلىقلارنىڭ بوغاز بولۇپ قوزىلىشىغا كاپالەتلىك قىلالمىدى. شۇنداقلا ئەجەللىك يۇقۇمنىڭ ئالدىنى ئالالمىدى. ئۇنداقتا پادىلارنىڭ كۆپىيىشىگە قانداق كاپالەتلىك قىلىش كېرەك؟

تەڭرىلەرنىڭ مەنبەسى ھەققىدىكى يېتەكچى نەزەرىيە شۇنداق قارايدۇكى، تەڭرىلەر يۇقارقى مەسىلىگە چارە تاپقاچقا ئېتىراپقا ئېرىشكەن. كۆپىيىش ئىلاھى، ئاسمان ئىلاھى ۋە تىبابەت ئىلاھلىرى ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلار ئىنساننىڭ مۈلكىگە ئايلانغاندىن كىيىن ئۇلارنىڭ ئوتتۇرسىدا ۋاستىچى بولۇپ مەيدانغا چىقتى.

نۇرغۇنلىغان قەدىمكى ئەپسانىلەر ئەمەلىيەتتە « رەببىم، مۇشۇ پادام بىلەن بۇغدىيىمنى پاناھىڭدا ساقلاپ بەرسەڭ ساڭىلا ساداقەتمەن بولۇپ ياشايتتىم» دەپ  ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارغا ئىگىدارچىلىق بەدىلىگە ئىلاھلارغا ساداقەتمەن بولۇش توغرىسىدا قىلىنغان ئەھدىدىن باشقا نەرسە ئەمەس. ئىنجىلدىكى يارىتىلىش كىتابىنىڭ بىرىنچى بابلىرى بۇنىڭ ئاساسلىق مىسالىدۇر. دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن كېيىنكى نەچچە مىڭ يىل ئىچىدە، دىنىي مۇراسىملار ئاساسلىقى ئىنسانلارنىڭ قوي، ئۈزۈم ھارىقى ۋە تورتلارنى ئىلاھلارغا قۇربانلىق قىلىشىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، قۇربانلىق بەدىلىگە ئىلاھلار ئىنسانلارغا مول ھوسۇل ۋە تۇغۇمچان پادىلار ۋەدە قىلغان ئىدى.

دېھقانچىلىق ئىنقىلابى دەسلەپتە روھلار سىستېمىسىدىكى تاش، بۇلاق، ئەرۋاھ، ئالۋاستى قاتارلىقلارنىڭ ئورنىغا ئانچە تەسىر كۆرسەتمىدى. ئەمما، بۇ نەرسىلەرمۇ بارا-بارا يېڭى ئىلاھلارغا ئورۇن بەردى. كىشىلەر پۈتۈن ئۆمرىنى نەچچە يۈز كۋادرات كىلومېتىرلىق چەكلىك دائىرىدە ئۆتكۈزسىلا، ئېھتىياجلىرىنى يەرلىك روھلار قاندۇرالايتتى. ئەمما پادىشاھلىقلارنىڭ كېڭىيىشى ۋە سودىنىڭ تەرەققىياتى كىشىلەرنى تېخىمۇ كۆپ جامائەت ۋە كۈچلەر بىلەن ئالاقىدار بولۇشقا مۇھتاج قىلدى.

بۇ ئىھتىياجغا جاۋاب بېرىشكە ئۇرۇنۇش كۆپ تەڭرىلىك دىنلارنى پەيدا قىلدى. ئۇلار دۇنيانى تۇغۇت ئىلاھى، يامغۇر ئىلاھى ۋە ئۇرۇش ئىلاھى قاتارلىق كۈچلۈك ئىلاھلار كونترول قىلىدۇ، دەپ چۈشەندى. ئىنسانلار بۇ ئىلاھلارغا سىغىناتتى، ئىلاھلار ساداقەت ۋە قۇربانلىقلارنى قوبۇل قىلسا، يامغۇر ياغدۇراتتى، غەلبىگە ئېرىشتۈرەتتى ۋە ساغلاملىق ئاتا قىلاتتى.

كۆپ تەڭرىلىك دىنلار بارلىققا كەلگەندە ھەممە نەرسىدە روھ بار دەپ قارايدىغان ئانىمىزىم پۈتۈنلەي يوقالمىدى. ئالۋاستىلار، پەرىشتىلەر، ئەرۋاھلار، مۇقەددەس تاشلار، بۇلاقلار ۋە دەرەخلەر كۆپ تەڭرىلىك دىنلارنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان بىر قىسمى بولۇپ قالدى. بۇ روھلار ئۇلۇغ ئىلاھلاردىن مۇھىم بولمىسىمۇ، ئەمما ئاۋامنىڭ كۈندىلىك ئېھتىياجى ئۈچۈن يېتەرلىك ئىدى. پادىشاھ  ئۇرۇش ئىلاھىغا ئاتاپ نەچچە ئون سېمىز قوچقارنى قۇربانلىق قىلىپ، ياۋايىلارنىڭ ئۈستىدىن غەلىبە تىلەپ دۇئا قىلىۋاتقاندا، دېھقان كەبىسىدە ئەنجۈرگە كۈجە كۆيدۈرۈپ، كېسەل ئوغلىنىڭ ساقىيىشىنى تىلەۋاتقان بولاتتى.

شۇنداقتىمۇ كۈچلۈك ئىلاھلارنىڭ قەد كۆتۈرۈشى قوي ياكى ئالۋاستىلارغا ئەمەس، بەلكى خومۇساپىيانىسنىڭ نوپۇزىغا تەسىر كۆرسەتكەن. ئانىمىستلار ئىنسانلارنى دۇنيادا ياشايدىغان نۇرغۇن جانلىقلارنىڭ بىرى دەپ ئويلايتتى. كۆپ تەڭرىلىك دىن بولسا دۇنيانى ئىلاھلار بىلەن ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ نامايەندىسى دەپ قارايتتى. ئۇلار دۇئالىرىمىز، قۇربانلىقلىرىمىز، گۇناھلىرىمىز ۋە ياخشى ئەمەللىرىمىز پۈتكۈل ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ، دەپ ئويلايتتى. بىر قانچە ئەخمەق ساپىيان ئىلاھلارنى غەزەپلەندۈرگەنلىكى ئۈچۈن دەھشەتلىك كەلكۈن نەچچە مىليارد چۈمۈلە، چېكەتكە، تاشپاقا، بۆكەن، زىراپە، پىللارنى يوقىتىۋېتىشى مۇمكىن ئىدى. كۆپ تەڭرىلىك دىن ئىلاھلارنىڭ ئورنىنىلا ئەمەس، ئىنسانىيەتنىڭ ئورنىنىمۇ يۇقىرى كۆتۈردى. كونا ئ‍انىمىزىمچى دۇنيا كۈچىنى يوقىتىپ باشقا دىنلارنىڭ قوشۇمچە رىۋايەتلىرى سۈپىتىدە ساقلىنىپ قالدى.

چوقۇنۇشتىكى مەنپەئەتلەر

ئىككى مىڭ يىلدىن بۇيان داۋام قىلغان بىر تەڭرىلىك دىن بىلەن مىڭە يۇيۇش غەربلىكلەرنى كۆپ تەڭرىلىك دىنلارنى نادانلىق ۋە ساددىلىق دەپ قارايدىغان قىلىۋەتتى. بۇ ئادالەتسىز بەتنام. كۆپ تەڭرىلىك دىننىڭ لوگىكىسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، بۇنىڭغا ئىشىنىشكە ئۇل سالىدىغان ئاساسلىق ئىددىيەنى بىلىش كېرەك.

كۆپ تەڭرىلىك دىن ھەرگىزمۇ پۈتكۈل كائىناتنى باشقۇرىدىغان بىرلا كۈچ ياكى قانۇننىڭ مەۋجۇتلۇقىنى تالاش-تارتىش قىلمايدۇ. ئەمەلىيەتتە، كۆپ تەڭرىلىك دىن، ھەتتا ئانىمىزىممۇ ئوخشىمىغان ئىلاھلار، ئالۋاستىلار ۋە مۇقەددەس تاشلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان ئالىي كۈچنى تونۇپ يەتكەن. گرېتسىيەنىڭ كلاسسىك كۆپ تەڭرىلىك دەۋرىدە زېئ‍ۇس، ھېرا، ئاپوللو ۋە ئۇلارنىڭ شېرىكلىرى ھەممىگە قادىر فەيتقا بويسۇنغان. سىكاندىناۋىيە ئىلاھلىرىمۇ فەيتنىڭ كونتروللىقىدىن قېچىپ قۇتۇلالمايتتى، بۇ ئۇلارنى راگناروك پاجىئەسىدە ھالاك بولۇشقا مەھكۇم قىلغان ئىدى. غەربىي ئافرىقىدىكى يورۇبالارنىڭ كۆپ تەڭرىلىك دىنىدا، بارلىق ئىلاھلار ئەڭ ئالىي ئىلاھ ئولودۇمارېدىن تۇغۇلغان ۋە ئۇنىڭغا بويسۇنغان. ھىندىلارنىڭ كۆپ تەڭرىلىك دىنىدا، ئاتماننىڭ يىگانە مىزانى تۈرلۈك ئىلاھلارنى، روھلارنى، ئىنسانىيەتنى، بىئولوگىيىلىك ۋە فىزىكىلىق دۇنيانى كونترول قىلىشتىن ئىبارەت ئىدى. ئاتمان پۈتكۈل كائىناتنىڭ، شۇنداقلا ھەر بىر شەخس ۋە ھەر بىر ھادىسىنىڭ مەڭگۈلۈك جەۋھىرى ياكى روھى ئىدى.

كۆپ تەڭرىلىك دىننى بىر تەڭرىلىك دىندىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان ماھىيەتلىك چۈشەنچە بولسا دۇنيانى تىزگىنلەپ تۇرىدىغان ئىلاھى كۈچنىڭ مەنپەئەت ۋە تەرەپتارلىقتىن خالىي ئىكەنلىكى، شۇڭا ئۇنىڭ ئىنسانلارنىڭ ھەۋىسى، قىزىقىشى ۋە ئەنسىرىشى بىلەن ئىشى يوق بولغانلىقى ئىدى. شۇڭلاشقا ئۇنىڭدىن غەلىبە، تەن-ساقلىق ياكى يامغۇر سوراشنىڭ ھاجىتى يوق، چۈنكى ئۇنىڭ ھەممىگە قادىر قۇدرىتىدىن قارىغاندا، بىر پادىشاھنىڭ غەلىبە قىلىشى ياكى ئۇتتۇرىشى،  بىر شەھەرنىڭ گۈللىنىشى ياكى خاراپ بولۇشى، بىر شەخسنىڭ شىپا تېپىشى ياكى ئۆلىشى ھېچنىمىدىن دېرەك بەرمەيتتى. بۇ سەۋەپتىن گرېتسىيەلىكلەر فەيت ئۈچۈن قۇربانلىقىنى ئىسراپ قىلمىدى، ھىندىلار ئاتمانغا ئاتاپ بۇتخانا سالمىدى.

كائىناتنىڭ ئەڭ ئالىي كۈچىگە يېتىشنىڭ بىردىنبىر يولى بارلىق ھەۋەسلەردىن كېچىپ، ياخشى ياماننى تەڭ قۇچاقلاش – ھەتتا مەغلۇبىيەت، نامراتلىق، كېسەللىك ۋە ئۆلۈمگە يۈزلىنىشتۇر. شۇڭا سادۇس ياكى ساننىياس دەپ ئاتالغان بىر قىسىم ھىندىلار ھاياتىنى ئاتمان بىلەن بىرلىشىشىكە بېغىشلايدۇ، بۇنىڭ بىلەن كامالەتكە يىتىدۇ. ئۇلار دۇنيانى ماھىيەتتىن كۆزۈتۈشكە تىرىشىدۇ ۋە بارلىق پەس ھەۋەس ۋە قورقۇنچلارنىڭ مەنىسىز ۋە مەجازى ھادېسە ئىكەنلىكىنى ھىس قىلماقچى بولىدۇ.

ئەمما، ھىندىلارنىڭ ھەممىسى سادۇس ئەمەس ئىدى. ئۇلار دۇنيا بىلەن ھەلەك ئىدى، بۇنداق بولغاندا ئاتمانغا ھاجەت چۈشمەيتتى. بۇنداق ئىشلاردا ياردەم ئۈچۈن ھىندىلار مەخسۇس ئىلاھلارغا يېقىنلاشتى. ئېنىقكى، بۇ ئىلاھلار مەخسۇسلاشقان بولغاچقا ھەممىگە تەڭ چات كەرمەيتتى. گانېشا، لاكشمى ۋە ساراسۋاتى قاتارلىق ئىلاھلار خاسىيىتى ۋە كارامىتى بار ئىدى. شۇڭلاشقا ئىنسانلار بۇ ئىلاھلار بىلەن كېلىشەلەيتتى ۋە ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىش ۋە كېسەلدىن قۇتۇلۇشتا ئۇلارنىڭ ياردىمىگە تايىناتتى. ھىندىلاردا نۇرغۇن مەخسۇس ئىلاھلارنىڭ بولۇشى زۆرۈر ئىدى. چۈنكى سىز ھەممىگە قادىر زاتنىڭ ئالى پىرىنسىپلىرىنى پارچىلاشقا مۇھتاج بولغاچقا بىردىن ئارتۇق ئىلاھنى پەيدا قىلاتتىڭىز.

كۆپ تەڭرىچىلىكتىكى ھىكمەت شۇكى ئۇ يۈكسەك سىغدۇرۇشچانلىققا ئىگە. ئۇلارچە ھەممىگە قادىر ۋە تەرەپسىز ئىلاھتىن باشقا مەخسۇسلاشقان تەرەپتار ئىلاھلارمۇ مەۋجۇت. بۇلارنىڭ بىرىگە ئىشىنىش يەنە بىرىنى ئىنكار قىلش ئەمەستۇر. ئۇ تىگىدىن ئوچۇق قوبۇلچان بولغاچقا، كۇپۇر ۋە بىدئەتلەرگە ئوت ئېچىپ كەتمەيدۇ.

كۆپ تەڭرىچىلەر ئىمپېرىيەنى بويسۇندۇرغاندىمۇ خەقنىڭ دىنىغا چېقىلمىدى. قەدىمكى مىسىر، رىم ۋە ئازتېك ئىمپىرىيەسى ئۆزى بىسىۋالغان تۇپراقلارغا دەۋەتچى ئەۋەتمىگەن، ئۇلارنى ئۆز دىنىغا كىرگۈزۈش ئۈچۈن قوشۇن چىقارمىغان ئىدى. پەقەت خەلقتىن ئىمپىرىيە ۋە ئۇنىڭ قانۇنلۇق ئورنىنى قوغداپ كېلىۋاتقان ئىمپىرىيەنىڭ دىنى ۋە مۇراسىملىرىنى ھۆرمەت قىلىشىنى ئۈمىد قىلغان بولۇپ ئۆزلىرىنىڭ يەرلىك ئىلاھ ۋە مۇراسىملىرىدىن ۋاز كېچىشى تەلەپ قىلىنمىغان ئىدى.

رىملىقلار كەڭ قۇرساق بولالمىغان بىردىنبىر ئىلاھ خىرىستىيانلارنىڭ يىگانە ۋە باراۋەرچى ئىلاھى ئىدى. ئۇلار خىرىستىيانلارنىڭ ئېتىقادى ۋە قائىدە-يوسۇنلىرىدىن ۋاز كېچىشىنى تەلەپ قىلمىدى، ئەمما ئىمپېرىيەنىڭ قوغدىغۇچى ئىلاھلىرى ۋە ئىمپېراتورنىڭ ئىلاھىيلىقىغا ھۆرمەت قىلىشىنى ئۈمىد قىلدى. بۇ سىياسىي ساداقەتمەنلىك دەپ قارالدى. خىرىستىيانلار بۇنداق قىلىشنى راۋا كۆرمەي، مۇرەسسەنى رەت قىلغاندا  ئۇلار ئاغدۇرمىچى دەپ قارىلىپ باستۇرۇلدى. ئەمما بۇ باستۇرۇشلارمۇ خوشياقا-ياقماس قىلىندى. ئەيسانىڭ كرېستكە مىخلىنىشىدىن تارتىپ ئىمپېراتور كونستانتىننىڭ خىرىستىيان دىنىغا كېرىشىگىچە بولغان 300 يىلدا، كۆپ تەڭرىلىك رىم ئىمپېراتورلىرى خىرىستىيانلارغا ئاران تۆت قېتىم ئومۇميۈزلۈك زىيانكەشلىك قىلدى. بۇنىمۇ يەرلىك ۋالىيلار ئۆزلىرى كۈشكۈرتكەن ئىدى. شۇنداقتىمۇ، بىز زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغانلارنىڭ ھەممىسىنى بىرلەشتۈرسەك، بۇ ئۈچ ئەسىردە كۆپ تەڭرىلىك رىملىقلار ئۆلتۈرگەن خىرىستىيانلار بىر نەچچە مىڭدىن ئېشىپ كەتمەيتتى.^[1] بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، كېيىنكى 1500 يىلدا خىرىستىيانلار دىنغا بولغان مۇھەببىتى ۋە چۈشەنچىسىنىڭ ئوخشىماسلىقىنى باھانە قىلىپ مىليۇنلىغان خىرىستىيانلارنى ئۆلتۈردى.

16-ۋە 17-ئەسىرلەردە ياۋروپانى قاپلىغان كاتولىكلار بىلەن پروتېستانتلار ئوتتۇرىسىدىكى دىنىي ئۇرۇشلارنىڭ سىسسىق نامى جاھانغا پۇر كەتتى. بۇ ئۇرۇشقا قاتناشقانلارنىڭ ھەممىسى ئەيسانىڭ ئىلاھلىقى ۋە ئۇنىڭ رەھىمدىللىك ۋە مۇھەببەت توغرىسىدىكى تەلىماتىنى قوبۇل قىلاتتى. بىراق، ئۇلار مۇھەببەتنىڭ خاراكتېرى ھەققىدە بىر-بىرىگە قوشۇلمايتتى. پروتېستانتلار ئىلاھىي مۇھەببەتنىڭ شۇنچىلىك ئۇلۇغ ئىكەنلىكىگە ئىشىنەتتىكى، ئۇلارنىڭ قارىشىچە، تەڭرى ئادەم سىياقىغا كىرىپ كرېستقا مىخلانغان، بۇ ئارقىلىق ئىنسانلارنى ئەسلى گۇناھتىن قۇتۇلدۇرۇپ، ئۇنىڭغا ئېتىقاد قىلغانلارنىڭ ھەممىسىگە جەننەتنىڭ دەرۋازىسىنى ئاچقان. كاتولىك دىنى مۇرىتلىرىمۇ مۇشۇ ئىتقادتا بولسىمۇ، ئەمما بۇخىل ئىزاھلاشنى يېتەرلىك ئەمەس دەپ قارايتتى. جەننەتكە كىرىش ئۈچۈن، مۇرتلار چېركاۋ مۇراسىملىرىغا قاتنىشىشى ۋە ساۋاپلىق ئىشلارنى قىلىشى كېرەك ئىدى. پروتېستانتلار بۇ خىل قاراشنى رەت قىلىپ، بۇنداق قىلىشنىڭ تەڭرىنىڭ ئۇلۇغلۇقى ۋە مۇھەببىتىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. ئۇلارچە، ئىنساننىڭ جەننەتكە كىرىشى ئۇلارنىڭ تەقۋادارلىقىنى كۈچلەندۈرىدىغان ساۋاپلىق ئىشلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئەيسانىڭ كرېستقا مىخلىنىشى ۋە ئىنسانغا بولغان سۆيگۈسى ھەممىگە كۇپايە قىلمايدۇ.

بۇ ئىلاھىي تالاش-تارتىشلار 16-ۋە 17-ئەسىرلەردە زوروۋانلىققا ئايلىنىپ كەتكەن بولۇپ، كاتولىكلار ۋە پروتېستانتلار يۈزمىڭلىغان كىشىلەرنى ئۆلتۈرۈشتى. 1572-يىلى 8-ئاينىڭ 24-كۈنى، ياخشى ئەمەللەرنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن فرانسىيە كاتولىكلىرى تەڭرىنىڭ ئىنسانىيەتكە بولغان مۇھەببىتىنى تەكىتلەيدىغان فرانسىيە پروتېستانتلارنىڭ مەھەللىلىرىگە ھۇجۇم قىلدى. بۇ ھۇجۇمدا، يەنى سانت بارتولوموۋ كۈنىدىكى چوڭ قىرغىنچىلىقتا، يىگىرمە تۆت سائەتكە يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە 5000 دىن 10،000 غىچە پروتېستانت ئۆلتۈرۈلگەن ئىدى. رىم پاپاسى فرانسىيەدىن كەلگەن بۇ خەۋەرنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، خۇشاللىقىدىن گۈل-قەقەلىرى ئېچىلىپ كەتكەن ۋە بايراملىق دۇئا-تىلاۋەتلەرنى ئۇيۇشتۇرۇپ غەلبىنى تەبرىكلىگەن، گىئورگىيو ۋاسارىغا ۋاتىكاننىڭ بىر ئۆيىنى قىرغىنچىلىق تام رەسىمى بىلەن بېزەشكە ھاۋالە قىلغان ئىدى. (بۇ ئۆي نۆۋەتتە زىيارەتچىلەرگە تاقاق)^[2]. بۇ يىگىرمە تۆت سائەت ئىچىدە خىرىسىتىيانلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرگەن خىرىسىتىيانلارنىڭ سانى كۆپ تەڭرىلىك رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ پۈتكۈل 1000 يىللىق  تارىخىدا ئۆلگەنلەرگە قارىغاندا كۆپ ئىدى.

تەڭرى بىردۇر

ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، كۆپ تەڭرىلىك دىنلارنىڭ مۇخلىسلىرى ئۆزلىرىنىڭ مۇئەككىلىگە شۇنداق ئامراق چىقىپ كەتتىكى، بۇرۇنقى ئەقىدىلىرىدىن تايدى. ئۇلار يىگانە خۇداسىنىڭ بىرلىكىگە، مۇتلەق نوپۇزىغا ۋە ئالەملەرنىڭ رەببى ئىكەنلىكىگە ئىشىنىشكە باشلىدى. ھەمدە، ئۇلار ئۆز تەڭرىسىنى ئىرادىگە ۋە مايىللىققا ئىگە دەپ قارىدى ۋە تەڭرىسىنىڭ ۋەدىسىدە تۇرىدىغانلىقىغا ئىشەندى. شۇنىڭ بىلەن بىر ئىلاھلىق دىنلار تۇغۇلدى، بىر ئىلاھلىق دىنلارنىڭ مۇخلىسلىرى ئالەملەرنىڭ رەببىدىن ئۆزىنىڭ كېسەلدىن قۇتۇلۇشىغا، لاتارىيەگە ئېرىشىشىگە ۋە ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىشىغا ياردەم قىلىشنى ئۆتۈندى.

بىزگە مەلۇم بولغان تۇنجى بىر تەڭرىلىك دىن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1350-يىلى مىسىردا پەيدا بولغان. مىسىر فىرئەۋىنى ئاكېناتەن مىسىرلىقلارنىڭ ئىلاھلىرىنىڭ بىرى بولغان ئاتەننى ئالەملەرنىڭ رەببى دەپ ئىلان قىلدى. ئاكېناتەن ئاتەنگە ئىقتىدا قىلىشنى دۆلەت دىنى قىلدى ھەمدە باشقا ئىلاھلارغا چوقۇنىشنى تەقىپ قىلدى. ئەمما ئۇنىڭ دىنىي ئىنقىلابى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولمىدى. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئاتېنغا چوقۇنۇش تاشلىنىپ قېلىپ كونا ئىلاھلارغا چوقۇنۇش ئەۋج ئىدى.

كۆپ تەڭرىلىك دىن داۋاملىق ھەممە يەردە بىر تەڭرىلىك دىنلارنى ئاپىرىدە قىلدى، كۆپ تەڭرىلىك دىنلار ئەقىدىلىرىنى باشقىلارغا سىڭدۈرەلمىگەنلىكى ئۈچۈن  چەتكە قېقىلدى. مەسىلەن، يەھۇدىي دىنى ئالەملەرنىڭ رەببىنىڭ ئىرادىسى ۋە مايىللىقى بارلىقىنى تەكىتلىدى، ئەمما ئۇنىڭ ئاساسلىق ئىرادىسى يەھۇدىي مىللىتى ۋە ئېنىق بولمىغان ئىسرائىلىيە زېمىنى ئىدى. يەھۇدىي دىنى باشقا مىللەتلەرگە قىزىقمايتتى ۋە دەۋەتمۇ قىلىنمايتتى. بۇ باسقۇچ «يەرلىك بىر تەڭرىلىك دىن» باسقۇچىدۇر.

دىنلاردىكى چوڭ بۆسۈش خىرىستىيان دىنىدا بارلىققا كەلدى. بۇ دىن يەھۇدىي دىنىنىڭ بىر مەزھىپى سۈپىتىدە باشلانغان بولۇپ ناسارالىق يەھۇدىيلار ئەيسانى يەھۇدىيلار ئۇزاقتىن بېرى ئىنتىزار بولغان قۇتقازغۇچى دەپ بىلىشەتتى. بىراق، بۇ مەزھەپنىڭ ئالدىنقى رەھبەرلىرىدىن تارسۇسلۇق پاۋل ئەگەر ئالەملەرنىڭ رەببى ئىرادە ۋە مايىللىققا ئىگە بولسا، ھەمدە ئۇ ئىنسانىيەتنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئۆزىنى ئادەم سىياقىغا كىرگۈزۈپ كرېستتە ئۆلۈشنى راۋا كۆرگەن بولسا، ئۇنداقتا بۇ يەھۇدىيلارلا ئەمەس، پۈتۈن ئىنسانىيەت بىلىشكە تېگىشلىك دەپ قارىدى. شۇنىڭ بىلەن ئەيسا ھەققىدىكى خۇش خەۋەرنى پۈتۈن دۇنياغا تارقىتىش زۆرۈر بولدى.

پاۋلۇسنىڭ پىكىر-تەلقىنلىرى بارلىق مۇرتلارغا ياراپ كەتتى. خىرىستىيانلار بارلىق ئىنسانلارغا قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك مىسسىيونېرلىق پائالىيەتلىرىنى تەشكىللەشكە باشلىدى. تارىختىكى ئەڭ غەلىتە بۇرۇلۇش سۈپىتىدە يەھۇدى مەزھىپى كۈچلۈك رىم ئىمپېرىيىسىنى ئىگىلىدى.

خىرىستىيانلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى يەتتىنچى ئەسىردە ئەرەب يېرىم ئارىلىدا پەيدا بولغان بىر تەڭرىلىك دىن ئىسلام دىنىغا ئۆلگە بولدى. خىرىستىئان دىنىغا ئوخشاش، ئىسلاممۇ دۇنيانىڭ يىراق بىر بۇلۇڭىدا كىچىك بىر مەزھەپ سۈپىتىدە باشلانغان، ئەمما تېخىمۇ ئاجايىپ ۋە ھەيران قالارلىق سۈرئەتتە ئەرەب قۇملۇقىدىن بۆسۈپ چىقىپ، ئاتلانتىك ئوكياندىن ھىندىستانغىچە سوزۇلغان غايەت زور ئىمپېرىيىنى قۇرۇپ چىقتى. شۇنىڭدىن باشلاپ، بىر تەڭرىلىك دىنلار دۇنيا تارىخىدا ئاساسلىق رول ئوينىدى.

بىر تەڭرىلىك دىن مۇرتلىرى كۆپ تەڭرىلىك دىندارلارغا قارىغاندا بەكرەك ئاشقۇن ۋە دەۋەتچى ئىدى. باشقا ئېتىقادلارنى ئېتىراپ قىلىدىغان دىنلار ئۆزىنىڭ خۇداسىنى ئالەملەرنىڭ رەببى دەپ قارىمايدۇ. ئۇلار خۇداسىنى ئالەمشۇمۇل ھەقىقەتلەرنىڭ مەلۇم قىسمى دەپ تونۇيدۇ. بىر تەڭرىلىك دىن مۇخلىسلىرى ئىلاھىنىڭ تەقدىرىسىز قىلنىڭمۇ تەۋرىمەيدىغانلىقىغا ئىشەنگەنلىكتىن، باشقا دىنلارنى رەت قىلىشقا مەجبۇر بولغان. يېقىنقى ئىككى مىڭ يىل مابەينىدە، بىر تەڭرىلىك دىنلار بارلىق رىقابەتچىلىرىنى شىددەت بىلەن يوقىتىش ئارقىلىق ئۆزىنى كۈچەيتىشكە ئۇرۇندى.

بۇ ئۇرۇنۇش كارغا كەلدى. مىلادىيە بىرىنچى ئەسىرنىڭ بېشىدا، دۇنيادا بىر تەڭرىلىك دىنغا ئىشىنىدىغان كىشىلەر ئاساسەن يوق دېيەرلىك ئىدى. مىلادىيە 500-يىللارغا كەلگەندە، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيەلەرنىڭ بىرى بولغان رىم ئىمپېرىيىسى خىرىستىيانلىقنى قوبۇل قىلغان بولۇپ، دەۋەتچىلەر خىرىستىيان دىنىنى ياۋروپا، ئاسىيا ۋە ئافرىقىنىڭ باشقا جايلىرىغا تارقىتىش بىلەن ئالدىراش ئىدى. مىلادى بىرىنچى مىڭ يىللارنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ياۋروپا، غەربىي ئاسىيا ۋە شىمالىي ئافرىقىدىكى كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسى بىر تەڭرىلىك دىنغا ئىشەندى، ئاتلانتىك ئوكياندىن ھىمالايا تېغىغىچە بولغان بارلىق ئىمپېرىيەلەر بىر تەڭرىلىك دىننى قوبۇل قىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. 16-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە، شەرقىي ئاسىيا ۋە ئافرىقىنىڭ جەنۇبىدىكى رايونلارنى ھېسابقا ئالمىغاندا، بىر تەڭرىلىك دىن ئافرىقا-ئاسىيانىڭ كۆپ قىسمىنى ئىگىلىدى ۋە بۇ خىل دىنلار ئۇزۇن قوللىرىنى جەنۇبىي ئافرىقا، ئامېرىكا ۋە ئوكيانىيەگىچە سوزۇشقا باشلىدى. بۈگۈنكى كۈندە شەرقىي ئاسىيانىڭ سىرتىدىكى نۇرغۇن كىشىلەر ئۇ خىل ياكى بۇ خىل بىر تەڭرىلىك دىنغا ئېتىقاد قىلىدۇ، بۇنىڭدىن باشقا يەرشارىدىكى سىياسىي تەرتىپ بىر تەڭرىلىك دىن ئاساسى ئۈستىگە قۇرۇلدى.

شۇنداقتىمۇ، ئانىمىزىم كۆپ تەڭرىلىك دىن ئىچىدە داۋاملىق مەۋجۇت بولۇپ تۇرغانغا ئوخشاش، كۆپ تەڭرىلىك دىنمۇ بىر تەڭرىلىك دىن ئىچىدە ھايات قالغان. نەزەرىيە جەھەتتىن ئېيتقاندا، بىر ئادەم ئالەملەرنىڭ رەببىنى ئىرادە ۋە مايىللىققا ئىگە دەپ قارىسا، مۇئەككەللەرگە چوقۇنۇشنىڭ نېمە ھاجىتى؟ مەسىلەن، پرېزىدېنت ئىشىكى ئوچۇق تۇرسا مىنىستىرلارنىڭ بوسۇغۇسىدا سىزگە نىمە بار؟ شۇڭا، بىر تەڭرىلىك دىن بىر ئىلاھتىن باشقا بارلىق ئىلاھلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلىشقا ۋە ئۇلارغا چوقۇنۇشقا جۈرئەت قىلغان ھەر قانداق كىشىنى دۇزاخقا تاشلاشقا ۋە ئوتتا كۆيدۈرۈشكە مايىلدۇر.

5-خەرىتە. خىرىستىيان ۋە ئىسلام دىنىنىڭ تارقىلىشى.

شۇنداقتىمۇ ئىلاھىيەت نەزەرىيىسى بىلەن تارىخىي ئەمەلىيەت ئوتتۇرىسىدا ئەزەلدىن ھاڭ بار. كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ بىر تەڭرىلىك دىننى  تولۇق قوبۇل قىلىشى تەسكە توختىغان. ئۇلار دۇنيانى»بىز» ۋە «ئۇلار» دەپ ئىككىگە بۆلۈپ، ئالەملەرنىڭ رەببىنى ئۆزىنىڭ دۇنيالىق ئېھتىياجىدىن بەك يىراق ۋە يات ھىس قىلغان. بىر تەڭرىلىك دىنلار خۇدالارنى ئىشىكتىن چىقىرۋىتىپ، ياندىكى دېرىزىدىن قايتۇرۇپ ئەكىرۋالغان. مەسىلەن، خىرىستىئان دىنى ئۆزىنىڭ ئەۋلىيالىرىنى پەيدا قىلغان بولۇپ، ئۇلار كۆپ تەڭرىلىك دىنلاردىن ئانچە پەرقلىنىپ كەتمەيدۇ.

خۇددى ئىلاھ يۇپىتېر رىمنى، خۇتىزىلوپوچلى ئازتېك ئىمپېرىيىسىنى قوغدىغانغا ئوخشاش، ھەر بىر خىرىستىيان پادىشاھلىقىنىڭ مۈشكۈلاتلارنى يېڭىشى ۋە ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىشىغا ياردەم بېرىدىغان ئۆزىگە خاس ئەۋلىياسى بار ئىدى. ئەنگىلىيەنى ئەۋلىيا جورج، شوتلاندىيەنى ئەۋلىيا ئاندرېۋ، ۋېنگىرىيەنى ئەۋلىيا ستېفېن، فرانسىيەنى ئەۋلىيا مارتىن قوغدايتتى. شەھەرلەر، يېزا-بازارلار، كەسىپلەر، ھەتتا كېسەللىك قاتارلىقلارنىڭ ئۆزىگە خاس پىرئەۋلىيالىرى بار ئىدى. مىلان شەھىرىدە ئەۋلىيا ئامبروس، ۋېنىتسىيەدە ئەۋلىيا مارك بار ئىدى. ئەۋلىيا فلورىئان تۇرخۇن تازىلىغۇچىلارنى قوغدىسا ئەۋلىيا ماتيېۇ قىيىنچىلىقتا قالغان باجگىرلارغا يارىدەم قولىنى سۇناتتى. ئەگەر بېشىڭىز ئاغرىغا بولسا، ئەۋلىيا ئاگاتىئۇسقا دۇئا قىلىشىڭىز كېرەك ئىدى، ئەمما چىشىڭىز ئاغرىسا، ئەۋلىيا ئاپوللونىيە تېخىمۇ ياخشى شىپا قىلاتتى.

خىرىستىيان ئەۋلىيالىرى كونا كۆپ تەڭرىلىك ئىلاھلارغا ئوخشىمايتتى. ئۇلار ھەمىشە ئوخشاش بىر ئىلاھ سۈپىتىدە پەردازلىناتتى. مەسىلەن، خىرىستىيان دىنى كېلىشتىن بۇرۇن ئېرلاندىيەنىڭ باش ئىلاھى بىرىگىد ئىدى. ئىرېلاندىيە خىرىستىيانلاشقاندا، بىرىگىدقىمۇ گۇناھىنى يۇيۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈپ بېرىلدى ۋە نەتىجىدە ئەۋلىيا بىرىگىتقا ئايلاندى. ئۇ بۈگۈنگە قەدەر ئىرېلاندىيەدىكى ئەڭ ھۆرمەتكە سازاۋەر ئەۋلىيادۇر.

ياخشىلىق ۋە يامانلىق كۈرىشى

كۆپ تەڭرىلىك دىن بىر تەڭرىلىك دىننىلا ئەمەس، بەلكى ئىككىلىك دىننىمۇ بارلىققا كەلتۈردى. ئىككىلىك دىنلار ياخشى ۋە يامانلىقتىن ئىبارەت ئىككى خىل قارشى كۈچنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. بىر تەڭرىلىك دىن بىلەن ئوخشىمايدىغىنى شۇكى، ئىككىلىك دىن يامانلىق ئايرىم بىر قۇدرەت، ئۇنى ياخشىلىق تەڭرىسىمۇ ياراتمىغان ياكى ياخشى تەڭرىسىگىمۇ مەنسۇپ ئەمەس دەپ قارايدۇ. ئىككىلىك دىن پۈتكۈل كائىناتنىڭ بۇ ئىككى كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى جەڭ مەيدانى ئىكەنلىكىنى، دۇنيادا يۈز بەرگەن بارلىق ئىشلارنىڭ بۇ ئىككى كۈچ ئارىسىدىكى تىركىشىشنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ.

ئىككىلىك دىن ئىنتايىن جەلپكار دۇنيا قاراشقا ئىگە، چۈنكى ئۇ ئىنسان تەپەككۇرى ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەشھۇر يامانلىق مەسىلىسىگە قارىتا ئاددىي ھەم قىسقا جاۋاب بېرىدۇ. ‘نېمىشقا دۇنيادا رەزىللىك بار؟ نېمە ئۈچۈن ئازاب بار؟ نېمىشقا ياخشى كىشىلەرنىڭ بېشىغا يامان كۈن كېلىدۇ؟ بىر تەڭرىلىك دىن بۇلارغا جاۋاپ بېرىش ئۈچۈن ھەممىنى بىلگۈچى، ھەممىگە قادىر ۋە ھەممە ئىشتا مۇكەممەل تەڭرىنىڭ دۇنيادىكى ئازاب-ئوقۇبەتلەرگە نىمىشقا يول قۇيىدىغانلىقىغا جاۋاپ بېرىشى كېرەك. ھەممىگە مەشھۇر بىر جاۋاپ شۇكى، بۇنداق بولۇشى تەڭرىنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئەركىن ئىرادىسىگە يول قويغانلىقىدىن بولغان. ئەگەر يامانلىق بولمىسا، ئىنسانلار ياخشىلىق بىلەن يامانلىقنى تاللىيالمايدۇ، بۇنىڭ بىلەن ئەركىن ئىرادە بولمايدۇ. ھالبۇكى، بۇ خىل جاۋاپ تىزلا يىڭى سوئاللارنى پەيدا قىلىدۇ. ئىرادە ئەركىنلىكى ئىنسانلارنىڭ يامانلىقنى تاللىشىغا يول قويىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر ھەقىقەتەن يامانلىقنى تاللايدۇ، بىر تەڭرىلىك دىنچىلارنىڭ ئۆلچەملىرىگە ئاساسلانغاندا، يامانلىقنى تاللاش چوقۇم ئىلاھىي جازاغا ئۇچرىشى كېرەك. ئەگەر تەڭرى ئىنساننىڭ ئەركىن ئىرادىسىدىن پايدىلىنىپ يامانلىقنى تاللايدىغانلىقىنى، يامانلىقنى تاللاشىنىڭ نەتىجىسىدە دوزاختا مەڭگۈ قېلىش بىلەن جازالىنىدىغانلىقىنى ئالدىن بىلىدىغان بولسا، تەڭرى ئىنساننى نېمىشقا ياراتتى؟ بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن ئىلاھىيەتشۇناسلار ساناقسىز كىتابلارنى يازغان. بەزى جاۋابلار ئادەمنى قايىل قىلىدۇ. بەزىلىرى ئۇنداق ئەمەس. ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان يېرى شۇكى، بىر تەڭرىلىك دىنچىلار رەزىللىك مەسىلىسىنى بىر تەرەپ قىلىشتا قىينىلىدۇ.

ئىككىلىك دىنغا نىسبەتەن، يامانلىقنى چۈشەندۈرۈش ئاسان. ياخشىلارنىڭ بېشىغا يامان كۈننىڭ كىلىشىدىكى سەۋەپ دۇنيا يالغۇز ياخشى تەڭرى تەرىپىدىن باشقۇرۇلمىغان. دۇنيادا مۇستەقىل رەزىل كۈچ ھەممە يەرگە سېڭىشىپ كەتكەن. بۇ يامان كۈچ يامان ئىشلارنى ۋۇجۇدقا چىقىرىدۇ.

ئىككىلىك دىننىڭمۇ ئۆزىگە خاس كەمچىلىكى بار. ئۇ ئىلاھى تەرتىپ مەسىلىسىدە تەۋرىنىپ قالىدۇ. ئەگەر دۇنيانى بىرلا تەڭرى ياراتقان بولسا، ئۇ ھالدا دۇنيانىڭ تەرتىپلىك بولۇشى ئېنىق، ھەممە نەرسە ئوخشاش قانۇنغا بويسۇنىدۇ. ئەمما ياخشىلىق بىلەن يامانلىق دۇنيانى كونترول قىلىش ئۈچۈن كۈرەش قىلسا، بۇلارنى باشقۇرىدىغان قانۇننى كىم ئىجرا قىلىدۇ؟ ئىككى رەقىب دۆلەت ئۆز-ئارا ئۇرۇشالايدۇ، چۈنكى ھەر ئىككىلىسى ئوخشاش فىزىكا قانۇنىغا بويسۇنىدۇ. پاكىستاندىن قويۇپ بېرىلگەن باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھىندىستاندىكى نىشانلارغا زەربە بېرەلەيدۇ، چۈنكى يەر شارىنىڭ تارتىش كۈچى ھەر ئىككى دۆلەتتە ئوخشاش. ئەمما ياخشىلىق بىلەن يامانلىق ئۇرۇشقاندا، ئۇلار قايسى ئورتاق قانۇنلارغا بويسۇنىدۇ، بۇ قانۇنلارنى كىم بەلگىلىگەن؟

شۇڭا، بىر تەڭرىلىك دىن ئىلاھى تەرتىپنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلىگەن بىلەن يامانلىق مەسىلىدە چىگىت چاقىدۇ. ئىككىلىك دىن يامانلىقنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدۇ، ئەمما ئىلاھى تەرتىپ مەسىلىسىدە گاڭگىراپ قالىدۇ. بۇ تېپىشماقنى ھەل قىلىشنىڭ لوگىكىلىق ئۇسۇلى بولسا پۈتكۈل كائىناتنى ياراتقان بىرلا قۇدرەتلىك تەڭرىنىڭ بارلىقىنى ۋە ئۇنىڭ رەزىللىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتىن ئىبارەت. ئەمما تارىختا ھېچكىمنىڭ بۇنداق ئېتىقادقا تاۋى يوق.

ئىككىلىك دىن مىڭ يىلدىن كۆپرەك گۈللىنىپ روناق تاپتى. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1500-يىلدىن 1000-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، زوروئاستېر  ئىسىملىك ​​بىر پەيغەمبەر ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ مەلۇم يېرىدە پائالىيەت قىلغان. ئۇنىڭ ئەقىدىسى ئىككىلىك دىن بولۇپ بۇ زوروئاستىر دىنىغا ئايلانغۇچە ئەۋلادمۇ ئەۋلاد داۋاملىشىپ ماڭغان. زوروئاستىر دىنى دۇنيانى ياخشى ئىلاھ ئاخۇرامازدا بىلەن رەزىل ئىلاھ ئاھراماينيۇ ئوتتۇرىسىدىكى كائىنات ئۇرۇشى دەپ قارايدۇ. ئىنسانلار بۇ جەڭدە ياخشىلىق ئىلاھى تەرەپتە تۇرىشى كىرەك ئىدى. زوروئاستىر دىنى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 550-330 ئاخمانىد پارس ئىمپېرىيىسى  دەۋرىدىكى مۇھىم دىن بولۇپ، كېيىن ساسانىيلار ئىمپېرىيەسىنىڭ دۆلەت دىنىغا ئايلانغان (مىلادىيە 224-651). بۇ دىن كېيىنكى ئوتتۇرا شەرق ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى دىنلارنىڭ ھەممىسىگە دېگۈدەك زور تەسىر كۆرسەتكەن ۋە گنوستىزىم، مانى دىنىغا ئوخشاش باشقا بىر قاتار ئىككىلىك دىنلارغا مەنبە بولغان.

مىلادىيە ئۈچىنچى ۋە تۆتىنچى ئەسىرلەردە، مانى دىنى ئەقىدىسى خىتايدىن شىمالىي ئافرىقىغا تارقالغان بولۇپ، باشتا تىزلا رىم ئىمپېرىيىسىدە  خىرىستىيان دىنىنى مەغلۇب قىلىپ ھۆكۈمرانلىقنى قولغا كەلتۈرىدىغاندەك كۆرۈنگەن ئىدى. لېكىن مانى مۇرتلىرى رىمنىڭ روھىنى خىرىستىيانلارغا تارتقۇزۇپ قويدى، زوروئاستىر دىنىغا ئىشىنىدىغان ساسانىيلار ئىمپېرىيىسى بىر تەڭرىلىك مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن بېسىۋېلىندى، بۇنىڭ بىلەن ئىككىلىك دىن دولقۇنى پەسەيدى. بۈگۈنكى كۈندە ھىندىستان ۋە ئوتتۇرا شەرقتە پەقەت ئاز ساندىكى كىشىلەرلا بۇ دىنغا ئىشىنىدۇ.

بىر تەڭرىلىك دىن دولقۇنىنىڭ كۈچىيىشى ئىككىلىك دىننى ھەقىقىي يوقىتالمىدى. يەھۇدىي، خىرىستىيان ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ بىر تەڭرىلىك ئېتىقادى نۇرغۇنلىغان ئىككىلىك دىنى ئېتىقاد ۋە ئەمەلىيەتلەرنى ئۆزىگە سىڭدۈرگەن بولۇپ، بىز «بىر تەڭرىلىك دىن» دەپ ئاتايدىغان ئەڭ ئاساسلىق ئىدىيەلەر ئەمەلىيەتتە كېلىپ چىقىشى ۋە ماھىيىتىدىن ئىككىلىك دىندۇر. خىرىستىيانلار، مۇسۇلمانلار ۋە يەھۇدىيلار ئىبلىس ياكى شەيتان دەپ ئاتىلىدىغان رەزىل كۈچكە ئىشىنىدۇ. شەيتاندىن ئىبارەت بۇ رەزىل كۈچ مۇستەقىل ھەرىكەت قىلالايدۇ، ياخشى تەڭرىگە قارشى كۈرەش قىلالايدۇ ۋە تەڭرىنىڭ رۇخسىتىسىز بۇزغۇنچىلىق قىلالايدۇ.

قانداق قىلىپ بىر تەڭرىلىك دىنچىلار بۇنداق ئىككىلىك ئەقىدىگە يېپىشىپ قالغان؟ لوگىكا جەھەتتىن ئېيتقاندا، سىز يا ھەممىگە قادىر بىر تەڭرىگە ئىشىنىسىز ياكى ھېچقايسىسى بىربىرىنى يىڭىشكە قادىر بولمىغان قارمۇقارشى ئىككى قۇدرەتكە ئىشىنىسىز. شۇنداقتىمۇ ئىنسانلارنىڭ زىددىيەتلىك نەرسىلەرگە ئىشىنىدىغان ئاجايىپ ئىقتىدارى بار. شۇڭا مىليونلىغان تەقۋادار خىرىستىيان، مۇسۇلمان ۋە يەھۇدىيلارنىڭ ھەممىگە قادىر تەڭرى ۋە مۇستەقىل شەيتانغا بىرلا ۋاقىتتا ئىشىنىشى ھەيران قالارلىق ئىش ئەمەس. سانسىزلىغان خىرىستىيانلار، مۇسۇلمانلار ۋە يەھۇدىيلار مىھرىبان تەڭرىنىڭ شەيتانغا قارشى كۈرەشتە ئىنسانلارنىڭ ياردىمىگە موھتاجلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ يەتتى ۋە بۇ تەسەۋۋۇر جىھاد، ئەھلى سەلىپنى پەيدا قىلدى.

ئىككىلىك دىن ئىددىيەسىدىكى يەنە بىر موھىم نوقتا بولۇپمۇ گنوستىزىم ۋە مانى دىنىدىكى ئاچقۇچلۇق چۈشەنچە بەدەن بىلەن روھنىڭ، ماددا بىلەن ئاڭنىڭ كەسكىن ئايرىلىشى ئىدى. گىنوستلار ۋە مانى مۇرتلىرى ياخشى ئىلاھنىڭ روھ ۋە جان^[3] نى ياراتقانلىقىنى، ماددا ۋە تەننىڭ بولسا يامانلىق تەڭرىسى تەرىپىدىن يارىتىلغانلىقىنى تەكىتلىدى. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، ياخشى روھ بىلەن يامان تەن ئوتتۇرىسىدا جەڭ مەيدانى مەۋجۇت. بىر تەڭرىلىك دىن نۇقتىسىدىن ئالغاندا، بۇ بىر بىمەنە گەپ. نېمىشقا تەن بىلەن جاننى، ياكى ماددا ۋە ئاڭنى شۇنچە كەسكىن پەرقلەندۈرىمىز؟ نىمىشقا تەن ۋە ماددا رەزىل نەرسىلەر ھېسابلىنىدۇ؟ ھەممە نەرسىنى ئوخشاش ياخشى تەڭرى ياراتقان. ئەمما بىر تەڭرىلىك دىنغا ئىتقاد قىلىدىغانلار ئىككىلىك دىن قارىشنىڭ تۇتقۇنىغا ئايلاندى، چۈنكى ئىككىلىك دىن بىر تەڭرىلىك دىننىڭ رەزىللىك مەسىلىسىنى ھەل قىلىشىغا ياردەم بەردى. شۇڭا بۇ زىددىيەتلەر ئاخىرىدا خىرىستىيان ۋە ئىسلام دىنى ئىدىيىسىنىڭ ئۇل تېشىغا ئايلاندى. جەننەتكە ياخشى ئىلاھنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە دوزاخقا رەزىل ئىلاھنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا ئىشىنىشمۇ ئەسلىدىنلا ئىككىلىك دىندىن كەلگەن ئىدى. كونا ئەھدىدە بۇ خىل چۈشەنچە يوق، كونا ئەھدە ئەزەلدىن كىشىلەر ئۆلگەندىن كېيىنمۇ  روھى داۋاملىق ياشايدۇ دەپ قارىمايدۇ.

ئەمەلىيەتتە، بىر تەڭرىلىك دىن بولسا ئىككىلىك دىن ، كۆپ تەڭرىلىك ۋە ئانىمىزىم مىراسلىرىدىن پۈتكەن قۇراققا ئوخشايدۇ. ئادەتتىكى خىرىستىيان مۇرتى بىرلا تەڭرىگە ئىشىنىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، شەيتانغا، ئىبلىسقا، پىرئەۋلىيالارغا ۋە ئەرۋاھلارغا ئىشىنىدۇ.  ئۆلىمالار بۇنداق ئوخشىمىغان، ھەتتا زىددىيەتلىك ئىدىيەلەرنىڭ بىرلا ۋاقىتتا مەۋجۇت بولىشىغا ۋە مۇراسىم ۋە ئادەتلەرگە ئايلىنىشىغا ئىسىم قويغان. بۇ ئىسىم ئارىلىشىش دەپ ئاتىلىدۇ. ئارىلىشىش ئەمەلىيەتتە يىگانە،كاتتا دۇنياۋى دىن بولۇشى مۇمكىن.

تەبىئەت قانۇنى

بىز ھازىرغىچە مۇلاھىزە قىلغان دىنلارنىڭ ھەممىسىنىڭ بىر موھىم خاراكتىرى بار، ئۇ بولسىمۇ تەڭرىگە ۋە ئىلاھى مەۋجۇتۇقلارغا ئىشىنىدۇ. بۇلار غەرپلىكلەرگە مەلۇم. ئەمەلىيەتتە، دۇنيانىڭ دىنىي تارىخى تەڭرىلەرنىڭ تارىخىلا ئەمەس. مىلادىدىن ئىلگىرىكى بىرىنچى مىڭ يىلدا پۈتۈنلەي يېڭى دىنلار ئافرو-ئاسىيا ئارقىلىق تارقىلىشقا باشلىغان. مەسىلەن، ھىندىستاندىكى جەينىزىم ۋە بۇددىزىم، خىتايدىكى داۋزىم ۋە كۇڭزىچىلىق، ئوتتۇرا دېڭىز ئويمانلىقىدىكى ستوئىزىم، كىنىزىم ۋە ئېپىكۇرىزىم قاتارلىق يېڭى دىنلارنىڭ تەڭرىلەر بىلەن ئىشى يوق.

بۇ ئەقىدىلەر دۇنيانى باشقۇرىدىغان ئىلاھى تەرتىپنىڭ ئىلاھىي ئىرادە ۋە ئىلاھىي خاھىش ئەمەس، بەلكى تەبىئەت قانۇنلىرىنىڭ مەھسۇلى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ كەلگەن. مۇشۇنداق تەبىئەت قانۇنىنىڭ مەھسۇلى بولمىش دىنلارنىڭ بەزىلىرى داۋاملىق ئىلاھلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى تەشەببۇس قىلىپ كەلگەن، ئەمما ئۇلارنىڭ ئىلاھلىرى ئىنسانلار، ھايۋانلار ۋە ئۆسۈملۈكلەرگە ئوخشاشلا تەبىئەت قانۇنىيىتىگە بويسۇنغان. شۇڭا تەڭرىلەرنىڭ ئېكولوگىيىلىك سىستېمىدىكى ئورنى پىل ۋە كىرپىنىڭ تەبىئەتتە ئورنى بىلەن ئوخشاش بولۇپ، تەبىئەت قانۇنىنى پىلچىلىكمۇ ئۆزگەرتەلمىگەن. بۇنىڭ ئاساسلىق مىسالى بۇددا دىنىدۇر.

بۇددىزىمنىڭ مەركىزىدە خۇدا يوق، بەلكى ئىنسان – سىدارتا گاۋتاما باردۇر. بۇددىزمچە، گاۋتاما مىلادىدىن ئىلگىرىكى 500-يىللار ئەتراپىدىكى كىچىك ھىمالايا پادىشاھلىقىنىڭ ۋارىسى ئىدى. ياش شاھزادىگە ئەتراپىدىكى ئازاب-ئوقۇبەتلەر قاتتىق تەسىر كۆرسەتكەن. ئۇ ئازاپنىڭ مەنبەسى ئىنسان مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى بولغان ئۇرۇش، ۋابا قاتارلىق تاساددىپى ئاپەتلەردىنلا ئەمەس، بەلكى يەنە ئىنسان ئۆزى ساقلىنالايدىغان تەشۋىش، ئۈمىدسىزلىنىش ۋە نارازىلىق ئىكەنلىكىنى بىلگەن. ئىنسانلار بايلىق ۋە كۈچ قوغلىشىدۇ، بىلىم ۋە مال-مۈلۈككە ئېرىشىدۇ، ئوغۇل-قىز تۇغىدۇ، ئۆي ۋە ساراي سالىدۇ. ئىنسانلار نېمىگە ئېرىشىشىدىن قەتئىينەزەر، ھەرگىز قانائەتلەنمەيدۇ. نامراتلىقتا ياشايدىغانلار باي بولۇشنى خىيال قىلىدۇ. بىر مىليون پۇلى بارلار ئىككى مىليون قىلىش بىلەن ئاۋارە. ئىككى مىليون پۇلى بارلار 10 مىليوننى كۆزلەيدۇ. بايلار ۋە مەشھۇر كىشىلەرمۇ ئاساسەن تۇرمۇشىدىن مەمنۇن بولمايدۇ. ئۇلار كېسەللىك، قېرىلىق ۋە ئۆلۈمنىڭ ئاچچىق تەمىنى تېتىپ ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرمىغۇچە، تېنىمسىز قايغۇ ۋە ئەندىشىدە ئۆتىدۇ. ئىنسانلار توپلىغان نەرسىلىرىنىڭ ھەممىسى ئىس-تۈتەكتەك يوقىلىدۇ. بۇ چاغدا ھايات مەنىسىز چاشقان مۇسابىقىسىگە ئايلىنىپ قالىدۇ. ئەمما بۇنىڭدىن قانداق قۇتۇلۇش كېرەك؟

گاۋتاما يىگىرمە توققۇز ياشقا كىرگەندە يېرىم كېچىدە ئوردىدىن غىپپىدە ئائىلىسى ۋە مال-مۈلۈكلىرىنى تاشلاپ كەتكەن. ئۇ ھىندىستاننىڭ شىمالىدا سەرگەردان بولۇپ ، ئازاب-ئوقۇبەتتىن قۇتۇلۇشنىڭ يولىنى ئىزدىگەن. ئۇ ساڭراملارنى زىيارەت قىلىپ، ئۇستازلارنىڭ ئايىغىغا يىقىلغان، ئەمما ھېچ نەرسە ئۇنى پۈتۈنلەي ئازاد قىلالمىغان، قانائەتسىزلىك يەنىلا شۇ پېتى ئىدى. ئۇ ئۈمىدسىزلەنمىدى. ئازاپتىن پۈتۈنلەي قۇتۇلۇشنىڭ چارىسىنى تاپمىغۇچە ئىزدەندى. ئالتە يىل ۋاقىت سەرپ قىلىپ ئىنسانلارنىڭ ئازاب-ئوقۇبەتلىرىنىڭ ماھىيىتى، سەۋەبى ۋە شىپاسى ھەققىدە ئويلاندى. ئاخىرىدا ئازاب-ئوقۇبەتنى بەختسىزلىك، ئىجتىمائىي ئادالەتسىزلىك ياكى ئىلاھىي خاھىش كەلتۈرۈپ چىقارماستىن، بەلكى ئىنسان زىھنىنىڭ ھەرىكەت ئەندىزىسى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغىنىنى تونۇپ يەتتى.

گاۋتامانىڭ قارىشىچە، كۆڭۈلدىن نىمە كەچسە ئۇنىڭ مەنبەسى ھەۋەستۇر. ھەۋەس قانائەتسىزلىكتىن بولىدۇ. كۆڭۈلگە بىزارلىق بىر ئىش كەلسە، ئۇنىڭدىن قۇتۇلۇشقا ھەۋەسلىنىدۇ. كۆڭۈلگە بىر ئىش خوشياقسا، ئۇنىڭ تېخىمۇ كۈچىيىشىگە ھەۋەس قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، كۆڭۈل بىزارلىق ۋە ئارامسىزلىق ئىچىدە تۇرغان بولىدۇ. ئاغرىققا ئوخشاش يېقىمسىز ئىشلارنى باشتىن كەچۈرگىنىمىزدە بۇ نوقتا تېخىمۇ ئېنىق بۇلىدۇ. ئاغرىق داۋاملاشسا نارازى بولۇپ، ئۇنىڭدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن قولىمىزدىن كەلگەننى قىلىمىز. يېقىملىق ئىشلارنى باشتىن كەچۈرگىنىمىزدە ھەرگىز رازى بولمايمىز. بەلكى خۇشاللىقنىڭ يوقىلىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيمىز ياكى خۇشاللىقنىڭ كۈچىيىشىنى ئۈمىد قىلىمىز. كىشىلەر مۇھەببەت تېپىشنى نەچچە يىل ئارزۇ قىلغان بىلەن ئۇنى تاپقاندا مەمنۇن بولمايدۇ. بەزىلەر ئايرىلىپ قېلىشتىن ئەنسىرەيدۇ، يەنە بەزىلەر ئۆزىنىڭ خاتالاشقانلىقىنى ھېس قىلىدۇ، ھەمدە تېخىمۇ ياخشىراق بىرسىنى تاپالايتتىم، دەپ قارايدۇ. بىز ئىنسانلارنىڭ يۇقىرىقى ھەر ئىككى خىيالنى قىلىدىغانلىقىنى بىلىمىز.

6-خەرىتە. بۇددىزىمنىڭ تارقىلىشى.

 ئۇلۇغ ئىلاھلار بىزگە يامغۇر ياغدۇرۇپ بېرەلەيدۇ، ئىجتىمائىي ئورگانلار ئادالەت ۋە ساغلاملىق مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ، تەلەي كەلگەندە تاسادىپىيلىق بىزنى مىليونېرغا ئايلاندۇرالايدۇ، ئەمما بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى بىزنىڭ ئاساسىي زىھنىي ئەندىزىمىزنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ. شۇڭلاشقا، ئەڭ ئۇلۇغ پادىشاھلارمۇ غەم-غۇسسە،  ئازاب ۋە ئىزتىراپتا ياشاشايدۇ ۋە شۇنداقلا ئەبەدى زەۋق-شەۋقلەرنى قوغلاش  بىلەن ئاۋارە.

گاۋتاما بۇ خىل رەزىل دەۋرىيلىكتىن قۇتۇلۇشنىڭ ئامالىنى بايقىدى. كۆڭۈلگە خۇشلۇق ياكى ناخۇشلۇق يەتكەندە بۇ ئىشلارنى ئەزەلدىن شۇنداقتەك چۈشەنسڭىز ھەۋەسلەنمەيسىز ياكى ئازاپلانمايسىز. ئەگەر سىز ھەۋەسسىز ئازاپقا قالسىڭىز كارايىتى چاغلىق، سىز داۋاملىق ئازاپلىنىشىڭىز مۈمكىن،  ئەمما قەلبىڭىز يارىلانمايدۇ. قايغۇدا موللۇقلار بولىشى مۈمكىن. ئەگەر ھەۋەسسىز خۇش بولسىڭىز، خاتىرجەملىكىڭىزنى يوقاتماي تۇرۇپ داۋاملىق خۇشاللىق ھېس قىلالايسىز.

ئەمما سىز قانداقمۇ بىر ئىشلارغا ھەۋەس قىلماي ئىشلارنى مەۋجۇت ھالىتىدە قوبۇل قىلالايسىز؟ قايغۇنى قايغۇ، خۇشاللىقنى خۇشاللىق، ئازابنى ئازاب دەپلا قوبۇل قىلىش كېرەكمۇ؟ گاۋتاما بىر يۈرۈش ئېتىكاپ ئۇسۇلىنى تەرەققىي قىلدۇرغان بولۇپ، بۇ كۆڭۈلنى ھەۋەسكە بېرىلمەي رېئاللىقنى ئەسلى ھالىتىدە ھېس قىلىشقا كۆندۈرىدۇ ۋە «مەن نېمىلەرنى باشتىن كەچۈرۈشۈم كېرەكتى؟» دېگەن سوئالغا ئەمەس، «مەن ھازىر نېمىلەرنى باشتىن كەچۈرۈۋاتىمەن؟» دېگەن سوئالغا مەركەزلەشتۈرۈشكە كۆندۈرىدۇ، كۆڭۈلنىڭ بۇ خىل ھالەتكە يېتىشى تەس، ئەمما مۇمكىن بولمايدىغان ئىشمۇ ئەمەس.

گاۋتاما كىشىلەرنىڭ رىئاللىقتا ياشىشىنى ئاسانلاشتۇرۇش، ھەۋەسكە بېرىلىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن بىر يۈرۈش ئەخلاق قائىدىلىرى تۈزۈپ چىقتى. ئۇ ئەگەشكۈچىلىرىگە قاتىللىقتىن، شەھۋانىيلىقتىن ۋە ئوغرىلىقتىن ساقلىنىشقا تەلىم بەردى، چۈنكى بۇلار ھەۋەسنىڭ ھوقۇق، ھۇزۇر ياكى بايلىق ئۈچۈن يانغان ئوتىنى ئۇلغايتاتتى. ئوت يالقۇنى پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈلگەندە، ھەۋەسنىڭ ئورنىنى نىرۋانا- ئوتنى ئۆچۈرۈش دەپ ئاتىلىدىغان مۇكەممەل قانائەت ۋە خاتىرجەملىك ھالىتى ئالىدۇ. نىرۋاناغا يەتكەنلەر بارلىق ئازاب-ئوقۇبەتلەردىن تولۇق قۇتۇلغان بولىدۇ. ئۇلار خىيال ۋە خام خىيالدىن خالىي ھالدا رېئاللىقنى ئەڭ ئېنىق تونۇپ يەتكەن بولىدۇ. ئۇلار كۆڭۈلسىزلىك ۋە ئازابقا دۇچ كېلىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ خىل كەچۈرمىشلەر ئۇلارنى ئازاپلاندۇرالمايدۇ. چۈنكى ھەۋەس يوق ئادەم ئازابلىنالمايدۇ.

بۇددىزم ئەنئەنىسى بويىچە ئېيتقاندا، گاۋتاما نىرۋاناغا ئېرىشتى ۋە ئازابتىن تولۇق قۇتۇلدى. شۇنىڭدىن باشلاپ ئۇ «بۇددا» دەپ ئاتالدى، بۇ سۆز «مەرىپەتكە ئېرىشكۈچى » دېگەن مەنىدە ئىدى. بۇددا ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە ئۆزىنىڭ بايقاشلىرىنى باشقىلارغا چۈشەندۈرۈپ، كۆپچىلىكنىڭ ئازاب-ئوقۇبەتتىن قۇتۇلالايدىغانلىقىنى بايان قىلدى. ئۇ ئۆزىنىڭ تەلىماتلىرىنى بىر قانۇن ئىچىگە جەملىدى: ئازاب ھەۋەستىن پەيدا بولىدۇ. ئازابتىن تولۇق قۇتۇلۇشنىڭ بىردىنبىر يولى ھەۋەستىن تولۇق قۇتۇلۇشتۇر. ھەۋەستىن قۇتۇلۇشنىڭ بىردىنبىر يولى كۆڭۈلنى رېئاللىقنى ئۆز پېتى ھېس قىلىشقا كۆندۈرۈشتۇر.

دارما ياكى دامما دەپ ئاتالغان يۇقىرىقى قانۇننى بۇددىستلار تەبىئەتنىڭ ئۇنىۋېرسال قانۇنىيىتى دەپ قارايدۇ. ھازىرقى زامان فىزىكىسىدىكى نىسپىيلىك نەزىرىيەسىگە ئوخشاش، بۇددىزىمدىكى «ئازاب ھەۋەستىن كېلىپ چىقىدۇ» دەيدىغان بۇ يەكۈن ھەمىشە ۋە ھەممە جايدا توغرىدۇر. بۇددىستلار بۇ قانۇنغا ئىشىنىدىغان ۋە ئۇنى بارلىق پائالىيەتلىرىنىڭ تايانچىسى قىلىدىغان كىشىلەردۇر. ئىلاھلارغا ئىشىنىش ئۇلار ئۈچۈن ئانچە مۇھىم ئەمەس. بىر تەڭرىلىك دىنلارنىڭ بىرىنچى پرىنسىپى «ئىلاھ مەۋجۇت. ئۇ مەندىن نېمىنى تەلەپ قىلىدۇ؟» دېگەندىن ئىبارەت. بۇددا دىنىنىڭ بىرىنچى پرىنسىپى «ئازاب-ئوقۇبەت مەۋجۇت. مەن ئۇنىڭدىن قانداق قۇتۇلالايمەن؟» دېگەندىن ئىبارەت.

بۇددىزم ئىلاھلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلمايدۇ. ئىلاھلار يامغۇر ۋە غەلىبە ئېلىپ كېلەلەيدىغان كۈچ سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ، ئەمما ئۇلار ھەۋەسنىڭ ئازاب-ئوقۇبەت كەلتۈرۈشىگە تەسىر كۆرسەتمەيدۇ. ئەگەر كۆڭۈل بارلىق ھەۋەسلەردىن خالىي بولسا، ھېچقانداق ئىلاھ ئۇنى ئېچىنىشلىق ھالغا چۈشۈرەلمەيدۇ. ئەكسىچە، ئادەمدە ھەۋەس پەيدا بولغاندىن كېيىن، كائىناتتىكى بارلىق ئىلاھلارمۇ ئۇنى ئازابتىن قۇتۇلدۇرالمايدۇ.

شۇنداقتىمۇ بىر تەڭرىلىك دىنلارغا ئوخشاش، ئىپتىدائىي تەبىئەت قانۇنىيەتلىك دىنلارنىڭ بىرى بولغان بۇددا دىنى خۇداغا چوقۇنۇشتىن خالى بولمىغان. بۇددىزم كىشىلەرگە ئىقتىسادىي گۈللىنىش ۋە سىياسىي كۈچنى ئەمەس، بەلكى ئازابتىن تولۇق قۇتۇلۇشنىڭ ئاخىرقى نىشانىنى مەقسەت قىلىشى كېرەكلىكىنى تەرغىپ قىلىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، %99 بۇددىست نىرۋاناغا يېتەلمىگەن، ھەتتا كىيىنىكى ئۆمرىدە شۇنداق قىلىشنى ئۈمىد قىلغان تەقدىردىمۇ، ئۇلار ھازىرقى ۋاقتىنى دۇنياۋى نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرۈشكە بېغىشلىغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ھىندىستاندىكى ھىندى ئىلاھلىرى، تىبەتتىكى بون ئىلاھلىرى ۋە ياپونىيىدىكى شىنتو ئىلاھلىرى قاتارلىق ھەر خىل ئىلاھلارغا چوقۇنۇشنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن.

ئۇنىڭ ئۈستىگە، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ بىر قانچە بۇددىست مەزھەپلىرى بۇددا ۋە بودىساتۋالارنى پەيدا قىلدى. بۇلار ئازاب-ئوقۇبەتتىن تولۇق قۇتۇلۇش ئىقتىدارىغا ئىگە تەڭرىلەر ۋە ئىنسانلار بولۇپ، دەۋرىيلىنىۋاتقان ئازاپتىكى سان-ساناقسىز جانلىقلارغا ياردەم قىلىش ئۈچۈن ئۆز ئازادلىقتىن ۋاز كەچكەن. نۇرغۇن بۇددىستلار ئىلاھلارغا چوقۇنۇشنىڭ ئورنىغا، مەرىپەتلەنگەن جانلىقلارغا چوقۇنۇشقا باشلىغان، ئۇلار چوقۇنىدىغان ئىلاھلىرىدىن نىرۋاناغا يىتىشنىلا ئەمەس، بەلكى دۇنيادىكى مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلىشتىمۇ ياردەم سورىغان. شۇڭا بىز شەرقىي ئاسىيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا مۇرت بۇلۇش، رەڭگارەڭ گۈل، خۇشپۇراق ئىسرىق، گۈرۈچ ۋە كەمپۈتلەر بەدىلىگە يامغۇر ياغدۇرىدىغان، ۋابانى توختىتىدىغان، ھەتتا قانلىق ئۇرۇشلاردا غەلىبىگە ئىرىشتۈرىدىغان نۇرغۇن بۇددا ۋە بودىساتۋالارنى تاپالايمىز.

ئىنسانغا چوقۇنۇش

يېقىنقى 300 يىل دەھرىلىك كۈچلەنگەن دەۋر سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. بۇ ئۈچ يۈز يىلدا دىنلار بارا-بارا ئاجىزلىدى. ئەگەر بىز تەڭرىنىڭ بارلىقىغا ئىشىنىدىغان دىنلارنى كۆزدە تۇتقان بولساق، بۇ يەكۈن ئاساسەن توغرا. ئەگەر بىز تەبىئەت قانۇنىيەتلىك دىنلارنى كۆزدە تۇتقان بولساق، ئۇ ھالدا بۈگۈنكى دەۋر كۈچلۈك دىنىي قىزغىنلىق، تەڭداشسىز دەۋەتچىلىك ۋە تارىختىكى ئەڭ قانلىق دىنىي ئۇرۇش دەۋرى بىلەن نەتىجىلەنگەن بولىدۇ. بۈگۈنكى دەۋر لىبېرالىزم، كوممۇنىزم، كاپىتالىزم، مىللەتچىلىك ۋە ناتسىزىم قاتارلىق بىر قاتار يېڭى تەبىئىي قانۇن دىنلىرىنىڭ قەد كۆتۈرۈشىگە شاھىت بولدى. بۇ ئ‍ىزىملار ئۆزىنىڭ دىن دەپ ئاتىلىشىنى ياقتۇرمايدۇ ۋە ئۆزىنى ئىدىئولوگىيە دەپ ئاتايدۇ. ئەمما بۇ پەقەت تىل ئويۇنى خالاس. ئەگەر بىر دىن ئەقىدىگە ئاساسلانغان كىشىلىك ئۆلچەم ۋە قەدرىيەت سىستېمىسى ھېسابلانسا، كوممۇنىزم ئىسلام دىنىدىن قېلىشمايدۇ.

ئىسلام ئەلۋەتتە كوممۇنىزمدىن پەرقلىق، چۈنكى ئىسلام دىنى دۇنيانى باشقۇرىدىغان ئىلاھنى ھەممىگە قادىر ياراتقۇچى – ئاللاھ دەپ قارايدۇ. ئەمما كوممۇنىزم ئىلاھلارغا ئىشەنمەيدۇ. بۇددىزمدىمۇ ئىلاھلارغا تۆۋە قىلىدۇ، بىز ئۇنى ئادەتتە دىن دەپ ئايرىيمىز. بۇددىستلارغا ئوخشاش، كوممۇنىستلار ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتىگە يېتەكچىلىك قىلىدىغان تەبىئىي ۋە ئۆزگەرمەس قانۇنلارنىڭ ئىلاھى تەرتىپىگە ئىشەنگەن. بۇددىستلار تەبىئەت قانۇنىنى سىدغارتا گاۋتاما بايقىغان دەپ قارىسا، كوممۇنىستلار تەبىئەت قانۇنىنى كارل ماركىس، فرېدرىخ ئېنگېلس ۋە ۋىلادىمىر ئىلىچ لېنىن بايقىغان، دەپ قارايدۇ. ئوخشاشلىق بۇنىڭلىق بىلەنلا توختاپ قالمايدۇ. باشقا دىنلارغا ئوخشاش، كوممۇنىزمنىڭمۇ مۇقەددەس تېكىست ۋە بېشارەتلىك كىتابلىرى بار، مەسىلەن ماركىسنىڭ كاپىتال ناملىق كىتابى. بۇ كىتاب تارىخنىڭ پرولېتارىياتنىڭ مۇقەررەر غەلىبىسى بىلەن ئاخىرلىشىدىغانلىقىغا ئالدىن بېشارەت بەرگەن. كوممۇنىزمنىڭ بىرىنچى ماي ۋە ئۆكتەبىر ئىنقىلابى خاتىرە كۈنلىرىگە ئوخشاش تەتىل ۋە بايراملىرى بار. كومىنىزىمدا ماركسىزم دىئالېكتىكىسىغا ئۇستا ئىلاھىيەتشۇناسلار بار بولۇپ، ئارمىيەدە ھەر بىر قىسىمدا ئەسكەر ۋە ئوفىتسېرلارنىڭ ساداقىتىنى نازارەت قىلىدىغان كومىسسار دەپ ئاتىلىدىغان پوپلىرى بار ئىدى. كوممۇنىزمدا تروتسكىيزىمغا ئوخشاش شىھىتلار، مۇقەددەس ئۇرۇشلار ۋە بىدئەتچىلەر بار ئىدى. كوممۇنىزممۇ ئەسەبىيلىك ۋە مىسسىيونېرلىق دىنى ئىدى. سادىق بىر كوممۇنىست خىرىستىيان ياكى بۇددىست بولالمايتتى، ھەتتا كوممۇنىستلاردىن ماركىس ۋە لېنىننىڭ مۇقەدەددەس بايانلىرىنى ھاياتى بەدىلىگە تارقىتىشى تەلەپ قىلىناتتى.

دىن ئىنسانلارنىڭ ئادەت ۋە قەدرىيەت سىستېمىسى بولۇپ، ئۇ ئىلاھى تەرتىپكە ئىشىنىشنى ئاساس قىلىدۇ. نىسپىيلىك نەزەرىيىسى دىن ئەمەس، چۈنكى  ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئادەت ۋە قەدرىيەت سىستېمىسى ئۈستىگە قۇرۇلمىغان. پۇتبول دىن ئەمەس، چۈنكى ھېچكىم ئۇنىڭ قائىدىلىرىنىڭ ئىلاھى پەرمان ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويمايدۇ. ئىسلام، بۇددىزم ۋە كوممۇنىزمنىڭ ھەممىسى دىن، چۈنكى ھەممىسى ئىلاھى تەرتىپكە ئىشىنىشنى ئاساس قىلغان قائىدە ۋە قەدرىيەت سىستېمىسى ئۈستىگە قۇرۇلغان.

بەزى ئوقۇرمەنلەر بۇ خىل پىكىر يۈرگۈزۈشتىن بىئاراملىق ھېس قىلىشى مۇمكىن. ئەگەر كۆڭلىڭىزنى خوش قىلسا، كوممۇنىزمنى دىن ئەمەس، بەلكى ئىدىئولوگىيە دەپ ئاتاۋەرسىڭىز بولىۋېرىدۇ. ئىسىمىنى قانداق قويۇش ھىچنىمىنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ. بىز ئەقىدىلەرنى ئىلاھنى مەركەز قىلغان دىنلارغا ۋە تەبىئىيەت قانۇنلارنى ئاساس قىلغان ئىلاھسىز دىنلارغا ئايرىيالايمىز. ئەمما ئىزچىل بولۇش ئۈچۈن، بىر قىسىم بۇددىست، داۋجياۋ ۋە ستوئىك مەزھەپلىرىنى دىن ئەمەس، بەلكى ئىدىئولوگىيە قاتارىغا كىرگۈزۈشىمىز كېرەك. ئەكسىچە، شۇنىڭغا دىققەت قىلىشىمىز كېرەككى، نۇرغۇنلىغان بۈگۈنكى  ئىدىئولوگىيەلەردە ئىلاھ ئېتىقادى مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ، ئۇلارنىڭ بىرى بولغان لىبېرالىزمنى بۇ خىل ئەقىدىسىز چۈشەنگىلى بولمايدۇ.

بۈگۈنكى ئوتتۇرىسىدا ئېنىق چېگرا بولمىغان بارلىق ئەقىدىلەرنىڭ تارىخىنى تەكشۈرۈش مۇمكىن ئەمەس. بۈگۈنكى ئەقىدىلەر بىر تەڭرىلىك دىن ۋە ئاممىباب بۇددىزمدەكلا بىر بىرىگە سىڭىشىپ كەتكەن. خۇددى بۇددا دىنى مۇرتى ھىندى ئىلاھلىرىغا چوقۇنغىنىغا، بىر تەڭرىلىك دىنغا ئىشەنگۈچى شەيتاننىڭ مەۋجۇتلۇقىغا بىللە ئىشەنگەنگە ئوخشاش، ھازىرقى بىر تىپىك ئامېرىكىلىق بىرلا ۋاقىتتا مىللەتچى، ئەركىن بازارنى ئاساس قىلغان كاپىتالىست ۋە لىبرال ئىنسانپەرۋەردۇر. مىللەتچىلىك 18-بابتا مۇلاھىزە قىلىنىدۇ. بۈگۈنكى دىنلار ئىچىدە ئەڭ ئۇتۇقلۇق بولغان كاپىتالىزىم 16-بابتا مۇلاھىزە قىلىنىد. بۇ باپنىڭ قالغان قىسىملىرىدا مەن ئىنسانچىل دىنلارغا مۇراجىئەت قىلىمەن.

ئىلاھىي دىنلار ئىلاھلارغا چوقۇنۇشنى ئاساس قىلىدۇ. ئىنسانچىل دىنلار ئىنسانىيەتكە، تېخىمۇ توغرىسى، خومۇساپىيانغا چوقۇنۇشنى ئاساس قىلىدۇ. ئىنسانپەرۋەرلىك دىگىنىمىز ئىنسانلارنىڭ ئۆزگىچە ۋە مۇقەددەس تەبىئىتى بارلىقىغا ئىشىنىش بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ بۇ تەبىئىتى باشقا بارلىق ھايۋانلارنىڭ ماھىيىتى ۋە باشقا ھادىسىلەردىن تۈپتىن پەرقلىنىدۇ. ئىنسانپەرۋەرلەر خومۇساپىياننىڭ ئۆزگىچە خاراكتېرىنى ئەڭ مۇھىم ، دەپ قارايدۇ، بۇ خاراكتېر كائىناتتا يۈز بەرگەن ھەر بىر ئىشنىڭ مەنىسىنى بەلگىلەيدۇ. ئەڭ ئالىي ياخشىلىق خومۇساپىياننىڭ ياخشىلىقىدۇر. دۇنيادىكى ھەممە نەرسە پەقەت ئىنسانلارغا پايدىلىق بولغانلىقى ئۈچۈنلا مەۋجۇت، دەپ چۈشىنىدۇ.

بارلىق ئىنسانپەرۋەرلەر ئىنسانىيەتكە چوقۇنىدۇ، ئەمما ئىنسانىيەتنىڭ ئىنىقلىمىسىغا قوشۇلمايدۇ. ئىنسانپەرۋەرلەر خىرىستىيان مەزھەپلىرى تەڭرىنىڭ ئېنىقلىمىسى ئۈچۈن كۈرەش قىلغىنىغا ئوخشاش، «ئىنسانىيەت»نىڭ ئېنىق ئېنىقلىمىسى ئۈچۈن كۈرەش قىلىدىغان ئۈچ رەقىب مەزھەپكە بۆلۈنگەن. بۈگۈنكى كۈندە ئەڭ مۇھىم ئىنسانپەرۋەرلىك مەزھىپى لىبېرال ئىنسانپەرۋەرلىك(گۇمانىزم) بولۇپ، ئۇ «ئىنسانلىق» شەخسلەرنىڭ سۈپىتىدۇر، شۇڭا شەخسلەرنىڭ ئەركىنلىكى مۇقەددەستۇر دەپ قارايدۇ. لىبېراللارنىڭ قارىشىچە، ئىنساننىڭ مۇقەددەس تەبىئىتى ھەربىر شەخستە بولىدۇ. يەككە ئىنسانلارنىڭ ئىچكى جەۋھىرى دۇنياغا مەنە بېرىدۇ، شۇنداقلا بۇ جەۋھەر بارلىق ئەخلاق ۋە سىياسىي ھوقۇقنىڭ مەنبەسىدۇر. ئەگەر بىز ئەخلاق ياكى سىياسىي قىيىنچىلىققا يولۇقساق، ئىچىمىزگە يۈزلىنىشىمىز، ئىچكى ئاۋازىمىزنى – ئىنسانىي ئاۋازنى تىڭشىشىمىز كېرەك. لىبېرال ئىنسانپەرۋەرلىكنىڭ ئاساسلىق يوليۇرۇقلىرى بۇ ئىچكى ئاۋازنىڭ ئەركىنلىكىنى تاجاۋۇزچىلىق ياكى زىيانكەشلىكتىن قوغداشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ يوليۇرۇقلار «كىشىلىك ھوقۇق» دەپ ئاتالغان.

يۇقىرىقى قاراشلار نېمە ئۈچۈن لىبېراللارنىڭ قىيناش ۋە ئۆلۈم جازاسىغا قارشى تۇرىدىغانلىقىنىڭ سەۋەبىدۇر. دەسلەپكى زامانىۋى ياۋروپادا، قاتىللار ئالەم تەرتىپىگە خىلاپلىق قىلغان ۋە مۇقىمسىزلاشتۇرغان دەپ قارالغان. ئالەمنىڭ تەرتىپىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن، جىنايەتچىنى قىيىن-قىستاققا ئېلىش ۋە ئاشكارا ئۆلۈم جازاسى بېرىش زۆرۈر ئىدى، شۇنداق بولغاندا ھەممەيلەن تەرتىپنىڭ قايتىدىن ئورنىتىلغانلىقىنى كۆرەلەيتتى. دەھشەتلىك ئۆلۈم جازاسىغا قاتنىشىش شېكىسپىر ۋە مولىئېر دەۋرىدىكى لوندونلۇقلار ۋە پارىژلىقلارنىڭ ئەڭ ياقتۇرىدىغان كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتى ئىدى. بۈگۈنكى ياۋروپادا، قاتىللار ئىنسانىيەتنىڭ مۇقەددەس ماھىيىتىگە خىلاپلىق قىلغانلار، دەپ قارىلىدۇ. تەرتىپنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن، ھازىرقى ياۋروپالىقلار جىنايەتچىلەرنى قىينىمايدۇ ۋە ئۆلۈم جازاسى بەرمەيدۇ. ئەكسىچە، ئۇلار قاتىلنى ئەڭ «ئىنسانىي» دەپ قارىغان ئۇسۇلدا جازالايدۇ، بۇنىڭ بىلەن قاتىلنىڭ ئىنسانىي مۇقەددەسلىكىنى قوغدايدۇ، ھەتتا قايتا قۇرۇپ چىقىدۇ. قاتىلنىڭ ئىنسانىي تەبىئىتىگە ھۆرمەت قىلىش ئارقىلىق ھەممە ئادەمگە ئىنسانىيەتنىڭ مۇقەددەسلىكى ئەسلىتىلىدۇ ۋە تەرتىپ ئەسلىگە كەلتۈرىلىدۇ. قاتىلنى ئاقلاش ئارقىلىق قاتىلنىڭ قىلغان خاتالىقىنى توغرىلايمىز.

گەرچە لىبېرال ئىنسانپەرۋەرلىك ئىنسانلارنى مۇقەددەسلەشتۈرسىمۇ، تەڭرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلمايدۇ، ئەمەلىيەتتە ئىنسانپەرۋەرلىك بىر تەڭرىلىك ئېتقاد  ئ‍ۈستىگە قۇرۇلغان. ھەر بىر شەخسنىڭ ئەركىن ۋە مۇقەددەس تەبىئىتىنى ئاساس قىلغان لىبېرال چۈشەنچە ئەنئەنىۋى خىرىستىيان دىنىدىكى ئەركىن ۋە ئەبەدىي يەككە روھ چۈشەنچىسىنىڭ بىۋاستە مىراسىدۇر. مەڭگۈلۈك روھ ۋە تەڭرىگە مۇراجىئەت قىلماي، لىبېرال ئىنسانپەرۋەرلەرنىڭ يەككە شەخىسنىڭ نىمىشقا ئالاھىدە مەۋجۇتلۇق ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈشى تەسكە توختايدۇ.

يەنە بىر مۇھىم مەزھەپ سوتسىيالىستىك ئىنسانپەرۋەرلىكتۇر. سوتسيالىستلار «ئىنسانلىق»نى يەككىلىك ئەمەس، بەلكى كوللىكتىپلىق دەپ قارايدۇ. ئۇلار ھەر بىر شەخسنىڭ ساداسىنى ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ پۈتۈن گەۋدىسىنى مۇقەددەس دەپ قارايدۇ. لىبرال ئىنسانپەرۋەرلىك شەخس ئۈچۈن ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى ئەركىنلىكنى ئىزدەۋاتقان بولسا، سوتسىيالىستىك ئىنسانپەرۋەرلىك بارلىق ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدىكى باراۋەرلىكنى ئىزدەشكە مايىلدۇر. سوتسيالىستلارغا ئاساسلانغاندا، باراۋەرسىزلىك ئىنسانىيەتنىڭ مۇقەددەسلىكىگە قارشى كۇپۇرلۇق، چۈنكى باراۋەرسىزلىك ئىنسانلارنىڭ ئىككىلەمچى سۈپىتىنى ئۇنىۋېرسال ماھىيىتىدىن ئۈستۈن قويغانلىقتۇر. مەسىلەن، بايلارغا كەمبەغەللەرگە قارىغاندا ئالاھىدە ئىمتىياز بېرىلگەندە، بىز پۇلنى بارلىق ئىنسانلارنىڭ ئومۇمىي ماھىيىتىدىنمۇ ئۈستۈن كۆرگەن بولىمىز، ئەمەلىيەتتە پۇل بايلار ۋە نامراتلار ئۈچۈن ئوخشاش نەرسە.

لىبېرال ئىنسانپەرۋەرلىككە ئوخشاش، سوتسىيالىستىك ئىنسانپەرۋەرلىكمۇ بىر تەڭرىلىك چۈشەنچە ئۈستىگە قۇرۇلغان. بارلىق ئىنسانلار باراۋەر، دېگەن قاراش بارلىق روھلارنىڭ تەڭرىنىڭ ئالدىدا باراۋەرلىكىگە ئىشىنىدىغان قاراشنىڭ ئۆزگەرتىلگەن نۇسخىسىدۇر.

ئەنئەنىۋى بىر تەڭرىلىك چۈشەنچىنى بۇزغان بىردىنبىر ئىنسانپەرۋەرلىك مەزھىپى تەدرىجى تەرەققىيات ئىنسانپەرۋەرلىكى بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئەڭ داڭلىق ۋەكىللىرى ناتسىستلاردۇر. ناتسىستلارنى باشقا ئىنسانپەرۋەرلىك مەزھەپلىرىدىن پەرقلەندۈرىدىغىنى «ئىنسانىيەت» كە بېرىلگەن باشقىچە ئېنىقلىما بولۇپ، ناتسىستلار تەدرىجى تەرەققىيات نەزەرىيىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. باشقا ئىنسانپەرۋەرلىككە ئوخشىمايدىغىنى، ناتسىستلار ئىنسانىيەتنى ھەممەباپ ۋە ئەبەدىي بارلىق ئەمەس، بەلكى تەرەققىي قىلالايدىغان ياكى خارابلىشىدىغان ئۆزگىرىشچان جانلىق دەپ قارىدى. ئۇلارچە ئىنسان خاسىيەتلىك ئادەمگە تەرەققىي قىلالايدۇ ياكى ئىنساندىن تۆۋەن نەرسىگە ئايلىنالايدۇ.

ناتسىستلارنىڭ قاراملىقى ئىنسانىيەتنى خارابلىشىشتىن قوغداش ۋە ئۇنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتىغا ئىلھام بېرىش ئىدى. بۇ سەۋەبتىن ناتسىستلار ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ ئالى تىپى بولغان ئارىيان ئىرقىنى قوغداش ۋە يۈكسەلدۈرۈش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەھۇدىيلار، رىملىقلار، ھەمجىنىسلار ۋە روھىي كېسەللەرگە ئوخشاش خومۇساپىياننىڭ ئىنسان ھېسابلانمايدىغان تۈرلىرىنىڭ كارانتىن قىلىنىشى، ھەتتا يوقىتىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ناتسىستلار قەدىمكى ئىنسانلار تارىخىدا خومۇساپىياننىڭ «ئۈستۈن» ئىنسانلار تەرەققىي قىلغان ۋاقىتتا بارلىققا كەلگەنلىكىنى، ھالبۇكى نېئاندېرتالغا ئوخشاش «تۆۋەن» ئىنسان تۈرلىرىنىڭ يوقىلىپ كەتكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇلار يەنە قەدىمكى ئوخشىمىغان ئىنسانلار ئوخشىمىغان ئىرقلاردىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، ئۆزىنىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات يولىدا مۇستەقىل تەرەققىي قىلغان، بۇ ئىش بەلكىم قايتا يۈز بېرىشى مۇمكىن، دەپ قارىغان. ناتسىستلارنىڭ بايانلىرىغا قارىغاندا، خومۇساپىيان ئاللىقاچان بىر نەچچە ئالاھىدە ئىرققا ئايرىلغان بولۇپ، ھەر بىرىنىڭ ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى بار ئىدى. بۇ ئىرقلارنىڭ بىرى بولغان ئارىيان ئىرقى ئەڭ ئېسىل خىسلەتلەرگە ئىگە ئىرق بولۇپ، ئۇلار ئەقلىيلىشىش، گۈزەللىك، سەمىمىيەت، تىرىشچانلىققا ئىگە ئىدى. شۇڭلاشقا ئارىيان ئىرقى ئۈستۈن ئىرىققا ئايلىنىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولغان. باشقا ئىرقلار، مەسىلەن يەھۇدىيلار ۋە قارا تەنلىكلەر بۈگۈنكى نېئاندېرتاللار بولۇپ، تۆۋەن ساپاغا ئىگە ئىدى. ئەگەر ئۇلارنىڭ كۆپىيىشىگە ئىمكان بېرىلسە، بولۇپمۇ ئارىيانلار بىلەن توي قىلىشىغا رۇخسەت قىلىنسا، ئۇلار بارلىق ئىنسانلار توپىنى شالغۇتلاشتۇراتتى ۋە خومۇساپىياننى يوقىلىش گىردابىغا ئېلىپ باراتتى.

بىئولوگلار ناتسىستلارنىڭ ئىرق نەزەرىيىسىنى رەت قىلدى. بولۇپمۇ، 1945-يىلدىن كېيىن ئېلىپ بېرىلغان گېن تەتقىقاتى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، ئىنسانلارنىڭ ھەر خىل نەسەبلىرىنىڭ پەرقى ناتسىستلار چۈشەنگەندىن كۆپ كىچىك ئىدى. ئەمما بۇنداق يەكۈنلەر نىسبەتەن يېڭى ئىدى. 1933-يىلدىكى پەننىڭ ئەھۋالىنى كۆزدە تۇتقاندا، ناتسىستلارنىڭ ئىرقىي ئېتىقادىنى تەسەۋۋۇر قىلىش تەس ئەمەس ئىدى. ئوخشىمىغان ئىنسان ئىرقىنىڭ مەۋجۇتلۇقى، ئاق تەنلىكلەرنىڭ ئۈستۈنلۈكى ۋە بۇ ئۈستۈن ئىرقنى قوغداش ۋە يۈكسەلتىشنىڭ ئېھتىياجى غەربتىكى سەرخىللار ئارىسىدا كەڭ تارقالغان ئېتىقاد ئىدى. غەربتىكى ئەڭ داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتلاردىكى ئالىملار شۇ ۋاقىتتىكى ئىلمىي ئۇسۇللارنى قوللانغان تەتقىقاتلارنى ئېلان قىلىپ، ئاق تەنلىكلەرنىڭ ئافرىقىلىق ياكى ئىندىئانلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ئەقىللىق، ئەخلاقلىق ۋە ماھارەتلىك ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغان. ۋاشىنگتون، لوندون ۋە كانبېررادىكى سىياسەتچىلەر ئاق تەنلىكلەرنىڭ شالغۇتلىشىشى ۋە چىكىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى ئۆزىنىڭ خىزمىتى دەپ قارىغان. مەسىلەن، خىتاي ياكى ئىتالىيەكۆچمەنلىرىنىڭ ئامېرىكا ۋە ئاۋىستىرالىيە قاتارلىق «ئارىيان» دۆلەتلىرىگە كۆچمەن بولۇشنى چەكلەش بۇنىڭ مىسالى ئىدى.

ئىنسانپەرۋەرلىك دىنلىرى – ئىنسانىيەتكە چوقۇنىدىغان دىنلار

يېڭى ئىلمىي تەتقىقاتلار ئېلان قىلىنغانلىقى ئۈچۈنلا ئىرىقچىلىق ئۆزگىرىپ قالمىدى. ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تەرەققىياتلار تېخىمۇ كۈچلۈك ئۆزگەرتىش ماتورى ئىدى. بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، گىتلېر ئۆزىنىڭ قەبرىسىنىلا ئەمەس، بەلكى ئىرقچىلىقنىمۇ بەرپا قىلدى. ئۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنى قوزغىغاندا، دۈشمەنلىرىنى «بىز» بىلەن «ئۇلار» ئوتتۇرىسىدا مۇناسىۋەتنى ئېنىق پەرقلەندۈرۈشكە مەجبۇرلىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن، ناتسىستلارنىڭ ئىدىئولوگىيىسى ئىرقچىلىقنى ئاساس قىلغانلىقى ئۈچۈن غەربتە ئىرقچىلىقنىڭ ئىناۋىتى تۆۋەنلەشكە باشلىدى. ئەمما ئىرقچىلىقنى ئۆزگەرتىشكە ۋاقىت كەتتى. ئاق تەنلىكلەرنىڭ ئۈستۈنلۈك قارىشى ھېچ بولمىغاندا 1960-يىللارغىچە ئامېرىكا سىياسىتىدىكى ئاساسىي ئېقىم بولۇپ قالدى. ئاق تەنلىك بولمىغانلارنىڭ ئاۋىستىرالىيەگە كۆچمەن بولۇشىنى چەكلەيدىغان ئاق ئاۋىستىرالىيە سىياسىتى 1973-يىلغىچە كۈچكە ئىگە بولدى. يەرلىك ئاۋىستىرالىيەلىكلەر 1960-يىللارغىچە باراۋەر سىياسىي ھوقۇققا ئېرىشەلمىگەن ئىدى، كۆپىنچىسى پۇقرالىق سالاھىيتىگە ماس كەلمەيدۇ دەپ قارالغاچقا  سايلامدا بېلەت تاشلاشتىن چەتتە قالدۇرۇلدى.

30. ئوڭ تەرەپتە «ئىرقىي جەھەتتىن ساپ ئارىيان»، سول تەرەپتە «ئارىلاش ئىرىق» كۆرسىتىلگەن ناتسىستلارنىڭ تەشۋىقات ئېلانى. ناتسىستلارنىڭ ئىنسان بەدىنىگە بولغان ھۆرمىتى، شۇنداقلا تۆۋەن ئىرقلارنىڭ ئىنسانىيەتنى بۇلغىشى ۋە ئۇنىڭ چېكىنىشىگە سەۋەب بولۇشىدىن ئەنسىرەيدىغانلىقى ئېنىق.

ناتسىستلار ئىنسانىيەتتىن يىرگەنمىدى. ئۇلار لىبرال ئىنسانپەرۋەرلىك، كىشىلىك ھوقۇق ۋە كوممۇنىزم بىلەن كۈرەش قىلدى. چۈنكى ئۇلار ئىنسانلىقتىن زوقلىنىپ، ئىنسان تۈرلىرىنىڭ غايەت زور يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە ئىكەنلىكىگە ئىشەنگەن ئىدى. ئەمما دارۋىننىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات لوگىكىسىغا ئەگىشىپ، تەبىئىي تاللاشنىڭ لاياقەتسىز كىشىلەرنىڭ يوقىلىشى ۋە ئۇيغۇنلىشالىغانلىرىنىڭلا ھايات قېلىش ۋە كۆپىيىشكە يول قويۇش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئاجىزلارغا يار-يۆلەكتە بولىدىغان لىبېرالىزم ۋە كوممۇنىزم ئۇيغۇنلىشالمىغانلارنىڭ ھايات كەچۈرۈشىگە يول قويۇپلا قالماي، ئۇلارغا كۆپىيىش پۇرسىتى بەردى، بۇ ئارقىلىق تەبىئىي تاللاش نەزەرىيەسىنى ئاجىزلاشتۇردى. بۇنىڭدا، ماسلىشالىغانلار مۇقەررەر ھالدا ماسلىشالمىغانلارنىڭ ئازگىلىغا تارتىپ چۈشۈرىلىدۇ. ئىنسانىيەت بارغانسىرى كۆپۈيىۋاتقان ئەۋلادلارغا ماسلىشالمايدىغان بولۇپ قالىدۇ – دە، يوقىلىش كىلىپ چىقىدۇ.

31. 1933-يىلدىكى ناتسىستلارنىڭ كارتون رەسىمى. گىتلېر پەۋقۇلئاددە ئادەم ياراتقان ھەيكەلتىراش سۈپىتىدە تەسۋىرلەنگەن. كۆزەينەك تاقىغان لىبېرال زىيالىي پەۋقۇلئاددە ئادەمنى يارىتىش ئۈچۈن لازىم بولغان زوراۋانلىقتىن قورقۇپ كەتكەن. (ئىنسان بەدىنىنىڭ ئېروتىك مەدھىيىلىنىشىگىمۇ دىققەت قىلىڭ.)

1942-يىلى گېرمانىيەدىكى بىئولوگىيە دەرسلىكىنىڭ «تەبىئەت ۋە ئىنسانىيەت قانۇنىيىتى» بابىدا تەبىئەتنىڭ ئالىي قانۇنىيىتى بارلىق جانلىقلارنىڭ ھايات قېلىشى ئۈچۈن رەھىمسىز كۈرەشكە مەھكۇم ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. دەرسلىكتە ئۆسۈملۈكلەرنىڭ تېررىتورىيەدە ھايات قېلىشى، قوڭغۇزلارنىڭ جۈپتىنى تېپىش ئۈچۈن قانداق كۈرەش قىلىدىغانلىقىنى تەسۋىرلىگەندىن كېيىن، مۇنداق خۇلاسە چىقىرىلغان:

مەۋجۇتلۇق كۈرىشى جاپالىق ۋە رەھىمسىز، ئەمما ئۇ ھاياتنى ساقلاپ قېلىشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر. مەۋجۇتلۇق كۆرىشى ياشاشقا ماس كەلمەيدىغان بارلىق نەرسىلەرنى شاللايدۇ ۋە ھايات قالالايدىغان ھەممە نەرسىنى تاللايدۇ… بۇ تەبىئىي قانۇنىيەتنى ئىنكار قىلىش مۇمكىن ئەمەس. جانلىقلار بۇ قانۇنىيەتلەرنى ھايات قېلىش بەدىلىگە نامايان قىلىدۇ. بۇ قانۇنىيەتلەر رەھىم قىلمايدۇ. بۇ تەبىئىي قانۇنىيەتلەرگە قارشى چىققانلار يوقىلىدۇ. بىئولوگىيە بىزگە ھايۋانلار ۋە ئۆسۈملۈكلەر ھەققىدە سۆزلەپلا قالماي، يەنە ھاياتىمىزدا چوقۇم ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك قانۇنلارنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ، شۇنداقلا بۇ قانۇنلار بويىچە ياشاش ۋە كۈرەش قىلىش ئىرادىمىزنى مۇستەھكەم قىلىدۇ. ھاياتنىڭ مەنىسى كۈرەشتۇر. بۇنىڭغا خىلاپلىق قىلغانلارنىڭ ھالىغا ۋاي!

ئاندىن مېين كامپفنىڭ سۆزى نەقىل كەلتۈرىلىدۇ: «تەبىئەتنىڭ تۆمۈر قانۇنىغا قارشى تۇرۇشقا ئۇرۇنغانلار ئۆزىنىڭ ھاياتلىقى ئۈچۈن مىننەتدار بولۇشى كېرەك بولغان پرىنسىپلارغا قارشى كۈرەش قىلغان بولىدۇ. تەبىئەتكە قارشى كۈرەش قىلىش ئۆزىنى ھالاك قىلىشتۇر»^[4].

ئۈچىنچى مىڭ يىلنىڭ سۈبھىسىدە تەدرىجى تەرەققىيات ئىنسانپەرۋەرلىكىنىڭ كەلگۈسى تېخى ئېنىق ئەمەس. گىتلېرغا قارشى ئۇرۇش ئاخىرلاشقان ئاتمىش يىلدىن بۇيان، ئىنسانپەرۋەرلىكنى تەدرىجىي تەرەققىيات بىلەن باغلاش ۋە بىئولوگىيىلىك ئۇسۇللار بىلەن خومۇساپىياننى يېڭىلاشنى تەشەببۇس قىلىش چەكلىنىپ كەلدى. ئەمما بۈگۈنكى كۈندە بۇ خىل تەتقىقات تۈرلىرى مودا بولۇشقا باشلىدى. بۈگۈن ھېچكىم تۆۋەن ئىرىقلارنى ياكى تۆۋەن ساپالىق كىشىلەرنى يوقىتىش توغرىسىدا گەپ قىلمايدۇ، ئەمما نۇرغۇن كىشىلەر ئىنسان بىئولوگىيەسىگە مۇناسىۋەتلىك بىلىملەرنى ئىشلىتىپ دەرىجىدىن تاشقىرى ئىنسانلارنى بارلىققا كەلتۈرۈشنى ئويلايدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، لىبېرال ئىنسانپەرۋەرلىكنىڭ پرىنسىپلىرى بىلەن ھاياتلىق ئىلمىنىڭ ئەڭ يېڭى بايقاشلىرى ئوتتۇرىسىدا بىز سەل قارىيالمايدىغان غايەت زور ھاڭ شەكىللەندى. بىزنىڭ لىبېرال سىياسىي ۋە ئەدلىيە سىستېمىمىز ھەر بىر شەخسنىڭ كۆرۈنمەس ۋە ئۆزگەرمەس مۇقەددەس ئىچكى تەبىئىتى بار، بۇ تەبىئەت ئايرىلالماس ۋە ئۆزگەرمەستۇر. ئۇ دۇنياغا مەنە بېرىدۇ، شۇنداقلا ئۇ بارلىق ئەخلاقى ۋە سىياسىي ھوقۇقنىڭ مەنبەسى، دەپ قارايدۇ. بۇ ئەنئەنىۋى خىرىستىيان ئېتىقادىدىكى ھەر بىر شەخسنىڭ قەلبىدىكى ئەركىن ۋە مەڭگۈلۈك روھقا بولغان قايتا تىرىلىش ئىدىيەسىنىڭ باشقىچە شەرھلىنىشىدۇر. شۇنداقتىمۇ يېقىنقى 200 يىلدا، ھاياتلىق ئىلمى بۇ خىل چۈشەنچىنى ئاجىزلاشتۇردى. ئىنسان ئورگانىزىمىنىڭ ئىچكى خىزمىتىنى تەتقىق قىلىدىغان ئالىملار ئىنسان بەدىنىدىن روھنى تاپالمىدى. ئۇلار بارغانسىرى ئىنسان ھەرىكىتىنىڭ ئەركىن ئىرادە سەۋەبىدىن ئەمەس، بەلكى ھورمون، گېن ۋە سىناپس تەرىپىدىن بەلگىلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش كۈچلەر شىمپەنزە، بۆرە ۋە چۈمۈلىنىڭمۇ ھەرىكىتىنى بەلگىلەيتتى. بىزنىڭ ئەدلىيە ۋە سىياسىي سىستېمىلىرىمىز بۇنداق بايقاشلارنى گىلەمنىڭ ئاستىغا تىقىۋەتمەكچى بولدى. ئەمما ئوچۇقىنى ئېيتقاندا، بىز بۇنىڭدىن كىيىن بىئولوگىيە فاكۇلتىتىنى قانۇن ۋە سىياسىي پەنلەر فاكۇلتىتىدىن ئايرىپ تۇرىدىغان تامنى قانچىلىك تۇتۇپ تۇرالايمىز؟

^[1] W. H. C. Frend, Martyrdom and Persecution in the Early Church (Cambridge: James Clarke & Co., 2008), 536–7.

^[2] Robert Jean Knecht, The Rise and Fall of Renaissance France, 1483–1610 (London: Fontana Press, 1996), 424.

^[3] ئۇيغۇرچىدا بۇ ئىككى سۆزنى پەرقلەندۈرۈپ تەرجىمە قىلىش ھەقىقەتەن تەسكە توختايدۇ. گەرچە بۇ يەردە جان دەپ تەرجىمە قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما كىتابنىڭ باشقا يەرلىرىدە بۇ سۆز يەنىلا تىلىمىزدىكى روھ مەنىسىدە قوللىنىلغان.

^[4] Marie Harm and Hermann Wiehle, Lebenskunde fuer Mittelschulen – Fuenfter Teil. Klasse 5 fuer Jungen (Halle: Hermann Schroedel Verlag, 1942), 152–7.

12. The Law of Religion

IN THE MEDIEVAL MARKET IN SAMARKAND, a city built on a Central Asian oasis, Syrian merchants ran their hands over fine Chinese silks, fierce tribesmen from the steppes displayed the latest batch of straw- haired slaves from the far west, and shopkeepers pocketed shiny gold coins imprinted with exotic scripts and the profiles of unfamiliar kings. Here, at one of that era’s major crossroads between east and west, north and south, the unification of humankind was an everyday fact. The same process could be observed at work when Kublai Khan’s army mustered to invade Japan in 1281. Mongol cavalrymen in skins and furs rubbed shoulders with Chinese foot soldiers in bamboo hats, drunken Korean auxiliaries picked fights with tattooed sailors from the South China Sea, engineers from Central Asia listened with dropping jaws to the tall tales of European adventurers, and all obeyed the command of a single emperor.

Meanwhile, around the holy Ka’aba in Mecca, human unification was proceeding by other means. Had you been a pilgrim to Mecca, circling Islam’s holiest shrine in the year 1300, you might have found yourself in the company of a party from Mesopotamia, their robes floating in the wind, their eyes blazing with ecstasy, and their mouths repeating one after the other the ninety-nine names of God. Just ahead you might have seen a weather-beaten Turkish patriarch from the Asian steppes, hobbling on a stick and stroking his beard thoughtfully. To one side, gold jewellery shining against jet-black skin, might have been a group of Muslims from the African kingdom of Mali. The aroma of clove, turmeric, cardamom and sea salt would have signalled the presence of brothers from India, or perhaps from the mysterious spice islands further east.

Today religion is often considered a source of discrimination, disagreement and disunion. Yet, in fact, religion has been the third great unifier of humankind, alongside money and empires. Since all social orders and hierarchies are imagined, they are all fragile, and the larger the society, the more fragile it is. The crucial historical role of religion has been to give superhuman legitimacy to these fragile structures. Religions assert that our laws are not the result of human caprice, but are ordained by an absolute and supreme authority. This helps place at least some fundamental laws beyond challenge, thereby ensuring social stability.

Religion can thus be defined as a system of human norms and values that is founded on a belief in a superhuman order. This involves two distinct criteria:

1. Religions hold that there is a superhuman order, which is not the product of human whims or agreements. Professional football is not a religion, because despite its many laws, rites and often bizarre rituals, everyone knows that human beings invented football themselves, and FIFA may at any moment enlarge the size of the goal or cancel the offside rule.
2. Based on this superhuman order, religion establishes norms and values that it considers binding. Many Westerners today believe in ghosts, fairies and reincarnation, but these beliefs are not a source of moral and behavioural standards. As such, they do not constitute a religion.

Despite their ability to legitimise widespread social and _ political orders, not all religions have actuated this potential. In order to unite under its aegis a large expanse of territory inhabited by disparate groups of human beings, a religion must possess two further qualities. First, it must espouse a universal superhuman order that is true always and everywhere. Second, it must insist on spreading this belief to everyone. In other words, it must be universal and missionary.

The best-known religions of history, such as Islam and Buddhism, are universal and missionary. Consequently people tend to believe that all religions are like them. In fact, the majority of ancient religions were local and exclusive. Their followers believed in local deities and spirits, and had no interest in converting the entire human race. As far as we know, universal and missionary religions began to appear only in the first millennium sc. Their emergence was one of the most important revolutions in history, and made a vital contribution to the unification of humankind, much like the emergence of universal empires and universal money.

Silencing the Lambs

When animism was the dominant belief system, human norms and values had to take into consideration the outlook and interests of a multitude of other beings, such as animals, plants, fairies and ghosts. For example, a forager band in the Ganges Valley may have established a rule forbidding people to cut down a particularly large fig tree, lest the fig-tree spirit become angry and take revenge. Another forager band living in the Indus Valley may have forbidden people from hunting white-tailed foxes, because a white-tailed fox once revealed to a wise old woman where the band might find precious obsidian.

Such religions tended to be very local in outlook, and to emphasise the unique features of specific locations, climates and phenomena. Most foragers spent their entire lives within an area of no more than a thousand square kilometres. In order to survive, the inhabitants of a particular valley needed to understand the superhuman order that regulated their valley, and to adjust their behaviour accordingly. It was pointless to try to convince the inhabitants of some distant valley to follow the same rules. The people of the Indus did not bother to send missionaries to the Ganges to convince locals not to hunt white-tailed foxes.

The Agricultural Revolution seems to have been accompanied by a religious revolution. Hunter-gatherers picked and pursued wild plants and animals, which could be seen as equal in status to Homo sapiens. The fact that man hunted sheep did not make sheep inferior to man, just as the fact that tigers hunted man did not make man inferior to tigers. Beings communicated with one another directly and negotiated the rules governing their shared habitat. In contrast, farmers owned and manipulated plants and animals, and could hardly degrade themselves by negotiating with their possessions. Hence the first religious effect of the Agricultural Revolution was to turn plants and animals from equal members of a spiritual round table into property.

This, however, created a big problem. Farmers may have desired absolute control of their sheep, but they knew perfectly well that their control was limited. They could lock the sheep in pens, castrate rams and selectively breed ewes, yet they could not ensure that the ewes conceived and gave birth to healthy lambs, nor could they prevent the eruption of deadly epidemics. How then to safeguard the fecundity of the flocks?

A leading theory about the origin of the gods argues that gods gained importance because they offered a solution to this problem. Gods such as the fertility goddess, the sky god and the god of medicine took centre stage when plants and animals lost their ability to speak, and the gods’ main role was to mediate between humans and the mute plants and animals. Much of ancient mythology is in fact a legal contract in which humans promise everlasting devotion to the gods in exchange for mastery over plants and animals — the first chapters of the book of Genesis are a prime example. For thousands of years after the Agricultural Revolution, religious liturgy consisted mainly of humans sacrificing lambs, wine and cakes to divine powers, who in exchange promised abundant harvests and fecund flocks.

The Agricultural Revolution initially had a far smaller impact on the status of other members of the animist system, such as rocks, springs, ghosts and demons. However, these too gradually lost status in favour of the new gods. As long as people lived their entire lives within limited territories of a few hundred square kilometres, most of their needs could be met by local spirits. But once kingdoms and trade networks expanded, people needed to contact entities whose power and _ authority encompassed a whole kingdom or an entire trade basin.

The attempt to answer these needs led to the appearance of polytheistic religions (from the Greek: poly = many, theos = god). These religions understood the world to be controlled by a group of powerful gods, such as the fertility goddess, the rain god and the war god. Humans could appeal to these gods and the gods might, if they received devotions and sacrifices, deign to bring rain, victory and health.

Animism did not entirely disappear at the advent of polytheism. Demons, fairies, ghosts, holy rocks, holy springs and holy trees remained an integral part of almost all polytheist religions. These spirits were far less important than the great gods, but for the mundane needs of many ordinary people, they were good enough. While the king in his capital city sacrificed dozens of fat rams to the great war god, praying for victory over the barbarians, the peasant in his hut lit a candle to the fig- tree fairy, praying that she help cure his sick son.

Yet the greatest impact of the rise of great gods was not on sheep or demons, but upon the status of Homo sapiens. Animists thought that humans were just one of many creatures inhabiting the world. Polytheists, on the other hand, increasingly saw the world as a reflection of the relationship between gods and humans. Our prayers, our sacrifices, our sins and our good deeds determined the fate of the entire ecosystem. A terrible flood might wipe out billions of ants, grasshoppers, turtles, antelopes, giraffes and elephants, just because a few stupid Sapiens made the gods angry. Polytheism thereby exalted not only the status of the gods, but also that of humankind. Less fortunate members of the old animist system lost their stature and became either extras or silent decor in the great drama of man’s relationship with the gods.

The Benefits of Idolatry

Two thousand years of monotheistic brainwashing have caused most Westerners to see polytheism as ignorant and childish idolatry. This is an unjust stereotype. In order to understand the inner logic of polytheism, it is necessary to grasp the central idea buttressing the belief in many gods.

Polytheism does not necessarily dispute the existence of a single power or law governing the entire universe. In fact, most polytheist and even animist religions recognised such a supreme power that stands behind all the different gods, demons and holy rocks. In classical Greek polytheism, Zeus, Hera, Apollo and their colleagues were subject to an omnipotent and all-encompassing power — Fate (Moira, Ananke). Nordic gods, too, were in thrall to fate, which doomed them to perish in the cataclysm of Ragnarok (the Twilight of the Gods). In the polytheistic religion of the Yoruba of West Africa, all gods were born of the supreme god Olodumare, and remained subject to him. In Hindu polytheism, a single principle, Atman, controls the myriad gods and _ spirits, humankind, and the biological and physical world. Atman is the eternal essence or soul of the entire universe, as well as of every individual and every phenomenon.

The fundamental insight of polytheism, which distinguishes it from monotheism, is that the supreme power governing the world is devoid of interests and biases, and therefore it is unconcerned with the mundane desires, cares and worries of humans. It’s pointless to ask this power for victory in war, for health or for rain, because from its all-encompassing vantage point, it makes no difference whether a particular kingdom wins or loses, whether a particular city prospers or withers, whether a particular person recuperates or dies. The Greeks did not waste any sacrifices on Fate, and Hindus built no temples to Atman.

The only reason to approach the supreme power of the universe would be to renounce all desires and embrace the bad along with the good — to embrace even defeat, poverty, sickness and death. Thus some Hindus, known as Sadhus or Sannyasis, devote their lives to uniting with Atman, thereby achieving enlightenment. They strive to see the world from the viewpoint of this fundamental principle, to realise that from its eternal perspective all mundane desires and fears are meaningless and ephemeral phenomena.

Most Hindus, however, are not Sadhus. They are sunk deep in the morass of mundane concerns, where Atman is not much help. For assistance in such matters, Hindus approach the gods with their partial powers. Precisely because their powers are partial rather than all- encompassing, gods such as Ganesha, Lakshmi and Saraswati have interests and biases. Humans can therefore make deals with these partial powers and rely on their help in order to win wars and recuperate from illness. There are necessarily many of these smaller powers, since once you start dividing up the all-encompassing power of a supreme principle, you’ll inevitably end up with more than one deity. Hence the plurality of gods.

The insight of polytheism is conducive to far-reaching religious tolerance. Since polytheists believe, on the one hand, in one supreme and completely disinterested power, and on the other hand in many partial and biased powers, there is no difficulty for the devotees of one god to accept the existence and efficacy of other gods. Polytheism is inherently open-minded, and rarely persecutes ‘heretics’ and ‘infidels’.

Even when polytheists conquered huge empires, they did not try to convert their subjects. The Egyptians, the Romans and the Aztecs did not send missionaries to foreign lands to spread the worship of Osiris, Jupiter or Huitzilopochtli (the chief Aztec god), and they certainly didn’t dispatch armies for that purpose. Subject peoples throughout the empire were expected to respect the empire’s gods and rituals, since these gods and rituals protected and legitimised the empire. Yet they were not required to give up their local gods and rituals. In the Aztec Empire, subject peoples were obliged to build temples for Huitzilopochtli, but these temples were built alongside those of local gods, rather than in their stead. In many cases the imperial elite itself adopted the gods and rituals of subject people. The Romans happily added the Asian goddess Cybele and the Egyptian goddess Isis to their pantheon.

The only god that the Romans long refused to tolerate was the monotheistic and evangelising god of the Christians. The Roman Empire did not require the Christians to give up their beliefs and rituals, but it did expect them to pay respect to the empire’s protector gods and to the divinity of the emperor. This was seen as a declaration of political loyalty. When the Christians vehemently refused to do so, and went on to reject all attempts at compromise, the Romans reacted by persecuting what they understood to be a politically subversive faction. And even this was done half-heartedly. In the 300 years from the crucifixion of Christ to the conversion of Emperor Constantine, polytheistic Roman emperors initiated no more than four general persecutions of Christians. Local administrators and governors incited some anti-Christian violence of their own. Still, if we combine all the victims of all these persecutions, it turns out that in these three centuries, the polytheistic Romans killed no more than a few thousand Christians.! In contrast, over the course of the next 1,500 years, Christians slaughtered Christians by the millions to defend slightly different interpretations of the religion of love and compassion.

The religious wars between Catholics and Protestants that swept Europe in the sixteenth and seventeenth centuries are particularly notorious. All those involved accepted Christ’s divinity and His gospel of compassion and love. However, they disagreed about the nature of this love. Protestants believed that the divine love is so great that God was incarnated in flesh and allowed Himself to be tortured and crucified, thereby redeeming the original sin and opening the gates of heaven to all those who professed faith in Him. Catholics maintained that faith, while essential, was not enough. To enter heaven, believers had to participate in church rituals and do good deeds. Protestants refused to accept this, arguing that this quid pro quo belittles God’s greatness and love. Whoever thinks that entry to heaven depends upon his or her own good deeds magnifies his own importance, and implies that Christ’s suffering on the cross and God’s love for humankind are not enough.

These theological disputes turned so violent that during the sixteenth and seventeenth centuries, Catholics and Protestants killed each other by the hundreds of thousands. On 23 August 1572, French Catholics who stressed the importance of good deeds attacked communities of French Protestants who highlighted God’s love for humankind. In this attack, the St Bartholomew’s Day Massacre, between 5,000 and 10,000 Protestants were slaughtered in less than twenty-four hours. When the pope in Rome heard the news from France, he was so overcome by joy that he organised festive prayers to celebrate the occasion and commissioned Giorgio Vasari to decorate one of the Vatican’s rooms with a fresco of the massacre (the room is currently off-limits to visitors).2, More Christians were killed by fellow Christians in those twenty-four hours than by the polytheistic Roman Empire throughout its entire existence.

God is One

With time some followers of polytheist gods became so fond of their particular patron that they drifted away from the basic polytheist insight. They began to believe that their god was the only god, and that He was in fact the supreme power of the universe. Yet at the same time they continued to view Him as possessing interests and biases, and believed that they could strike deals with Him. Thus were born monotheist religions, whose followers beseech the supreme power of the universe to help them recover from illness, win the lottery and gain victory in war.

The first monotheist religion known to us appeared in Egypt, c.350 sc, when Pharaoh Akhenaten declared that one of the minor deities of the Egyptian pantheon, the god Aten, was, in fact, the supreme power ruling the universe. Akhenaten institutionalised the worship of Aten as the state religion and tried to check the worship of all other gods. His religious revolution, however, was unsuccessful. After his death, the worship of Aten was abandoned in favour of the old pantheon.

Polytheism continued to give birth here and there to other monotheist religions, but they remained marginal, not least because they failed to digest their own universal message. Judaism, for example, argued that the supreme power of the universe has interests and biases, yet His chief interest is in the tiny Jewish nation and in the obscure land of Israel. Judaism had little to offer other nations, and throughout most of its existence it has not been a missionary religion. This stage can be called the stage of ‘local monotheism’.

The big breakthrough came with Christianity. This faith began as an esoteric Jewish sect that sought to convince Jews that Jesus of Nazareth was their long-awaited messiah. However, one of the sect’s first leaders, Paul of Tarsus, reasoned that if the supreme power of the universe has interests and biases, and if He had bothered to incarnate Himself in the flesh and to die on the cross for the salvation of humankind, then this is something everyone should hear about, not just Jews. It was thus necessary to spread the good word — the gospel — about Jesus throughout the world.

Paul’s arguments fell on fertile ground. Christians began organising widespread missionary activities aimed at all humans. In one of history’s strangest twists, this esoteric Jewish sect took over the mighty Roman Empire.

Christian success served as a model for another monotheist religion that appeared in the Arabian peninsula in the seventh century —- Islam. Like Christianity, Islam, too, began as a small sect in a remote corner of the world, but in an even stranger and swifter historical surprise it managed to break out of the deserts of Arabia and conquer an immense empire stretching from the Atlantic Ocean to India. Henceforth, the monotheist idea played a central role in world history.

Monotheists have tended to be far more fanatical and missionary than polytheists. A religion that recognises the legitimacy of other faiths implies either that its god is not the supreme power of the universe, or that it received from God just part of the universal truth. Since monotheists have usually believed that they are in possession of the entire message of the one and only God, they have been compelled to discredit all other religions. Over the last two millennia, monotheists repeatedly tried to strengthen their hand by violently exterminating all competition.

It worked. At the beginning of the first century av, there were hardly any monotheists in the world. Around ap 500, one of the world’s largest empires — the Roman Empire — was a Christian polity, and missionaries were busy spreading Christianity to other parts of Europe, Asia and Africa. By the end of the first millennium ap, most people in Europe, West Asia and North Africa were monotheists, and empires from the Atlantic Ocean to the Himalayas claimed to be ordained by the single great God. By the early sixteenth century, monotheism dominated most of Afro-Asia, with the exception of East Asia and the southern parts of Africa, and it began extending long tentacles towards South Africa, America and Oceania. Today most people outside East Asia adhere to one monotheist religion or another, and the global political order is built on monotheistic foundations.

Yet just as animism continued to survive within polytheism, so polytheism continued to survive within monotheism. In theory, once a person believes that the supreme power of the universe has interests and biases, what’s the point in worshipping partial powers? Who would want to approach a lowly bureaucrat when the president’s office is open to you? Indeed, monotheist theology tends to deny the existence of all gods except the supreme God, and to pour hellfire and brimstone over anyone who dares worship them.

Map 5. The Spread of Christianity and Islam.

Yet there has always been a chasm between theological theories and historical realities. Most people have found it difficult to digest the monotheist idea fully. They have continued to divide the world into ‘we’ and ‘they’, and to see the supreme power of the universe as too distant and alien for their mundane needs. The monotheist religions expelled the gods through the front door with a lot of fanfare, only to take them back in through the side window. Christianity, for example, developed its own pantheon of saints, whose cults differed little from those of the polytheistic gods.

Just as the god Jupiter defended Rome and Huitzilopochtli protected the Aztec Empire, so every Christian kingdom had its own patron saint who helped it overcome difficulties and win wars. England was protected by St George, Scotland by St Andrew, Hungary by St Stephen, and France had St Martin. Cities and towns, professions, and even diseases — each had their own saint. The city of Milan had St Ambrose, while St Mark watched over Venice. St Florian protected chimney cleaners, whereas St Mathew lent a hand to tax collectors in distress. If you suffered from headaches you had to pray to St Agathius, but if from toothaches, then St Apollonia was a much better audience.

The Christian saints did not merely resemble the old polytheistic gods. Often they were these very same gods in disguise. For example, the chief goddess of Celtic Ireland prior to the coming of Christianity was Brigid. When Ireland was Christianised, Brigid too was baptised. She became St Brigit, who to this day is the most revered saint in Catholic Ireland.

The Battle of Good and Evil

Polytheism gave birth not merely to monotheist religions, but also to dualistic ones. Dualistic religions espouse the existence of two opposing powers: good and evil. Unlike monotheism, dualism believes that evil is an independent power, neither created by the good God, nor subordinate to it. Dualism explains that the entire universe is a battleground between these two forces, and that everything that happens in the world is part of the struggle.

Dualism is a very attractive world view because it has a short and simple answer to the famous Problem of Evil, one of the fundamental concerns of human thought. ‘Why is there evil in the world? Why is there suffering? Why do bad things happen to good people?’ Monotheists have to practise intellectual gymnastics to explain how an all-knowing, all-powerful and perfectly good God allows so much suffering in the world. One well-known explanation is that this is God’s way of allowing for human free will. Were there no evil, humans could not choose between good and evil, and hence there would be no free will. This, however, is a non-intuitive answer that immediately raises a host of new questions. Freedom of will allows humans to choose evil. Many indeed choose evil and, according to the standard monotheist account, this choice must bring divine punishment in its wake. If God knew in advance that a particular person would use her free will to choose evil, and that as a result she would be punished for this by eternal tortures in hell, why did God create her? Theologians have written countless books to answer such questions. Some find the answers convincing. Some don’t. What’s undeniable is that monotheists have a hard time dealing with the Problem of Evil.

For dualists, it’s easy to explain evil. Bad things happen even to good people because the world is not governed single-handedly by a good God. There is an independent evil power loose in the world. The evil power does bad things.

Dualism has its own drawbacks. While solving the Problem of Evil, it is unnerved by the Problem of Order. If the world was created by a single God, it’s clear why it is such an orderly place, where everything obeys the same laws. But if Good and Evil battle for control of the world, who enforces the laws governing this cosmic war? Two rival states can fight one another because both obey the same laws of physics. A missile launched from Pakistan can hit targets in India because gravity works the same way in both countries. When Good and Evil fight, what common laws do they obey, and who decreed these laws?

So, monotheism explains order, but is mystified by evil. Dualism explains evil, but is puzzled by order. There is one logical way of solving the riddle: to argue that there is a single omnipotent God who created the entire universe — and He’s evil. But nobody in history has had the stomach for such a belief.

Dualistic religions flourished for more than a thousand years. Sometime between 1500 sc and 1000 sc a prophet named Zoroaster (Zarathustra) was active somewhere in Central Asia. His creed passed from generation to generation until it became the most important of dualistic religions — Zoroastrianism. Zoroastrians saw the world as a cosmic battle between the good god Ahura Mazda and the evil god Angra Mainyu. Humans had to help the good god in this battle. Zoroastrianism was an important religion during the Achaemenid Persian Empire (550-330 sc) and later became the official religion of the Sassanid Persian Empire (av 224-651). It exerted a major influence on almost all subsequent Middle Eastern and Central Asian religions, and it inspired a number of other dualist religions, such as Gnosticism and Manichaeanism.

During the third and fourth centuries av, the Manichaean creed spread from China to North Africa, and for a moment it appeared that it would beat Christianity to achieve dominance in the Roman Empire. Yet the Manichaeans lost the soul of Rome to the Christians, the Zoroastrian Sassanid Empire was overrun by the monotheistic Muslims, and the dualist wave subsided. Today only a handful of dualist communities survive in India and the Middle East.

Nevertheless, the rising tide of monotheism did not really wipe out dualism. Jewish, Christian and Muslim monotheism absorbed numerous dualist beliefs and practices, and some of the most basic ideas of what we call ‘monotheism’ are, in fact, dualist in origin and spirit. Countless Christians, Muslims and Jews believe in a powerful evil force — like the one Christians call the Devil or Satan – who can act independently, fight against the good God, and wreak havoc without God’s permission.

How can a monotheist adhere to such a dualistic belief (which, by the way, is nowhere to be found in the Old Testament)? Logically, it is impossible. Either you believe in a single omnipotent God or you believe in two opposing powers, neither of which is omnipotent. Still, humans have a wonderful capacity to believe in contradictions. So it should not come as a surprise that millions of pious Christians, Muslims and Jews manage to believe at one and the same time in an omnipotent God and an independent Devil. Countless Christians, Muslims and Jews have gone so far as to imagine that the good God even needs our help in its struggle against the Devil, which inspired among other things the call for jihads and crusades.

Another key dualistic concept, particularly in Gnosticism and Manichaeanism, was the sharp distinction between body and soul, between matter and spirit. Gnostics and Manichaeans argued that the good god created the spirit and the soul, whereas matter and bodies are the creation of the evil god. Man, according to this view, serves as a battleground between the good soul and the evil body. From a monotheistic perspective, this is nonsense — why distinguish so sharply between body and soul, or matter and spirit? And why argue that body and matter are evil? After all, everything was created by the same good God. But monotheists could not help but be captivated by dualist dichotomies, precisely because they helped them address the problem of evil. So such oppositions eventually became cornerstones of Christian and Muslim thought. Belief in heaven (the realm of the good god) and hell (the realm of the evil god) was also dualist in origin. There is no trace of this belief in the Old Testament, which also never claims that the souls of people continue to live after the death of the body.

In fact, monotheism, as it has played out in history, is a kaleidoscope of monotheist, dualist, polytheist and animist legacies, jumbling together under a single divine umbrella. The average Christian believes in the monotheist God, but also in the dualist Devil, in polytheist saints, and in animist ghosts. Scholars of religion have a name for this simultaneous avowal of different and even contradictory ideas and the combination of rituals and practices taken from different sources. It’s called syncretism. Syncretism might, in fact, be the single great world religion.

The Law of Nature

All the religions we have discussed so far share one important characteristic: they all focus on a belief in gods and other supernatural entities. This seems obvious to Westerners, who are familiar mainly with monotheistic and polytheist creeds. In fact, however, the religious history of the world does not boil down to the history of gods. During the first millennium sc, religions of an altogether new kind began to spread through Afro-Asia. The newcomers, such as Jainism and Buddhism in India, Daoism and Confucianism in China, and Stoicism, Cynicism and Epicureanism in the Mediterranean basin, were characterised by their disregard of gods.

These creeds maintained that the superhuman order governing the world is the product of natural laws rather than of divine wills and whims. Some of these natural-law religions continued to espouse the existence of gods, but their gods were subject to the laws of nature no less than humans, animals and plants were. Gods had their niche in the ecosystem, just as elephants and porcupines had theirs, but could no more change the laws of nature than elephants can. A prime example is Buddhism, the most important of the ancient natural law religions, which remains one of the major faiths.

The central figure of Buddhism is not a god but a human being, Siddhartha Gautama. According to Buddhist tradition, Gautama was heir to a small Himalayan kingdom, sometime around 500 BC. The young prince was deeply affected by the suffering evident all around him. He saw that men and women, children and old people, all suffer not just from occasional calamities such as war and plague, but also from anxiety, frustration and discontent, all of which seem to be an inseparable part of the human condition. People pursue wealth and power, acquire knowledge and possessions, beget sons and daughters, and build houses and palaces. Yet no matter what they achieve, they are never content. Those who live in poverty dream of riches. Those who have a million want two million. Those who have two million want 10 million. Even the rich and famous are rarely satisfied. They too are haunted by ceaseless cares and worries, until sickness, old age and death put a bitter end to them. Everything that one has accumulated vanishes like smoke. Life is a pointless rat race. But how to escape it?

At the age of twenty-nine Gautama slipped away from his palace in the middle of the night, leaving behind his family and possessions. He travelled as a homeless vagabond throughout northern India, searching for a way out of suffering. He visited ashrams and sat at the feet of gurus but nothing liberated him entirely – some dissatisfaction always remained. He did not despair. He resolved to investigate suffering on his own until he found a method for complete liberation. He spent six years meditating on the essence, causes and cures for human anguish. In the end he came to the realisation that suffering is not caused by ill fortune, by social injustice, or by divine whims. Rather, suffering is caused by the behaviour patterns of one’s own mind.

Gautama’s insight was that no matter what the mind experiences, it usually reacts with craving, and craving always involves dissatisfaction. When the mind experiences something distasteful it craves to be rid of the irritation. When the mind experiences something pleasant, it craves that the pleasure will remain and will intensify. Therefore, the mind is always dissatisfied and restless. This is very clear when we experience unpleasant things, such as pain. As long as the pain continues, we are dissatisfied and do all we can to avoid it. Yet even when we experience pleasant things we are never content. We either fear that the pleasure might disappear, or we hope that it will intensify. People dream for years about finding love but are rarely satisfied when they find it. Some become anxious that their partner will leave; others feel that they have settled cheaply, and could have found someone better. And we all know people who manage to do both.

Map 6. The Spread of Buddhism.

Great gods can send us rain, social institutions can provide justice and good health care, and lucky coincidences can turn us into millionaires, but none of them can change our basic mental patterns. Hence even the greatest kings are doomed to live in angst, constantly fleeing grief and anguish, forever chasing after greater pleasures.

Gautama found that there was a way to exit this vicious circle. If, when the mind experiences something pleasant or unpleasant, it simply understands things as they are, then there is no suffering. If you experience sadness without craving that the sadness go away, you continue to feel sadness but you do not suffer from it. There can actually be richness in the sadness. If you experience joy without craving that the joy linger and intensify, you continue to feel joy without losing your peace of mind.

But how do you get the mind to accept things as they are, without craving? To accept sadness as sadness, joy as joy, pain as pain? Gautama developed a set of meditation techniques that train the mind to experience reality as it is, without craving. These practices train the mind to focus all its attention on the question, ‘What am I experiencing now?’ rather than on ‘What would I rather be experiencing?’ It is difficult to achieve this state of mind, but not impossible.

Gautama grounded these meditation techniques in a set of ethical rules meant to make it easier for people to focus on actual experience and to avoid falling into cravings and fantasies. He instructed his followers to avoid killing, promiscuous sex and theft, since such acts necessarily stoke the fire of craving (for power, for sensual pleasure, or for wealth). When the flames are completely extinguished, craving is replaced by a state of perfect contentment and serenity, known as nirvana (the literal meaning of which is ‘extinguishing the fire’). Those who have attained nirvana are fully liberated from all suffering. They experience reality with the utmost clarity, free of fantasies and delusions. While they will most likely still encounter unpleasantness and pain, such experiences cause them no misery. A person who does not crave cannot suffer.

According to Buddhist tradition, Gautama himself attained nirvana and was fully liberated from suffering. Henceforth he was known as ‘Buddha’, which means ‘The Enlightened One’. Buddha spent the rest of his life explaining his discoveries to others so that everyone could be freed from suffering. He encapsulated his teachings in a single law: suffering arises from craving; the only way to be fully liberated from suffering is to be fully liberated from craving; and the only way to be liberated from craving is to train the mind to experience reality as it is.

This law, known as dharma or dhamma, is seen by Buddhists as a universal law of nature. That ‘suffering arises from craving’ is always and everywhere true, just as in modern physics E always equals mc2. Buddhists are people who believe in this law and make it the fulcrum of all their activities. Belief in gods, on the other hand, is of minor importance to them. The first principle of monotheist religions is ‘God exists. What does He want from me?’ The first principle of Buddhism is ‘Suffering exists. How do I escape it?’

Buddhism does not deny the existence of gods — they are described as powerful beings who can bring rains and victories — but they have no influence on the law that suffering arises from craving. If the mind of a person is free of all craving, no god can make him miserable. Conversely, once craving arises in a person’s mind, all the gods in the universe cannot save him from suffering.

Yet much like the monotheist religions, premodern natural-law religions such as Buddhism never really rid themselves of the worship of gods. Buddhism told people that they should aim for the ultimate goal of complete liberation from suffering, rather than for stops along the way such as economic prosperity and political power. However, 99 per cent of Buddhists did not attain nirvana, and even if they hoped to do so in some future lifetime, they devoted most of their present lives to the pursuit of mundane achievements. So they continued to worship various gods, such as the Hindu gods in India, the Bon gods in Tibet, and the Shinto gods in Japan.

Moreover, as time went by several Buddhist sects developed pantheons of Buddhas and bodhisattvas. These are human and non-human beings with the capacity to achieve full liberation from suffering but who forego this liberation out of compassion, in order to help the countless beings still trapped in the cycle of misery. Instead of worshipping gods, many Buddhists began worshipping these enlightened beings, asking them for help not only in attaining nirvana, but also in dealing with mundane problems. Thus we find many Buddhas and _ bodhisattvas throughout East Asia who spend their time bringing rain, stopping plagues, and even winning bloody wars – in exchange for prayers, colourful flowers, fragrant incense and gifts of rice and candy.

The Worship of Man

The last 300 years are often depicted as an age of growing secularism, in which religions have increasingly lost their importance. If we are talking about theist religions, this is largely correct. But if we take into consideration natural-law religions, then modernity turns out to be an age of intense religious fervour, unparalleled missionary efforts, and the bloodiest wars of religion in history. The modern age has witnessed the rise of a number of new natural-law religions, such as liberalism, Communism, capitalism, nationalism and Nazism. These creeds do not like to be called religions, and refer to themselves as ideologies. But this is just a semantic exercise. If a religion is a system of human norms and values that is founded on belief in a superhuman order, then Soviet Communism was no less a religion than Islam.

Islam is of course different from Communism, because Islam sees the superhuman order governing the world as the edict of an omnipotent creator god, whereas Soviet Communism did not believe in gods. But Buddhism too gives short shrift to gods, and yet we commonly classify it as a religion. Like Buddhists, Communists believed in a superhuman order of natural and immutable laws that should guide human actions. Whereas Buddhists believe that the law of nature was discovered by Siddhartha Gautama, Communists believed that the law of nature was discovered by Karl Marx, Friedrich Engels and Vladimir Ilyich Lenin. The similarity does not end there. Like other religions, Communism too has its holy scripts and prophetic books, such as Marx’s Das Kapital, which foretold that history would soon end with the inevitable victory of the proletariat. Communism had its holidays and festivals, such as the First of May and the anniversary of the October Revolution. It had theologians adept at Marxist dialectics, and every unit in the Soviet army had a chaplain, called a commissar, who monitored the piety of soldiers and officers. Communism had martyrs, holy wars and heresies, such as Trotskyism. Soviet Communism was a fanatical and missionary religion. A devout Communist could not be a Christian or a Buddhist, and was expected to spread the gospel of Marx and Lenin even at the price of his or her life.

Religion is a system of human norms and values that is founded on belief in a superhuman order. The theory of relativity is not a religion, because (at least so far) there are no human norms and values that are founded on it. Football is not a religion because nobody argues that its rules reflect superhuman edicts. Islam, Buddhism and Communism are all religions, because all are systems of human norms and values that are founded on belief in a superhuman order. (Note the difference between ‘superhuman’ and ‘supernatural’. The Buddhist law of nature and the Marxist laws of history are superhuman, since they were not legislated by humans. Yet they are not supernatural.)

Some readers may feel very uncomfortable with this line of reasoning. If it makes you feel better, you are free to go on calling Communism an ideology rather than a religion. It makes no difference. We can divide creeds into god-centred religions and godless ideologies that claim to be based on natural laws. But then, to be consistent, we would need to catalogue at least some Buddhist, Daoist and Stoic sects as ideologies rather than religions. Conversely, we should note that belief in gods persists within many modern ideologies, and that some of them, most notably liberalism, make little sense without this belief.

*

It would be impossible to survey here the history of all the new modern creeds, especially because there are no clear boundaries between them. They are no less syncretic than monotheism and popular Buddhism. Just as a Buddhist could worship Hindu deities, and just as a monotheist could believe in the existence of Satan, so the typical American nowadays is simultaneously a nationalist (she believes in the existence of an American nation with a special role to play in history), a free-market capitalist (she believes that open competition and the pursuit of self- interest are the best ways to create a prosperous society), and a liberal humanist (she believes that humans have been endowed by their creator with certain inalienable rights). Nationalism will be discussed in Chapter 18. Capitalism – the most successful of the modern religions —- gets a whole chapter, Chapter 16, which expounds its principal beliefs and rituals. In the remaining pages of this chapter I will address the humanist religions.

Theist religions focus on the worship of gods. Humanist religions worship humanity, or more correctly, Homo sapiens. Humanism is a belief that Homo sapiens has a unique and sacred nature, which is fundamentally different from the nature of all other animals and of all other phenomena. Humanists believe that the unique nature of Homo sapiens is the most important thing in the world, and it determines the meaning of everything that happens in the universe. The supreme good is the good of Homo sapiens. The rest of the world and all other beings exist solely for the benefit of this species.

All humanists worship humanity, but they do not agree on its definition. Humanism has split into three rival sects that fight over the exact definition of ‘humanity’, just as rival Christian sects fought over the exact definition of God. Today, the most important humanist sect is liberal humanism, which believes that ‘humanity’ is a quality of individual humans, and that the liberty of individuals is therefore sacrosanct. According to liberals, the sacred nature of humanity resides within each and every individual Homo sapiens. The inner core of individual humans gives meaning to the world, and is the source for all ethical and political authority. If we encounter an ethical or political dilemma, we should look inside and listen to our inner voice — the voice of humanity. The chief commandments of liberal humanism are meant to protect the liberty of this inner voice against intrusion or harm. These commandments are collectively known as ‘human rights’.

This, for example, is why liberals object to torture and the death penalty. In early modern Europe, murderers were thought to violate and destabilise the cosmic order. To bring the cosmos back to balance, it was necessary to torture and publicly execute the criminal, so that everyone could see the order re-established. Attending gruesome executions was a favourite pastime for Londoners and Parisians in the era of Shakespeare and Moliére. In today’s Europe, murder is seen as a violation of the sacred nature of humanity. In order to restore order, present-day Europeans do not torture and execute criminals. Instead, they punish a murderer in what they see as the most ‘humane’ way possible, thus safeguarding and even rebuilding his human sanctity. By honouring the human nature of the murderer, everyone is reminded of the sanctity of humanity, and order is restored. By defending the murderer, we right what the murderer has wronged.

Even though liberal humanism sanctifies humans, it does not deny the existence of God, and is, in fact, founded on monotheist beliefs. The liberal belief in the free and sacred nature of each individual is a direct legacy of the traditional Christian belief in free and eternal individual souls. Without recourse to eternal souls and a Creator God, it becomes embarrassingly difficult for liberals to explain what is so special about individual Sapiens.

Another important sect is socialist humanism. Socialists believe that ‘humanity’ is collective rather than individualistic. They hold as sacred not the inner voice of each individual, but the species Homo sapiens as a whole. Whereas liberal humanism seeks as much freedom as possible for individual humans, socialist humanism seeks equality between all humans. According to socialists, inequality is the worst blasphemy against the sanctity of humanity, because it privileges peripheral qualities of humans over their universal essence. For example, when the rich are privileged over the poor, it means that we value money more than the universal essence of all humans, which is the same for rich and poor alike.

Like liberal humanism, socialist humanism is built on monotheist foundations. The idea that all humans are equal is a revamped version of the monotheist conviction that all souls are equal before God. The only humanist sect that has actually broken loose from traditional monotheism is evolutionary humanism, whose most famous representatives are the Nazis. What distinguished the Nazis from other humanist sects was a different definition of ‘humanity’, one deeply influenced by the theory of evolution. In contrast to other humanists, the Nazis believed that humankind is not something universal and eternal, but rather a mutable species that can evolve or degenerate. Man can evolve into superman, or degenerate into a subhuman.

The main ambition of the Nazis was to protect humankind from degeneration and encourage its progressive evolution. This is why the Nazis said that the Aryan race, the most advanced form of humanity, had to be protected and fostered, while degenerate kinds of Homo sapiens like Jews, Roma, homosexuals and the mentally ill had to be quarantined and even exterminated. The Nazis explained that Homo sapiens itself appeared when one ‘superior’ population of ancient humans evolved, whereas ‘inferior’ populations such as the Neanderthals became extinct. These different populations were at first no more than different races, but developed independently along their own evolutionary paths. This might well happen again. According to the Nazis, Homo sapiens had already divided into several distinct races, each with its own unique qualities. One of these races, the Aryan race, had the finest qualities — rationalism, beauty, integrity, diligence. The Aryan race therefore had the potential to turn man into superman. Other races, such as Jews and blacks, were today’s Neanderthals, possessing inferior qualities. If allowed to breed, and in particular to intermarry with Aryans, they would adulterate all human populations and doom Homo sapiens to extinction.

Biologists have since debunked Nazi racial theory. In particular, genetic research conducted after 1945 has demonstrated that the differences between the various human lineages are far smaller than the Nazis postulated. But these conclusions are relatively new. Given the state of scientific knowledge in 1933, Nazi beliefs were hardly outside the pale. The existence of different human races, the superiority of the white race, and the need to protect and cultivate this superior race were widely held beliefs among most Western elites. Scholars in the most prestigious Western universities, using the orthodox scientific methods of the day, published studies that allegedly proved that members of the white race were more intelligent, more ethical and more skilled than Africans or Indians. Politicians in Washington, London and Canberra took it for granted that it was their job to prevent the adulteration and degeneration of the white race, by, for example, restricting immigration from China or even Italy to ‘Aryan’ countries such as the USA and Australia.

Humanist Religions — Religions that Worship Humanity

These positions did not change simply because new scientific research was published. Sociological and political developments were far more powerful engines of change. In this sense, Hitler dug not just his own grave but that of racism in general. When he launched World War Two, he compelled his enemies to make clear distinctions between ‘us’ and ‘them’. Afterwards, precisely because Nazi ideology was so racist, racism became discredited in the West. But the change took time. White supremacy remained a mainstream ideology in American politics at least until the 1960s. The White Australia policy which restricted immigration of non-white people to Australia remained in force until 1973. Aboriginal Australians did not receive equal political rights until the 1960s, and most were prevented from voting in elections because they were deemed unfit to function as citizens.

30. A Nazi propaganda poster showing on the right a ‘racially pure Aryan’ and on the left a ‘cross-breed’. Nazi admiration for the human body is evident, as is their fear that the lower races might pollute humanity and cause its degeneration.

The Nazis did not loathe humanity. They fought liberal humanism, human rights and Communism precisely because they admired humanity and believed in the great potential of the human species. But following the logic of Darwinian evolution, they argued that natural selection must be allowed to weed out unfit individuals and leave only the fittest to survive and reproduce. By succouring the weak, liberalism and Communism not only allowed unfit individuals to survive, they actually gave them the opportunity to reproduce, thereby undermining natural selection. In such a world, the fittest humans would inevitably drown in a sea of unfit degenerates. Humankind would become less and less fit with each passing generation — which could lead to its extinction.

31. A Nazi cartoon of 1933. Hitler is presented as a sculptor who creates the superman. A bespectacled liberal intellectual is appalled by the violence needed to create the superman. (Note also the erotic glorification of the human body.)

A 1942 German biology textbook explains in the chapter ‘The Laws of Nature and Mankind’ that the supreme law of nature is that all beings are locked in a remorseless struggle for survival. After describing how plants struggle for territory, how beetles struggle to find mates and so forth, the textbook concludes that:

The battle for existence is hard and unforgiving, but is the only way to maintain life. This struggle eliminates everything that is unfit for life, and selects everything that is able to survive … These natural laws are incontrovertible; living creatures demonstrate them by their very survival. They are unforgiving. Those who resist them will be wiped out. Biology not only tells us about animals and plants, but also shows us the laws we must follow in our lives, and steels our wills to live and fight according to these laws. The meaning of life is struggle. Woe to him who sins against these laws.

Then follows a quotation from Mein Kampf: ‘The person who attempts to fight the iron logic of nature thereby fights the principles he must thank for his life as a human being. To fight against nature is to bring about one’s own destruction.’3

At the dawn of the third millennium, the future of evolutionary humanism is unclear. For sixty years after the end of the war against Hitler it was taboo to link humanism with evolution and to advocate using biological methods to upgrade’ Homo sapiens. But today such projects are back in vogue. No one speaks about exterminating lower races or inferior people, but many contemplate using our increasing knowledge of human biology to create superhumans.

At the same time, a huge gulf is opening between the tenets of liberal humanism and the latest findings of the life sciences, a gulf we cannot ignore much longer. Our liberal political and judicial systems are founded on the belief that every individual has a sacred inner nature, indivisible and immutable, which gives meaning to the world, and which is the source of all ethical and political authority. This is a reincarnation of the traditional Christian belief in a free and eternal soul that resides within each individual. Yet over the last 200 years, the life sciences have thoroughly undermined this belief. Scientists studying the inner workings of the human organism have found no soul there. They increasingly argue that human behaviour is determined by hormones, genes and synapses, rather than by free will – the same forces that determine the behaviour of chimpanzees, wolves, and ants. Our judicial and political systems largely try to sweep such inconvenient discoveries under the carpet. But in all frankness, how long can we maintain the wall separating the department of biology from the departments of law and political science?