3-باب ئادەم ئاتا ۋە ھاۋا ئانىنىڭ بىر كۈنى

ئەگەر بىزنىڭ تەبىئىتىمىزنى، تارىخىمىىزنى ۋە پىسخولوگىيەمىزنى چۈشەنمەكچى بولساق، ئالدى بىلەن ئوۋچى ئەجدادلىرىمىزنىڭ كاللىسىدىكىنى چۈشىنىشىمىز كېرەك. ئۆز تۈرىدىكىلىرىمىزنىڭ تارىخىغا قارايدىغان بولساق،  خومۇ سەپىيانىسنىڭ يىمەكلىك ئىزدىگۈچى ئىكەنلىكىنى بىلىمىز. ئۆتكەن ئىككى يۈز يىلدا  نۇرغۇنلىغان خومۇ سەپىيانىسلار  شەھەر ۋە ئىشخانىلاردا ئىشلەپ تېرىكچىلىك قىلدى؛ ئالدىنقى 10،000 يىلدا خومۇ سەپىيانىسنىڭ كۆپىنچىسى دېھقانچىلىق ياكى پادىچىلىق بىلەن شۇغۇللىناتتى؛ ئىلگىرىكى نەچچە ئون مىڭ يىللىق ئوۋچىلىق ياكى يىغىمچىلىق تۇرمۇش ئۇسۇلىنى بۈگۈنكىسى سېلىشتۇرغاندا، ھازىرقى تۇرمۇش كۆزنى يۇمۇپ ئاچقاندەكلا بىر ئىش ئىدى.

يېقىندا جۇش ئۇرۇپ راۋاجلىنىۋاتقان تەدرىجى تەرەققىيات پىسخولوگىيەسى بىزنىڭ تۈرلۈك ئىجتىمائىي ۋە پسىخولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكلىرىمىزنىڭ دېھقانچىلىقتىن ئىلگىرىكى دەۋرلەردىن تارتىپ شەكىللەنگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ساھەدىكى ئالىملارنىڭ قارىشىچە، ھازىرمۇ مېڭىمىز ۋە زىھنىمىز يەنىلا ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق تىپىدىكى تۇرمۇش ئۇسۇلىغا ماسلاشقان  ئىدى. بىزنىڭ يېمەك-ئىچمەك ئادىتىمىز،  ئىختىلاپلىرىمىز ۋە جىنسىي تۇرمۇشمىز ئوۋچىلىق  زىھنىيتىمىزنىڭ نەتىجىسى ئىدى، ئۇ ھازىرقى سانائەت جەمئىيتىنىڭ غايەت زور شەھەر، ئايرۇپىلان، تېلىفۇن ۋە كومپىيوتېرلىرى  بىلەن ئۆز-ئارا تەسىرلىشكەن.  ھازىرقى مۇھىتىمىز بىزگە ئالدىنقى ئەۋلادلارغا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ماددىي بايلىق ۋە ئۇزۇن ئۆمۈر ئاتا قىلدى.  بىراق بۇ خىل موھىت بىزنى ياۋايىلاشتۇرىۋەتتى، چۈشكۈنلۈشتۈرۈۋەتتى ۋە كەيپىمىزنى ئېغىرلاشتۇرۇۋەتتى. بۇلارنىڭ سەۋەبىنى بىلىش ئۈچۈن تەدرىجى تەرەققىيات پىسخولۇگلىرى ئۆزىمىزنى شەكىللەندۈرگەن ئۇۋچىلىق دۇنيارىمىزنى يەنى ھىلىمۇ ئاڭسىزلارچە ياشاۋاتقان شۇ دۇنيانى تېخىمۇ چوڭقۇر تەتقىق قىلىشىمىز كىرەك، دەپ قارايدۇ.

مەسىلەن، ئىسسىقلىق مىقدارى يۇقىرى يېمەكلىكلەر بەدەنگە زىيانلىق بولسىمۇ نېمىشقا كىشىلەر ئۇلارنى تەرك ئەتمەيدۇ؟ بۈگۈنكى كۈندە باي دۆلەتلەردە ياشايدىغان كىشىلەر سېمىزلىك ئاپىتىدە، بۇ ئاپەت تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى تېزلىكتە قاپلاۋاتىدۇ. ئەگەر بىز ئەجدادلىرىمىزنىڭ يېمەك-ئىچمەك ئادىتىنى چۈشەنمىسەك، ئو ھالدا نېمە ئۈچۈن تاتلىق ۋە مايلىق يېمەكلىكلەرگە خۇشتارلىقىمىزنى چۈشىنەلمەيمىز. بۇرۇنقى ۋاقىتلاردا ئوتلاقتا ياكى ئورمانلىقتا يۇقىرى ئىسسىقلىقتىكى تاتلىق نەرسىلەر ئىنتايىن ئاز تېپىلاتتى، تاپقان تەقدىردىمۇ يېتىشمەيتتى. 30،000 يىل ئىلگىرى تاتلىق يېمەكلىكلەرنىڭ بىردىنبىر مەنبەسى پىشقان مېۋە ئىدى. ئەگەر تاش قۇرال دەۋرىدە بىر ئايال ئەنجۈرنى ئۇچراتقان بولسا، قىلىدىغان ئەڭ ئەقىلگە ئۇيغۇن ئىشنىڭ بىرى ئەتراپتىكى ئىتباش مايمۇنلار ئەنجۈرنى قۇرۇقداپ بولغۇچە  ئۇچراتقان يەردە راسا تويغۇدەك يىيىش ئىدى. يۇقىرى كالورىيەلىك يىمەكلىكلەرگە بولغان كۆزى ئاچلىق ئىستىكى گېنىمىزغا چوڭقۇر سىڭىپ كەتكەن. بىز بۈگۈن ئېگىز بىنالاردا يىمەكلىكلەرنى توڭلاتقۇلارغا لىق توشقۇزۇپ ياشىساقمۇ، بىزنىڭ د ن ئا رىمىز يەنىلا ئوتلاقتىكى ئاشۇ كۈنلەرنى ئەسلەيدۇ. شۇڭلاشقا بەزىلىرىمىز توڭلاتقۇدىن مارۇژنا تاپقان ۋاقتىمىزدا پۈتۈن قۇتىسىنى پاك پاكىز يەپ بولغاننىڭ ئۈستىگە كەينىدىن چوڭ كوكا كولا بىلەن سىڭدۈرىۋېتىمىز.

“ئاچكۆز گېن” نەزەرىيىسى كەڭ كۆلەمدە قوبۇل  قىلىنغان نەزەرىيەدۇر. باشقا نەزەرىيەلەرگە كەلسەك، ئۇلار تېخىمۇ ئىختىلاپلىق. مەسىلەن، بىر قىسىم تەدرىجى تەرەققىيات پىسخولوگلىرىنىڭ قارىشىچە، قەدىمكى يىغىش توپلاش بىلەن ھايات كەچۈرىدىغان قەبىلىلەر بىر ئەر بىر خوتۇنلۇق يادرو ئائىلىنى مەركەز قىلمىغان. كىشىلەرنىڭ شەخسىي مۈلكى يوق، بىر ئەر بىر خوتۇنلۇق  مۇناسىۋەت يوق، ھەتتا ئاتا كىملىكى مەۋجۇت بولمىغان. بۇنداق قەبىلىدە، ئاياللار بىرلا ۋاقىتتا بىر قانچە ئەر (ۋە ئاياللار) بىلەن يىقىنچىلىق قىلالىغان، قەبىلىدىكى قۇرامىغا يەتكەنلەر بالىلارنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئالغان. ئەرلەر قايسىنىڭ ئۆز بالىسى ئىكەنلىكىنى بىلمەيدىغان بولغاچقا، بارلىق بالىلارنى تەربىيىلەشتە باراۋەر مۇئامىلە قىلغان.

بۇنداق ئىجتىمائىي قۇرۇلما ئەكۋارىيەن ئوتوپىيەسى ئەمەس. نۇرغۇن ھايۋانلار بولۇپمۇ بىزنىڭ ئەڭ يېقىن تۇغقانلىرىمىز بولغان شىمپەنزە ۋە بونوبوسلارمۇ مۇشۇ خىل شەكىلدە ياشايدۇ. ھازىرمۇ بەزى ئىنسانلار، مەسىلەن ۋېنېزۇئېلادىكى بارى ئىندىئانلىرى بۇ خىل كوللىكتىپ ئاتىلىق شەكلىدە ياشايدۇ. بارى ئىندىئانلىرىغا ئوخشاش كىشىلەر بالىنىڭ مەلۇم بىر ئەرنىڭ ئىسپېرمىسىدىن ئەمەس، بەلكى ئانىنىڭ قورسىقىدىكى بىرىككەن ئىسپېرمىسىدىن توغۇلىدۇ، دەپ قارايدۇ. شۇڭا، ياخشى ئانا ئوخشىمىغان بىر قانچە ئەرلەر بىلەن يىقىنچىلىق قىلىدۇ، بولۇپمۇ ھامىلە ۋاقتىدا شۇنداق قىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ بالىسى ئەڭ ياخشى ئوۋچى، ئەڭ ياخشى ھېكايىچى، ئەڭ كۈچلۈك جەڭچى، ئەڭ كۆيۈمچان ئەرنىڭ ئىسپىرمىسىدىن بولغان بولىدۇ. ئەگەر بۇ سىزگە ھەقىقەتەن ئەخمەقلىق بىلىنسە، ئېسىڭىزدە بولسۇنكى، زامانىۋى تۆرەلمە تەتقىقاتى تەرەققىي قىلغانغا قەدەر، بالىنىڭ پەقەت بىرلا دادىسى بۇلىدىغانلىقىغا ئائىت پۇت باسىدىغان پاكىتلار يوق.

“قەدىمكى كوممۇنا” نەزەرىيىسىنى قوللىغۇچىلار دائىملىق ساداقەتسىزلىك (جۈپتىگە خىيانەت قىلىش)نىڭ بۈگۈنكى نىكاھنى شەكىللەندۈرگەنلىكىنى، بۈگۈنكى نىكاھتا ئاجرىشىش نىسبىتىنىڭ يەنىلا يۇقىرى ئىكەنلىكىنى، چوڭلار ۋە بالىلارنىڭ دائىم تۈرلۈك پىسخىكا مەسىلىلىرىگە دۇچار بولىدىغانلىقىنى، بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئىنسانلارنىڭ بىر ئەر بىر خوتۇنلۇق يادرۇ ئائىلە مۇناسىۋېتىدە ياشاشقا مەجبۇرلىنىشتىن كىلىپ چىققانلىقىنى، بۇنىڭ بىزنىڭ بىئولوگىيىلىك  يۇمشاق دېتالىمىز بىلەن ماسلىشالمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.[1]

نۇرغۇن ئالىملار يۇقىرىقى نەزەرىيەنى كەسكىن رەت قىلىدۇ ھەمدە بىر ئەر بىر خوتۇنلۇق مۇناسىۋەت ۋە يادرو ئائىلىنىڭ ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتىنىڭ مەركىزى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ ئالىملارنىڭ قارىشىچە، گەرچە قەدىمكى ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق تىپىدىكى جەمئىيەتلەر بۈگۈنكىگە قارىغاندا كوممۇنا ۋە باراۋەرلىكنى ئاساس قىلغان بولسىمۇ، ئۇلاردا يەنە  ئايرىم ھوجرىلار بار بولۇپ، بۇ ئايرىم ھوجرىلاردا كۈنلەمچى ئەر-ئاياللار ئۆزىنىڭ بالىلىرى بىلەن بىللە ياشايتتى. مۇشۇ سەۋەبتىن، بۈگۈنكى كۈندە ئاساسەن ھەممە مەدەنىيەتلەردە بىر ئەر بىر خوتۇنلۇق يادرو ئائىلە مۇناسىۋېتى مەۋجۇت بولۇپ، ئەر-ئاياللار بىر-بىرىگە ۋە بالىلىرىغا كۈچلۈك ئىگىدارچىلىق قىلىدۇ. ھەتتا بۈگۈنكى شىمالى كورىيە ۋە سۈرىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە سىياسىي كۈچ يەنىلا دادىدىن ئوغلىغا مىراس قالىدۇ.

بۇ ئىختىلاپنى ھەل قىلىش ۋە جىنسىي تۇرمۇشىمىزنى، جەمئىيتىمىزنى ۋە سىياسەتنى چۈشىنىش ئۈچۈن، بىز ئەجدادلىرىمىزنىڭ تۇرمۇش شارائىتىنى بىلىشىمىز؛ خومۇ سەپىيانىسنىڭ 70 مىڭ يىل ئىلگىرىكى بىلىش ئىنقىلابىدىن 12000 يىل ئىلگىرى دېھقانچىلىق ئىنقىلابىغىچە بولغان ئارىلىقتا قانداق ياشىغانلىقىنى تەتقىق قىلىشىمىز كېرەك.

بەختكە قارشى، بىزدە ئاشۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ ھاياتى ھەققىدە ئېنىق ماتېرىياللار ئاساسەن يوق.  “قەدىمكى كوممۇنا” ئېقىمى بىلەن ” مەڭگۈلۈك بىر ئەر بىر خوتۇنلۇق بولۇش” ئېقىمى ئوتتۇرىسىدىكى تالاش-تارتىشلار ناھايتى ئاجىز ئىسپاتلارغا تايانغان. ئوۋچى ۋە يىغىمچىلارنىڭ ھاياتى ھەققىدە بىزدە ھېچقانداق يازما خاتىرە يوق، ئارخولوگىيەلىك ئىسپاتلار ئاساسلىقى تاشقا ئايلانغان سۆڭەك ۋە تاش قوراللاردىن تەركىب تاپقان. ئەگەر قولدا ياسالغان بويۇملار ياغاچ، بامبۇك ياكى خۇرۇم قاتارلىق ماتېرىياللارنى ئىشلەتكەن بولسا، بۇ ماتېرىياللار پەقەت ئالاھىدە شارائىتتىلا ساقلىنىپ قالغان بولىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر ئارخولوگىيەلىك تەرەپباز قاراشلارغا ئاساسەن دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن ئىلگىرى ئىنسانلارنى پەقەت تاش قورال دەۋرىدە ياشىغان (تاش قۇرال ئىشلەتكەن) دەپ قارايدۇ. ​​تاش قۇرال دەۋرىنى ئەمەلىيەتتە «ياغاچ دەۋرى» دېيىش تېخىمۇ توغرا. چۈنكى ئۇ ۋاقىتتىكى ئوۋچىلىق ۋە يىغىۋېلىش قوراللىرىنىڭ كۆپىنچىسى يەنىلا ياغاچتىن ياسالغان.

ساقلىنىپ قالغان ئاسار-ئەتىقىگە تايىنىپلا قەدىمكى ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق بىلەن شۇغۇنلانغانلارنىڭ ھاياتىنى قايتا يەكۈنلەش ئىنتايىن كۆپ مەسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. يىمەكلىك توپلاش بىلەن شوغۇللانغۇچىلار (ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق) بىلەن ئۇلارنىڭ كىيىنكى ئەۋلادى بولغان دېھقانچىلىق ۋە سانائەت بىلەن شوغۇللانغۇچىلارنى  سېلىشتۇرغاندا، ئەڭ چوڭ پەرقنىڭ يىمەكلىك توپلىغۇچىلارنىڭ ئازغىنە قۇراللار بىلەن ھاياتىنى باشلىغانلىقىنى، بىراق قۇراللىرىنىڭ ئۇلارنىڭ ھاياتىدا خىلى ئوبدان ئەسقاتقانلىقى كۆزىمىزگە چېلىقىدۇ. بۈگۈنكى باي جەمئىيەتتە، ھەر بىر ئادەتتىكى ئادەم ئۆمرىدە ماشىنا ۋە ئۆيدىن تارتىپ بىر قېتىم ئىشلىتىلىدىغان زاكا ۋە سۈتكچە مىليونلىغان سۈنئىي بۇيۇملارنى ئىشلىتىدۇ. ھەر قانداق  پائالىيەت، ئېتىقاد، ھەتتا ھېسسىيات ئۆزىمىزنىڭ لايىھە ئوبىكتى تەرىپىدىن ۋۇجۇدقا چىققىنى يوق. مەسىلەن، بىزنىڭ يىمەك ئىچمەك ئادىتىمىز بىر قاتار ئادەمنىڭ ئىشەنگۈسى كەلمىگۈدەك دەرىجىدىكى نەرسىلىرنىڭ توپلانمىسىدىن ئىبارەت. مەسلەن، قوشۇق ۋە كۆزئەينەكتىن تارتىپ، مۇرەككەپ گېن قۇرۇلۇش تەجرىبىخانىسى ۋە غايەت زور ئوكيانغا بارىدىغان بېلىقچىلىق كېمىلىرىگە قەدەر. (بۇلارنىڭ ھېچقايسىسىنى بىز ئۆزىمىز ياسىمىغان، -تەرجىماندىن). ئويناشقا كەلسەك، نۇرغۇنلىغان سۇلياۋ كارتىلاردىن تارتىپ 100،000 ئادەم بار تەنتەربىيە مەيدانلىرىغىچە نۇرغۇن ئويۇنچۇقلارنى ئىشلىتىمىز. رومانتىك ۋە جىسنىي تۇرمۇشلىرىمىز ئۈزۈك، كارىۋات، چىرايلىق كىيىم-كېچەك، غىدىقلىغۇچى ئىچ  كىيىم، گاندون، مودا رېستۇران، ئۆتەڭ، ئايرودروم ئۆيى ، توي زالى، توي زىياپىتى قاتالىقلار بىلەن جابدۇنغان. دىنلار خىرىستىئانلارنىڭ چېركاۋلىرى، مۇسۇلمانلارنىڭ مەسچىتلىرى، ھىندىلارنىڭ ساڭراملىرى، يەھۇدىلارنىڭ سىناگوكلىرى، تىبەتلەر بۇددىستلارنىڭ چاقىپىلەكلىرى،  پوپلارنىڭ كىيىمى، شام ، ئىسرىق، روژدېستۋو دەرىخى، قەبرە تېشى ۋە ھەر خىل ئوبرازلار ئارقىلىق ھاياتىمىزغا مۇقەددەسلىكنى ئېلىپ كىرگەن.

يېڭى ئۆيگە كۆچمىگۈچە قانچىلىك نەرسىلىرىمىزنىڭ بارلىقىنى ھېس قىلمايمىز. ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق بىلەن شۇغۇنلانغانلار بارلىق نەرسىلىرىنى دۈمبىسىگە ئارتىپ ھەر ئايدا، ھەر ھەپتىدە، ھەتتا بەزىدە ھەر كۈنى دىگۈدەك يۆتكىلىشى كېرەك ئىدى. ئۇ ۋاقىتتا ئۆي كۆچۈرۈپ بەرگۈچى شىركەت ياكى ۋاگون، ھەتتا بىر نەرسىلەرنى ئارتىپ ماڭىدىغان ھايۋانلارمۇ يوق ئىدى. شۇڭا ئۇلار لازىمەتلىكلىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەكتە ساقلىشى كېرەك ئىدى. شۇڭلاشقا ئۇلارنىڭ روھىي، دىنىي ۋە ھېسسىي ھاياتىنىڭ كۆپىنچىسى قولدا ياسىغان بويۇملارنىڭ ياردىمىگە موھتاج ئەمەسلىكىنى يەكۈنلەش ئەقىلگە مۇۋاپىق. ھازىردىن باشلاپ 100 مىڭ يىلغىچە بولغان ئارىلىقنى تەتقىق قىلىدىغان ئارخېئولوگلار مەسچىت خارابىسىدىن قېزىۋېلىنغان سان-ساناقسىز بۇيۇملارنى تەتقىق قىلسا مۇسۇلمانلارنىڭ ئېتىقادى ۋە ئىبادەتلىرى ھەققىدە مۇۋاپىق ۋە توغرا يەكۈن چىقىرالايدۇ. بىراق بىز قەدىمكى ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق بىلەن شۇغۇنلانغۇچىلارنىڭ ئېتىقادى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىنى چۈشىنىشتە قايمۇقۇپ قالىمىز. بۇ خۇددى كەلگۈسىدىكى بىر تارىخچى 21-ئەسىردىكى ياشلارنىڭ ئىجتىمائىي پائالىيىتىنى چۈشىنىشنى ئويلىسا، پەقەت قەغەزگىلا تايانغانلىقى سەۋەبىدىن ئوخشاش قىيىنچىلىققا دۇچ كىلىدۇ. چۈنكى بارلىق تېلېفون، ئېلېكترونلۇق خەت، بىلوگ ۋە قىسقا ئۇچۇر قاتارلىقلارنىڭ ھېچبىرىنىڭ ئىنىق خاتىرىسى قالمايدۇ.

شۇڭلاشقا، ئەگەر بىز قەدىمكى قولدا ياسالغان بويۇملار ئارقىلىقلا قەدىمكى ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق تىپىدىكى ھاياتنى چۈشىنىشنى ئويلىساق، ئۇ ھالدا بىزدە ئېغىش بولغان بولىدۇ. بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشنىڭ بىر ئۇسۇلى بۈگۈنكى ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق تىپىدىكى جەمئىيەتنى تەتقىق قىلىش. ئىنسانشۇناسلىق مېتودلىرى ئارقىلىق بۇ خىل جەمئىيەتلەرنى بىۋاسىتە تەتقىق قىلالايمىز. بىراق، بۇ زامانىۋى جەمئىيەتتىن قەدىمكى جەمئىيەتنىڭ قىياپىتىنى يەكۈنلىمەكچى بولساق تولىمۇ ئېھتىيات قىلىشىمىز كېرەك.

ئالدى بىلەن، بۈگۈنگىچە ساقلىنىپ قالغان بارلىق ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق تىپىدىكى جەمئىيەتلەر مەلۇم دەرىجىدە قوشنا دېھقانچىلىق ياكى سانائەت جەمئىيەتلىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان، شۇڭا ھازىر توغرا بولغاننى نەچچە ئون مىڭ يىل ئىلگىرىمۇ توغرا دەپ قاراش خەتەرلىك.

ئىككىنچىدىن، بۈگۈنكى ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق تىپىدىكى جەمئىيەتلەر ئاساسلىقى ناچار ئىقلىم، ئوسال يەر قاتلىمى مەۋجۇت ۋە دېھقانچىلىققا ماس كەلمەيدىغان رايۇنلاردا ساقلىنىپ قالغان. مەسىلەن، ئافرىقىنىڭ جەنۇبىدىكى كالاخارى قۇملۇقىدا ناچار شارائىتقا ماسلىشىپ ساقلىنىپ قالغان جەمئىيەتلەر ئەينى ۋاقىتتا چاڭجياڭ دەرياسى ۋادىسىدىكى مۇنبەت رايونلاردىكى جەمئىيەتلەرنى چۈشىنىشتە خاتا مودېل بولۇپ قالىدۇ. بولۇپمۇ، كالاخارى قۇملۇقىنىڭ نوپۇس زىچلىقى قەدىمكى دەۋردىكى چاڭجياڭ دەرياسى ۋادىسىدىن كۆپ تۆۋەن بولۇپ، قەبىلە نوپۇسىنىڭ كۆلىمى ۋە قۇرۇلمىسى قاتارلىق مۇھىم سۇئاللارغا جاۋاپ تېپىشتا ھېچقانداق يىپ ئۇچى بولالمايدۇ.

ئۈچىنچىسى، ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق بىلەن شوغۇللىنىدىغان جەمئىيەتلەرنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇلارنىڭ ھەر بىرىنىڭ ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى بار ۋە بىر-بىرىگە ئوخشىمايدۇ. بۇ خىل ئ‍وخشىماسلىق دۇنيانىڭ بۇ تەرىپىدىكىلەر بىلەن ئۇ تەرىپىدىكىلەردىلا كۆرۈلۈپ قالماستىن، بەلكى ئوخشاش بىر رايوندىمۇ كۆرىلىدۇ. بۇنىڭ ياخشى مىسالى ئاۋسترالىيەدە تۇنجى بولۇپ ئولتۇراقلىشىپ قالغان ياۋروپالىقلار بايقىغان يەرلىك كىشىلەردىكى ھەرخىل پەرقلەردىن ئىبارەت. ئەنگىلىيەلىكلەر ئاۋىستىرالىيەنى بويسۇندۇرۇشتىن ئىلگىرى، پۈتكۈل ئاۋىستىرالىيە قىتئەسىدە تەخمىنەن 300،000دىن 700،00مىڭغىچە 200 دىن 600 گىچە قەبىلىگە بۆلۈنگەن يەرلىك خەلق مەۋجۇت بولۇپ، ھەر بىر قەبىلە بىر قانچە كىچىك قەبىلەچاققا ئايرىلغان.²  ھەر بىر قەبىلىنىڭ ئۆز تىلى، دىنى، قائىدىسى ۋە ئۆرپ-ئادىتى بار ئىدى. مەسىلەن، جەنۇبىي ئاۋسترالىيەنىڭ ئادېلايد شەھىرىگە يېقىن جايدا، بىر قانچە ئاتا جەمەتىنى ئاساس قىلغان قەبىلە بار بولۇپ، ئۇلار ئاتا تەرەپنىڭ ئەۋلادلىرى ئىدى. ئۇلار پۈتۈنلەي زېمىننى ئاساس قىلىپ بىر قەبىلە ئەتراپىغا باغلانغان ئىدى. ئەكسىچە، ئاۋىستىرالىيەنىڭ شىمالىدىكى بەزى قەبىلىلەر ئانا ئۇرۇقىغا باغلانغان بولۇپ، بۇ قەبىلىدىكى كىشىنىڭ كىملىكى ئاساسلىقى ئۇنىڭ زېمىنىدىن ئەمەس، توتېمىدىن كېلەتتى.

قەدىمقى ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق بىلەن شوغۇللانغۇچىلارنىڭ ئارىسىدا ئېتنىك ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى كۆپ خىللىق كۆرنەرلىك ئىدى. دېھقانچىلىق ئىنقىلابىغا ئۆتۈش ھارپىسىدا، پۈتۈن يەر شارىدا تەخمىنەن 5 مىليوندىن 8 مىليونغىچە ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق بىلەن شوغۇللىنىدىغان نوپۇس بولۇپ، بۇ نوپۇس مىڭلىغان ئوخشىمىغان مۇستەقىل قەبىلە بىلەن مىڭلىغان ئوخشىمىغان دىن ۋە مەدەنىيەتكە بۆلۈنگەن.[2] لىكىن بۇ بىلىش ئىنقىلابىنىڭ ئاساسلىق مىراسى ئىدى. توقۇلما ھېكايىلەر سەۋەبىدىن، ئوخشاش ئېكولوگىيەلىك شارائىتتا ياشىغان ۋە ئوخشاش گىن تۈزۈلۈشىگە ئىگە كىشىلەرمۇ ئوخشاش بولمىغان قائىدە ۋە قىممەت قاراش ئىپادىلىنىدىغان ئوخشىمىغان مەۋھۇم رېئاللىقنى بارلىققا كەلتۈرەلىگەن.

مەسىلەن،  30،000 يىل ئىلگىرى ھازىرقى ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتىنىڭ ئورنىدا ياشايدىغان ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق بىلەن شوغۇللانغۇچىلار ھازىرقى كامبىرىجدا ئولتۇراقلاشقان كىشىلەردىن ئوخشىمايدىغان تىلدا سۆزلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىشكە ئاساسىمىز بار. بەلكىم بىر قەبىلە ئۇرۇشقاق بولسا يەنە بىر قەبىلە تىنچ ياشىغان بولۇشى مۇمكىن. بەلكىم كامبىرىجدىكى قەبىلىلەر كوممۇنا ھاياتىنى ياشىغان بولسا، ئوكسفورتتىكىلەر يادرو ئائىلىنى ئاساس قىلغان بولۇشى مۇمكىن. كامبىرىجلىقلار قەبىلىنى ھىمايە قىلغۇچى روھنى ياغاچ ھەيكەلگە ئويۇش ئۈچۈن ئۇزۇن ۋاقىت سەرپ قىلغان بولسا، ئوكسفوردلۇقلار ئۇسسۇل ئارقىلىق ئىبادەت قىلغان بولۇشى مۇمكىن. ئالدىنقىسى قايتا تۇغۇلۇشقا ئىشەنگەن بولسا، كېيىنكىسى بۇنى قۇرۇق گەپ دەپ ئويلىغان بولۇشى مۇمكىن. ئوخشاش جىنىسلىقلار مۇناسىۋىتى بىر جەمئىيەتتە قوبۇل قىلىنغان بولسا، يەنە بىر جەمئىيەتتە چەكلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.

باشقىچە ئېيتقاندا، بۈگۈنكى ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق بىلەن شوغۇللانغۇچىلارنىڭ جەمئىيەتلىرىگە ئىنسانشۇناسلىق نەزىرى بىلەن قارايدىغان بولساق، بەزى قەدىمكى ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق بىلەن شوغۇللانغۇچىلارنى چۈشىنىش مۇمكىنچىلىكلىرىگە ياردەم بېرەلىگەن بىلەن، قەدىمقى گورزىنتال مۇمكىنچىلىكلەر بەك كەڭرى بولۇپ، كۆپ نەرسىلەر يەنىلا كۆزىمىزدىن غايىپ ھالەتتە.[3]  خومۇ سەپىيانىنىڭ “تەبىئىي تۇرمۇش ئۇسۇلى” ھەققىدىكى تالاش-تارتىش ئاساسلىق نوقتىدىن ئېغىپ كىتىدۇ. ھەتتا بىلىش ئىنقىلابىدىن بۇيان، خومۇ سەپىيانىس ئۈچۈن ئەزەلدىن بىرلا “تەبىئىي تۇرمۇش ئۇسۇلى” بولۇپ باقمىغان. ھەقىقىي مەۋجۇت بولغىنى “مەدەنىيەت تاللىشى” بولۇپ، تاللاشلار رەڭدار ۋە كۆزنى قاماشتۇرىدۇ.

ئەسلىدىكى باي جەمئىيەت

دېھقانچىلىقتىن ئىلگىرىكى ھايات ھەققىدە قانچىلىك ئومۇشلاشتۇرۇلغان يەكۈن چىقىرالايمىز؟ بەلكىم شۇنى جەزىملەشتۈرۈشكە بولىدۇكى، ئۇ ۋاقىتتىكى كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئون نەچچە ۋە ياكى يۈز نەچچە ئەزادىن تەركىپ تاپقان كىچىك قەبىلىلەردە ياشىغان بولۇپ، بارلىق ئەزالار ئىنسان ئىدى. بۇ ئاخىرقى نوقتىغا دىققەت قىلىش ئىنتايىن مۇھىم. چۈنكى، ئۇ روشەنلىكتىن خىلى يىراق(ئۇ تېخى ئېنىق ئەمەس). دېھقانچىلىق ۋە سانائەت جەمئىيەتلىرىدە كۆندۈرۈلگەن ھايۋانلارنىڭ سانى ئەمەلىيەتتە ئىنسانلارنىڭكىدىن كۆپ. گەرچە ھايۋانلارنىڭ ئورنى خوجايىنلىرىنىڭكىدىن تۆۋەن بولسىمۇ، ئۇلار يەنىلا ئىنسانلاردەك جەمئىيەتنىڭ ئەزاسى سانىلاتتى. مەسىلەن، بۈگۈنكى يېڭى زېلاندىيەدە، گەرچە 4 مىليون 500 مىڭ خومۇ سەپىيانىس بولسىمۇ ، 50 مىليونغا يېقىن قوي بار.

بىراق، ئىت يۇقىرىقى ئومۇمىي قائىدىگە بويسۇنمايدۇ. ئىتلار خومۇ سەپىيانىس كۆندۈرىۋالغان تۇنجى ھايۋان بولۇپ، بۇ دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن خېلى بۇرۇنلا يۈز بەرگەن ئىش ئىدى. مۇتەخەسسىسلەر ئىتنىڭ كۆندۈرۈلۈشى ھەققىدە ئېنىق بىر ۋاقىتقا قوشۇلمىسىمۇ، ئەمما بىزدە ئىتنىڭ تەخمىنەن 15000 يىل ئىلگىرى كۆندۈرۈلگەنلىكى ھەققىدە ئىختىلاپسىز پاكىتلار بار. ئىتلار ئىنسانلارنىڭ ھاياتىغا نەچچە مىڭ يىللار ئىلگىرى كىرگەن بولۇشى مۇمكىن.

ئوۋ ئوۋلاش ۋە ئۇرۇشتىن باشقا، ئىتلار ياۋا ھايۋانلار ياكى ئىنسانلارنىڭ تاجاۋۇزىدىن ئاگاھلاندۇرۇغۇچى سۈپىتىدە قوللىنىلغان. ئەۋلادمۇ ئەۋلاد داۋاملىشىشىغا ئەگىشىپ، ئىنسانلار بىلەن ئىتلار ئۆز-ئارا ياخشى ئالاقىنى تەرەققىي قىلدۇرغان. ئىنسانلارنىڭ ئېھتىياجى ۋە ھېسسىياتىغا بەكرەك دىققەت قىلالايدىغان ئىتلار تېخىمۇ كۆپ غەمخورلۇققا ۋە يېمەكلىككە ئېرىشكەن، ھەمدە ھايات قېلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىتلارمۇ ئىنسانلارنى رازى قىلىشنى ئۆگىنىپ، ئۆزىنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرغان. 15000 يىللىق رىشتە ئىنسانلار بىلەن ئىتلار ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر چۈشىنىش ۋە ھېسسىياتنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، بۇ رىشتە ئىنسانلار بىلەن باشقا ھايۋانلار ئوتتۇرىسىدىكى رىشتىدىن زور دەرىجىدە ئېشىپ كەتكەن.[4] بەزى ئەھۋاللاردا، ھەتتا ئۆلگەن ئىتلارمۇ ئىنسانلارغا ئوخشاش مۇراسىملار بىلەن دەپنە قىلىنغان.

7-رەسىم بۇ تارىختىكى تۇنجى ئەرمەك ھايۋانمۇ؟ ئىسرائىلىيەنىڭ شىمالىدىن قېزىۋېلىنغان 12000 يىللىق تارىخقا ئىگە قەبرىدىن تەخمىنەن 50 ياشلار چاممىسىدىكى بىر ئايالنىڭ ئىسكىلىتى كۈچۈكنىڭ ئىسكىلىتىغا يانمۇ-يان ھالەتتە بايقالغان ئىدى(تۆۋەن سول بولۇڭدا).  ئىت ئايالنىڭ بېشىغا يېقىن دەپنە قىلىنغان. ئايال سول قولىنى ئىتنىڭ بېشىغا قويغان بولۇپ، مەلۇم خىل ھېسسىيات رىشتىسىنى ئىما قىلىپ تۇراتتى. ئەلۋەتتە، باشقا چۈشەندۈرۈشلەرمۇ بار. مەسىلەن، بۇ ئىت كەلگۈسىدىكى دۇنيانىڭ دەرۋازىۋەنگە بېرىلگەن سوۋغات.

ئوخشاش بىر قەبىلىنىڭ ئەزالىرى بىر-بىرىنى ئوبدان بىلىشەتتى، كىشىلەر پۈتۈن ھاياتىنى تۇغقانلىرى ۋە دوستلىرى بىلەن بىللە ئۆتكۈزەتتى. يالغۇزلۇق ياكى شەخسىي سىر دېگەن نەرسە ئاساسەن يوق ئىدى. گەرچە قوشنا قەبىلىلەر ئاندا-ساندا بايلىق تالاشسىمۇ، ھەتتا ئۇرۇش قىلىشسىمۇ، ئەمما دوستانە ئالاقىلەرمۇ مەۋجۇت ئىدى. قەبىلىلەر ئارا ئەزا ئالماشتۇرۇش، بىللە ئوۋ ئوۋلاش، ئاز ئۇچرايدىغان ھەشەمەتلىك بۇيۇملارنىڭ سودىسىنى قىلىش، مۇستەھكەم سىياسىي ئىتتىپاقلىق ۋە دىنىي بايراملارنى بىرلىكتە تەبرىكلەش قاتارلىق پائالىيەتلەر مەۋجۇت ئىدى. مۇشۇنداق ھەمكارلىقلار خومۇ سەپىيانىسنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكى بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ باشقا ئىنسان تۈرلىرىگە قارىغاندا ھالقىلىق ئۈستۈنلۈكى ئىدى. بەزىدە قوشنا قەبىلىلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ قويۇقلۇقىدىن قەبىلىلەر بىرلىشىپ، ئاخىرىدا ئورتاق تىل، ئورتاق ئەپسانە، ئورتاق قائىدە ۋە قىممەت قاراشلاردىن بەھىرلىنەتتى.

شۇنداق بولسىمۇ، بىز بۇ خىل تاشقى مۇناسىۋەتنىڭ مۇھىملىقىنى كۆپتۈرۋەتمەسلىكىمىز كېرەك. گەرچە بىر قانچە قوشنا قەبىلىلەر كرىزىس مەزگىلىدە ھەمكارلاشقان، ھەتتا ئاندا-ساندا ئوۋ ئوۋلايدىغان ياكى زىياپەت تەشكىللەيدىغان بولسىمۇ، بىراق، ھەر بىر قەبىلە يەنىلا پۈتۈنلەي ئايرىم ۋە مۇستەقىل ياشىغان. سودا ئاساسەن ئابروينى كۆرسىتىدىغان قولۇلە قېپى، كەھرىۋا، بوياق بويۇملار بىلەن چەكلەنگەن. كىشىلەرنىڭ مېۋە ياكى گۆش قاتارلىق ئىستېمال بۇيۇملىرىنى، ياكى شۇنداقلا بىر قەبىلىنىڭ ھايات قېلىش ئۈچۈن تاينىدىغان باشقا قەبىلىدىن ئىمپورت قىلىدىغان بويۇم توغرىسىدا ھېچقانداق پاكىت يوق. قەبىلە ھېچقاچان مەڭگۈلۈك سىياسىي رامكا سۈپىتىدە مۇلازىمەت قىلمىغان،  گەرچە قەبىلىنىڭ پەسىللىك يىغىن سورۇنلىرى بولغان تەقدىردىمۇ مەڭگۈلۈك مەركەزلىرى ياكى سىياسى ئورگانلىرى يوق ئىدى. ئادەتتە قەبىلىدىكى كىشىلەر يات قەبىلىدىكى كىشىلەرنى بىر نەچچە ئايدا بىر نەچچە قېتىم كۆرەلەيتتى ياكى ئاۋازىنى ئاڭلىيالايتتى. بىر ئادەم ئۆمرىدە پەقەت نەچچە يۈز ئادەمنىلا كۆرەلەيتتى. خومۇ سەپىيانىس كەڭرى تېروتورىيەدە ئىنتايىن شالاڭ تارقالغان ئىدى. دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن ئىلگىرى، پۈتكۈل يەر شارىدىكى ئىنسانلارنىڭ نوپۇسى بۈگۈنكى قاھىرە نوپۇسىدىن ئاز ئىدى.

خومۇ سەپىيانىسنىڭ كۆپ قىسىم قەبىلىلىرى يول ئۈستىدە ياشايدىغان بولۇپ، بىر يەردىن بىر يەرگە يېمەكلىك ئىزدەپ كۆچۈپ يۈرەتتى. بىراق قەبىلىلەرنىڭ يۆتكىلىشى پەسىلنىڭ ئۆزگىرىشىگە، ھايۋانلارنىڭ كۆچىشىگە، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۆسۈشىگە ئاساسەن ئۆزگىرىپ باراتتى. قەبىلىلەر ئومۇمەن ئوخشاش رايۇنغا قايتىپ كىلەتتى، قەبىلىلەرنىڭ كۆچۈپ يۈرۈيدىغان يەر مەيدانى تەخمىنەن ئون نەچچە كۋادرات كىلومېتىردىن يۈز نەچچە كۋادرات كىلومېتىرغىچە كېلەتتى.

قەبىلىلەر ئاندا-ساندا تەبىئىي ئاپەت، زوراۋانلىق، نوپۇس بېسىمى ياكى تەسىرچان رەھبەر سەۋەبىدىن ئەسلىدىكى ئوتلاقتىن سەرگەردان بولۇپ چىقىپ كىتەتتى. بۇ خىل سەرگەردانلىق ئىنسانلارنىڭ يەر شارىغا كېڭىيىشىدىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ ئىدى. ئەگەر ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق تىپىدىكى قەبىلىلەر ھەر 40 يىلدا بىر قېتىم پارچىلىنىپ يىڭى قەبىلە شەكىللەندۈرسە ۋە يېڭى قەبىلە شەرققە 100 كىلومېتىر سۈرۈلۈپ ماڭسا، تەخمىنەن 10 مىڭ يىلدىن كېيىن شەرقىي ئافرىقىدىن خىتايغا كېلەلەيتتى.

بەزى ئالاھىدە ئەھۋاللاردا، ئەگەر مەلۇم بىر جايدا ئالاھىدە مول يېمەكلىك مەنبەسى بولسا، قەبىلىلەر بۇنداق يەرلەردە پەسىللىك ۋە ھەتتا مەڭگۈلۈك ئولتۇراقلىشىشى مۇمكىن ئىدى. يېمەكلىكلەرنى قۇرۇتۇش، ئىسلاش ۋە توڭلىتىش تېخنىكىسى كىشىلەرنىڭ بىر جايدا  ئۇزۇنراق تۇرۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەڭ مۇھىمى، ئىنسانلار سۇ مەھسۇلاتلىرى مول بولغان بىر قىسىم دېڭىز ۋە دەريا بويلىرىدا ئۇزۇن مۇددەتلىك ئولتۇراقلىشىپ بېلىقچىلىق كەنتى قۇرغان بولۇپ، بۇ دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن خېلى بۇرۇنلا تۇنجى ئولتۇراق رايوننىڭ پەيدا بولۇشى ئىدى. ئەڭ بالدۇر بېلىقچىلىق كەنتى ھىندونېزىيە تاقىم ئارىلىنىڭ دېڭىز قىرغىقىدا 45000 يىللار بۇرۇن پەيدا بولغان بولۇشى مۇمكىن. ۋە بەلكىم بۇ يەر خومۇ ساپىياننىڭ تۇنجى دېڭىز ھالقىغان سەپىرى: ئاۋىستىرالىيەگە بېسىپ كىرىشىگە ئاساس بولغان بولىشى مۈمكىن.

كۆپىنچە ئولتۇراق جايلاردا، خومۇ سەپىيانىس قەبىلىلىرى ئۆزلىرىنى ئەۋرىشىم يەنى مۇھىتقا ماسلىشىشچان ۋە پۇرسەتپەرەس قىلىپ تاۋلىدى. ئۇلار چۈمۈلىلەرنى كولاپ تۇتۇش، مېۋىلەرنى توپلاش، دەرەخ يىلتىزىنى كولاش، توشقان قوغلاش، ياۋا كالا ۋە مامۇتلارنى ئوۋلاش ئارقىلىق جان باققان. گەرچە بىز ئۇلارنى ‘ئوۋچىلار’ دېگەن ئومۇملاشقان ئوبراز بىلەن تەسۋىرلىسەكمۇ، ئەمەلىيەتتە، خومۇ سەپىيانىس ئاساسلىقى يىغىۋېلىشقا تايىنىپ جان باقاتتى، يىغىۋالغان يىمەكلىكلەر ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئىسسىقلىق مەنبەسى بولۇپلا قالماي، يەنە چاقماق، ياغاچ، بامبۇك قاتارلىق خام ئەشيالارمۇ ئۇلارنىڭ تۇرمۇشىغا كېرەكلىك ئىدى.

خومۇ سەپىيانىس يېمەكلىك ۋە خام ئەشيا توپلاپلا قالماي، يەنە «بىلىم» توپلىغان. ھايات قېلىش ئۈچۈن ئۇلار زېمىنىنىڭ تەپسىلى ئەقلى خەرىتىسىگە مۇھتاج ئىدى. كۈندىلىك يېمەكلىك يىغىش ئۈنۈمىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئۇلار يەنە ھەر بىر ئۆسۈملۈكنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش ئەندىزىسىنى ۋە ھەر بىر ھايۋاننىڭ ياشاش ئادىتىنى چۈشىنىشى كېرەك ئىدى. ئۇلار قايسى يېمەكلىكلەرنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرىلىقىنى، قايسىسىنىڭ ئادەمنى كېسەل قىلىپ قويىدىغانلىقىنى، قايسىسىنىڭ كېسەل داۋالايدىغانلىقىنى بىلىشى كېرەك ئىدى. ئۇلار پەسىلنىڭ ئۆزگىرىشى، قايسى ئالامەت گۈلدۈرمامىنىڭ ياكى قۇرغاقچىلىقنىڭ يېقىنلاپ قالغانلىقىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى، ھەر بىر دەريا، ھەر بىر تۈپ ياڭاق دەرىخى، ئېيىق ئۆڭكۈرى ۋە ئەتراپتىكى چاقماق تاشنى بىلىشى كېرەك ئىدى. ھەممە ئادەم تاش پىچاق ياساشنى، يىرتىلىپ كەتكەن چاپاننى قانداق ياماشنى، توشقان توزىقىنى قانداق قۇرۇشنى، قار كۆچۈش، يىلان چېقىش ياكى ئاچ شىرغا قانداق تاقابىل تۇرۇشنى بىلىشى كېرەك ئىدى. بۇ ماھارەتلەرنىڭ ھەر بىرى ئۈچۈن نەچچە يىل مەشىق ۋە پىراكتىكا قىلىشقا توغرا كېلەتتى. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغىمچىلار چاقماق تاشنى پەقەت بىر نەچچە مىنۇتتا نەيزە قىلىۋىتەلەيتتى. ئەمما بىز شۇ نەرسىنى ياسىماقچى بولساق مەغلۇپ بولىمىز. كۆپىنچىمىز چاقماق تاش ياكى بازالتنى قىرىشنى بىلمەيمىز ۋە بۇلارنى ئىشلىتىش ھەققىدە كەسىپلەشكەن بىلىمىمىزمۇ يوق.

باشقىچە ئېيتقاندا، ئوۋچىلىق ۋە يىغىمچىلىق بىلەن شوغۇللانغانلارنىڭ ئۆز ئەتراپى ھەققدىكى بىلىملىرى بۈگۈنكى ئىنسانلارنىڭ ئۆزى تۇرىۋاتقان مۇھىت ھەققىدىكى بىلىملىرىگە قارىغاندا تېخىمۇ چوڭقۇر، تېخىمۇ كەڭ ۋە كۆپ خىللاشقان ئىدى. بۈگۈنكى سانائەت جەمئىيىتىدە كىشىلەر تەبىئەت دۇنياسىنى بىلمەي تۇرۇپ ياشىيالايدۇ. كومپيۇتېر ئىنژېنېرى، سۇغۇرتا ساتقۇچى، تارىخ ئوقۇتقۇچىسى ياكى زاۋۇت ئىشچىسى بولۇش ئۈچۈن نېمىلەرنى بىلىش كېرەك؟ سىز ئۆز ساھەرىڭىزدىدىكى بىلىملەرنى ياخشى بىلسىڭىزلا كۇپايە. ئەمما تۇرمۇشتىكى باشقا نۇرغۇن ئېھتىياجلار سىزنىڭ يەنە باشقا ساھەدىكى بىلىمى پەقەت ئۆز ساھەسى بىلەنلا چەكلىنىدىغان مۇتەخەسسىسلەرگە قارىغۇلارچە تايىنىشىڭىزنى تەلەپ قىلىدۇ. ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، بۈگۈنكى ئىنسانلار قەدىمكى ئىنسانلارغا قارىغاندا كۆپ نەرسىلەرنى بىلىدۇ. ئەمما شەخسلەرگە نىسپەتەن قەدىمكى توپلىغۇچىلار تارىختىن بۇيانقى ئەڭ بىلىملىك ​​ۋە ماھارەتلىك ئىنسانلار ئىدى.

خومۇ سەپىيانىسنىڭ چوڭ مېڭىسىنىڭ توپلىغۇچىلىق دەۋرىدىن باشلاپ تەدرىجىي كىچىكلىگەنلىكىنىڭ دەلىلى بار.^[5] ئۇ دەۋردە ھايات قېلىش ھەممە ئادەمدىن يۇقىرى دەرىجىدىكى ئەقلىي ئىقتىدار تەلەپ قىلاتتى. ئەمما دېھقانچىلىق ۋە سانائەت دەۋرى تەرەققىي قىلغاندا، ئىنسانلار ھايات قېلىش ئۈچۈن باشقىلارنىڭ ماھارىتىگە تايىنىدىغان بولدى. ھەتتا ئەقلى ئىقتىدارى تۆۋەن كىشىلەرمۇ ھايات قالالىدى. سىز سۇ توشۇغۇچى ياكى ئىشلەپچىقىرىش لىنىيىسىدىكى قۇراشتۇرغۇچى بولسىڭىزمۇ ھايات قالايسىز ۋە مۇشۇنداق ئالاھىدىلىكى بولمىغان گېنىڭىزنى كىيىنىكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈپ بېرەلەيتتىڭىز.

يىغمىچىلار ئەتراپىدىكى ھايۋانلار، ئۆسۈملۈكلەر ۋە جىسىملارنى ياخشى تونۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۆزىنىڭ جىسمانىي ۋە سەزگۈ دۇنياسىنىمۇ ئوبدان بىلەتتى. ئۇلار ئوت-چۆپ ئارىسىدىكى ئازراق شەپىدىن يىلاننىڭ يوشۇرۇنغان-يوشۇرۇنمىغانلىقىنى بىلەلەيتتى. ئۇلار دەرەخلەرنىڭ شاخلىرى ۋە يوپۇرماقلىرىنى ئەستايىدىل كۈزىتىپ،  مېۋە، ھەسەل ۋە قۇش ئۇۋىسىنى ئىزدەيتتى. ئۇلار ئانچە كۈچىمەي  ۋە شەپە چىقارمايلا قانداق ئولتۇرۇش، قانداق مېڭىش، تىز ۋە ئۈنۈملۈك شەكىلدە قانداق يۈگۈرۈشنى بىلەتتى. ئۇلار بەدىنىنى توختىماي ھەرخىل شەكىلدە ئىشلەتكەچكە مارافونچىلاردەك ئورۇق ئىدى. بۈگۈنكى كىشىلەر ئۇزۇن يىل يوگا ياكى تەيجى گۇمپىسى مەشىق قىلسىمۇ، ئۇلارغا ئوخشاش چاققان بولۇشى مۇمكىن ئەمەس.

ئوۋچىلىق ۋە يىغىمىچىلىق تىپىدىكى تۇرمۇش ئۇسۇلى رايوندىن رايۇنغا ۋە پەسىلدىن پەسىلگە قاراپ خېلىلا پەرقلىق ئىدى، ئەمما ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئۇلارنىڭ تۇرمۇشى كېيىنكى ئەۋلادلىرى بولغان دېھقانلار، پادىچىلار، ئەمگەكچىلەر ياكى ئىشخانا خىزمەتچىلىرىگە قارىغاندا تېخىمۇ راھەت ۋە قانائەتلىنەرلىك ئىدى.

بۈگۈنكى ھاللىق جەمئىيەتلەردە كىشىلەر ئوتتۇرىچە 40-45 سائەتكىچە، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە 60 سائەت، ھەتتا 80 سائەت خىزمەت قىلىدۇ؛ بۈگۈنكى كۈندىمۇ ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان، ناچار مۇھتتا ياشايدىغان، كالاخارى قۇملىقىدا ئولتۇراقلاشقان كىشىلەر ھەپتىدە پەقەت 35-45 سائەتكىچە خىزمەت قىلىدۇ. ئۇلار بەلكىم ھەر ئۈچ كۈندە بىر قېتىم ئوۋ ئوۋلايدۇ، كۈنىگە 3-6 سائەت ئەتراپىدا يىغىۋېلىش بىلەن شوغۇللىنىدۇ. نورمال ۋاقىتلاردا، بۇ خىل خىزمەت ئورۇنلاشتۇرۇشى پۈتۈن قەبىلىنى بېقىشقا يېتەرلىك. ئۇنىڭ ئۈستىگە قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار كالاخارى قۇملۇقىغا قارىغاندا تېخىمۇ مۇنبەت جايلاردا ياشىغان بولغاچقا،  يېمەكلىك ۋە خام ئەشياغا ئېرىشىشكە تېخىمۇ ئاز ۋاقىت سەرپ قىلغان بولۇشى مۇمكىن. ئەڭ مۇھىمى، ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ ئاساسەن ئائىلە ئىشلىرى يوق ئىدى. ئۇلار قاچا-قۇچا يۇيمايتتى، سۈپۈرىدىغان گىلىمى، سۈرتۈپ پاقىرىتىدىغان پول، ئالماشتۇرىدىغان زاكا ۋە تۆلەيدىغان ئايلىق چىقىملىرى يوق ئىدى.

بۇنداق ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق تىپىدىكى جەمئىيەتنىڭ ئىقتىسادى دېھقانچىلىق ياكى سانائەت جەمئىيىتىدىكىگە قارىغاندا كىشىلەرگە تېخىمۇ قىزغىن ھايات ئاتا قىلغان بولىشى مۇمكىن. بۈگۈنكى كۈندە، خىتتايدا زاۋۇتتا ئىشلەيدىغان بىرى ھەر كۈنى ئەتىگەن سائەت 7 ئەتراپىدا ئۆيىدىن چىقىپ، بۇلغانغان كوچىلاردىن ئۆتۈپ، زاۋۇتقا كىرىپ ئوخشاش ماشىنىدا ئوخشاش ئۇسۇلدا 10 سائەتكىچە مەشغۇلات قىلىپ،  كەچ سائەت 7 دە ئۆيىگە كىلىپ قاچا-قۇچىلارنى ۋە كىيىم-كېچەكلەرنى يۇيۇشى كېرەك. 30،000 يىل ئىلگىرى خىتتايدا ياشىغان بىر يىغمىچى ھەمراھى بىلەن ئەتىگەن سائەت 8دە چىدىرىدىن چىقىپ، يېقىن ئەتراپتىكى ئورمان ۋە ئوتلاقلارنى كېزىپ، گۈمبەمەدەك ۋە يىلتىزدىن مېۋىلەيدىغان كۆكتاتلارنى كولاپ، پاقا تۇتۇپ، ئاندا-ساندا يولۋاستىن قېچىپ يۈرۈپ  چۈشلۈك تاماق ئۈچۈن قايتاتتى. بۇ خىل ھايات ئۇلارغا غەيۋەت قىلىش، ھېكايە سۆزلەش، بالىلار بىلەن ئويناش ياكى ئارام ئېلىش ئۈچۈن يىتەرلىك ۋاقت ئاجرىتىپ بىرەتتى. ئەلۋەتتە، بەزىدە يولۋاسلار ئۇلارنى ئوۋلايتتى ۋە يىلانلار چېقىۋالاتتى، بىراق، ئۇلار ئەينى ۋاقىتتا ماشىنا ۋەقەسى ياكى سانائەتنىڭ بۇلغىنىشىدىن ئەنسىرەپ يۈرمەيتتى.

كۆپىنچە جايلاردا ۋە كۆپىنچە ۋاقىتلاردا يىغمىچىلىق ئارقىلىق يېتەرلىك ئوزۇقلۇققا ئېرىشكىلى بولغان. بۇ ئىنسانلارنىڭ نەچچە يۈز مىڭ يىللىق يېمەكلىك ئادىتى ۋە ئادەم بەدىنى ئۇزۇندىن بۇيان تولۇق ماسلاشقان ۋە كۆنگەن ئۇسۇل بولغاچقا شۇنداق بولىشى ئانچە ھەيران قالارلىق ئەمەس. تاشقا ئايلانغان سۆڭەكلەردىن كەلگەن پاكىتلار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ ئاچارچىلىق ياكى ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى تۆۋەن بولۇپ، ئۇ چاغدىكى كىشىلەر كېيىنكى دېھقان ئەۋلادلىرىغا قارىغاندا ئېگىز ۋە ساغلام بولغان. گەرچە ئوتتۇرىچە ئۆمرى ئاران 30-40 ياش بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئاساسلىقى ئەينى ۋاقىتتىكى بالىلارنىڭ بالدۇر ئۆلۈپ كېتىشىدىن بولغان. بالىلار دەسلەپكى يىللىرىدا دۇچ كەلگەن خەتەردىن قۇتۇلۇپ قالسىلا، 60 ياشقىچە ياشىيالىشىدا گەپ يوق ئىدى، بەزىلىرى ھەتتا 80 ياشتىن ئاشاتتى. بۈگۈنكى ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق جەمئىيىتىدە، ئاياللار 45 ياشقىچە ياشىيالىسا يەنە 20 يىل ياشىشى مەسىلە ئەمەس، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ% 5 ~% 8 ىمۇ 60 ياشتىن يۇقىرى ئۆمۈر كۆرىدۇ.^[6]

ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنى ئاچلىق ياكى ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىكتىن ساقلاپ قالغان مەخپىيەتلىكى بولسا ئۇلارنىڭ ھەر خىل ئوزۇقلىنىشى ئىدى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، دېھقانلارنىڭ يېمەك-ئىچمىكى چەكلىك ۋە تەڭپۇڭسىز. بولۇپمۇ زامانىۋىلىشىشتىن ئىلگىرى نۇرغۇن دېھقانچىلىق ئاھالىلىرىنىڭ ئاساسلىق كالورىيەسى دانلىق زىرائەتلەردىنلا كەلگەن بولۇپ، بۇغداي، بەرەڭگە، گۈرۈچ قاتارلىقلاردا ئادەم بەدىنىگە كېرەكلىك ۋىتامىن، مىنېرال ياكى ئوزۇقلۇق ماددىلار كەمچىل بولغان بولىدۇ. مەسىلەن، ئەنئەنىۋى خىتتايدا تىپىك دېھقانلار ئەتىگەندە گۈرۈچ تامىقى يەيدۇ، چۈشتىمۇ گۈرۈچ تامىقى يەيدۇ، كەچتە يەنە گۈرۈچ يەيدۇ. ئەتىسى ئوخشىمىغان نەرسە يېيىش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ تەلىيى ئوڭدىن كېلىشى كېرەك. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار ئادەتتە ئون نەچچە خىل يېمەكلىكلەرنى يېگەن. ئۇلار ناشتىدا مېۋە ۋە گۈمبەمەدەك يېگەن بولۇشى مۇمكىن؛ چۈشلۈك تاماقتا مېۋە، قۇلۇلە ۋە تاشپاقا؛ كەچلىك تاماقتا ياۋا پىياز بىلەن توشقان كاۋىپى يېگەن بولۇشى مۈمكىن. ئەتىسى تاماق تىزىملىكى ​​پۈتۈنلەي ئوخشىماسلىقى مۇمكىن. دەل مۇشۇ كۆپ خىللىق قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ بارلىق مۇھىم ئوزۇقلۇق ماددىلارنى قوبۇل قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلغان ئىدى.

ئۇنىڭدىن باشقا، ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار بىر خىل يېمەكلىككە تايىنىپ قالمىغاچقا، مەلۇم يېمەكلىك مەنبەسى ئۈزۈلۈپ قالغان تەقدىردىمۇ، تەسىرى بەك چوڭ بولمىغان. بىراق دېھقانچىلىق جەمئىيىتىدە قۇرغاقچىلىق، ئوت ئاپىتى ياكى يەر تەۋرەش يۈز بېرىپ گۈرۈچ ياكى بەرەڭگىنى ۋەيران قىلىۋەتسە، ئېغىر ئاچارچىلىق يۈز بېرىدۇ. ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار تەبىئىي ئاپەتلەردىن خالىي بولمىغان، يېمەكلىك يېتىشمەسلىك ياكى ئاچارچىلىققا دۇچ كەلگەن بولسىمۇ، ئادەتتە ئۇلار بۇ خىل ئاپەتلەرگە ئوڭاي تاقابىل تۇرالىغان. ئەگەر ئاساسلىق يېمەكلىك مەنبەسىنى يۇقىتىپ قويسا، ئۇلار باشقا يېمەكلىكلەرنى يىغقان ياكى ئوۋلىغان، ياكى ئاپەتنىڭ تەسىرگە ئۇچرىمىغان رايونلارغا كۆچۈپ كەتكەن.

قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە ئاز گىرىپتار بولاتتى. دېھقانچىلىق ۋە سانائەت جەمئىيەتلىرىدىكى يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر (مەسىلەن ، قاپارتما، قىزىل، تۇبېركۇليوز) كۆپىنچە ئۆي قۇشلىرى ۋە چارۋىلاردىن كەلگەن بولۇپ، دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن كېيىن ئاندىن كىشىلەرگە يۇقۇشقا باشلىغان. قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار پەقەت ئىتلارنىلا كۆندۈرگەن بۇلۇپ، ئىتلار بۇ خىل كېسەللىكتىن يىراق ئىدى. ئۇنىڭدىن باشقا، دېھقانچىلىق ۋە سانائەت جەمئىيەتلىرىدە كىشىلەر كۆپىنچىسى زىچ، مەينەت ئولتۇراق مۇھىتتا ياشايدىغان بولۇپ، بۇ جايلار كېسەللىكنىڭ كۆڭۈلدىكىدەك كۆپىيىدىغان يېرى ئىدى. ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار ھەمىشە كىچىك گۇرۇپپا بولۇپ بىپايان يەرلەرنى ئايلىنىپ يۈرەتتى، شۇڭلاشقا كېسەللىكلەر ئاساسەن ئۇزۇن داۋاملاشمايتتى.

دېھقانچىلىقتىن بۇرۇنقى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ يېمەك-ئىچمىكى ساغلام ۋە كۆپ خىل، خىزمەت ۋاقتى ئاز، يوق دىيەرلىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە گېرىپتار بولىدىغانلىقى ئۈچۈن نۇرغۇن مۇتەخەسسىسلەر بۇ جەمئىيەتنى “ئەسلىى باي جەمئىيەت” دەپ ئېنىقلىما بەردى. ئەمما، قەدىمكى كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشىنى غايىمىزدىكى تۇرمۇش دەپ ئويلىۋېلىش خاتالىقتۇر. گەرچە ئۇلارنىڭ تۇرمۇشى دېھقانچىلىق ۋە سانائەت جەمئىيەتلىرىدىكىگە قارىغاندا ياخشىراق بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ دۇنياسى رەھىمسىز ۋە ئۇنتۇلماس ئىدى. ئىھتىياج ۋە قىيىنچىلىق تەڭ مەۋجۇت ئىدى، بالىلارنىڭ ئۆلۈش نىسبىتى يۇقىرى بولۇپ بۈگۈنكى قىلدەك ھادىسىمۇ، ئۇلارغا  ئەجەللىك ئاقىۋەت پەيدا قىلاتتى. نورغۇن كىشىلەر كۆچمەن قەبىلە ھاياتىدىكى يىقىنچىلىقتىن ھوزۇرلانغان بولۇشى مۇمكىن، بىراق، بىرى باشقىلار بىلەن دۈشمەنلىشىپ قالسا ياكى مەسخىرە قىلسا ئۇلارنىڭ ئاقىۋېتى يامان بولاتتى. قەبىلە كۆچكەندە بەزى بەك قېرى ياكى جىسمانىي جەھەتتىن مېيىپ بولۇپ قالغانلار قەبىلىگە يېتىشەلمىسە تاشلىۋېتىلگەن، ھەتتا ئۆلتۈرۈلگەن بولىشى مۇمكىن، ھەتتا ئادەم ئۆلتۈرىدىغان دىنىي قۇربانلىقمۇ مەۋجۇت بولغان بۇلۇشى مۇمكىن.

پاراگۋاينىڭ جاڭگاللىرىدا 1960-يىللارغىچە ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق بىلەن ياشىغان ئاچى قەبىلىسى يىغمىچىلىق ھاياتنىڭ قاراڭغۇ تەرىپىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئەگەر بۇ قەبىلىنىڭ قىممەتلىك ئەزاسى ئۆلۈپ كەتسە، بىر كىچىك قىزنى ئۆلتۈرۈلۈپ ئۇنىڭ بىلەن بىللە دەپنە قىلاتتى. ئىنسانشۇناسلار ئوتتۇرا ياشلىق بىر كىشىنىڭ كېسەل بولۇپ قالغانلىقىنى ۋە قەبىلىگە يىتىشەلمىگەنلىكى ئۈچۈن يول بويىدىكى دەرەخ ئاستىدا تاشلىۋېتىلگەنلىكىنى خاتېرىلىگەن. دەرەخلەردە تاقىر بۈركۈتلەر زىياپەت كۈتۈپ تۇرغان. ئەمما ئۇ كىشى ئۆزىنى تىزلا ئوڭشاپ، تېز قەدەملەر بىلەن قەبىلە سېپىگە قايتىپ كەلگەن. ئۇنىڭ بەدىنى قۇشلارنىڭ پوقلىرى بىلەن قاپلانغان بولۇپ، نەتىجىدە ئۇنىڭغا  “بۈركۈت پوقى” لەقەم بولغان .

بىر قېرى ئايال ئاچى قەبىلىسىگە يۈك بولۇپ قالغانلىقتىن، قەبىلىدىكى ياشلاردىن بىرى ئۇنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنۇپ، ئۇ ئايالنىڭ بېشىنى پالتا بىلەن چېپىپ ئۆلتۈردى. بۇ قەبىلىدىكى بىرى ئانتروپولوگلارغا ئۆزىنىڭ جاڭگالدىكى ئالتۇن دەۋرى ھەققىدە مۇنداق دېگەن ئىدى: “مەن ئىلگىرى مومايلارنى ئۆلتۈرەتتىم، ھاممامنىمۇ ئۆلتۈرگەن ئىدىم … ئاياللار مەندىن قورقىدۇ … ئەمما ھازىر مەن ئاق تەنلىكلەر بىلەن بىللە يۈرۈپ ئاجىزلىشىپ كەتتىم”. ئەگەر يېڭى تۇغۇلغان بوۋاق چاچسىز تۇغۇلسا قورساقتا تەرەققى تاپمىغان دەپ قارىلىپ دەرھال ئۆلتۈرۋىتىلگەن. بىر ئايال، ئەرلەر قەبىلىدە يەنە بىر قىز بوۋاقنى خالىمايدىغان بولغاچقا، بىرىنچى قىزىنىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى ئەسلەپ بەردى. يەنە بىر مىسالدا بىر ئەر كەيپىياتى ناچار بولغاچقىلا يىغلاۋەرگەن بىر كىچىك بالىنى ئۆلتۈرىۋەتتى. يەنە بىر بالا ھەتتا تىرىك دەپنە قىلىندى، چۈنكى ئۇ غەلىتە ئىدى ۋە باشقا بالىلار ئۇنىڭغا قاراپ كۈلەتتى.^[7]

ئاچى قەبىلىسىگە ھۆكۈم قىلىشقا ئالدىرماسلىقىمىز كېرەك. ئۇلار بىلەن ئۇزۇن يىل بىللە تۇرغان ئىنسانشۇناسلار ياش قۇرامىغا يەتكەنلەر ئارىسىدىكى زوراۋانلىقنىڭ ئەمەلىيەتتە ناھايىتى ئاز ئۇچرايدىغانلىقىنى خاتېرىلىگەن. ئەر-ئاياللار جۈپتىنى بىمالال ئالماشتۇرالىغان. ئۇلار ھەمىشە خۇشخۇي بولۇپ  قەبىلىدە تەبىقىچىلىك يوق، كىشلەر باشقۇرۇشتىن ئۆزىنى قاچۇراتتى. گەرچە ئۇلاردا نۇرغۇن ماددىي بايلىق بولمىسىمۇ،  ناھايىتى سېخىي ئىدى. ئۇلارنىڭ ھاياتىدا ئەڭ قەدىرلەيدىغىنى ياخشى ئالاقە، تەسىر ۋە ھەقىقىي دوستلۇق ئىدى.^[8] گەرچە ئۇلار بالىلارنى، كېسەللەرنى ۋە ياشانغانلارنى ئۆلتۈرىدىغان بولسىمۇ، ئەمما بۈگۈن بالا چۈشۈرۈش ۋە ئوكۇل بىلەن تىنچ ئۆلۈشمۇ ئوخشاشلا بىر ئىش. شۇنىمۇ تىلغا ئېلىپ ئۆتۈش كېرەككى، پاراگۋاي دېھقانلىرى ئاچىلارنى ئوۋلىغاندا ۋە ئۆلتۈرگەندە رەھىمسىز ئىدى. شۇڭلاشقا، ئاچىلار دۈشمەنلەرنىڭ كۆزىدىن تىز غايىپ بولۇشقا مەجبۇر بولغانلىقتىن، قەبىلىگە يۈك بولۇپ قالغان ئەزاغا ناچار مۇئامىلە قىلغان بولۇشى مۇمكىن.

ھەقىقەت شۇكى، ئاچى جەمئىيىتى ھەر قانداق ئىنسانىيەت جەمئىيىتىدەك مۇرەككەپ. بىز پەقەت يۈزەكى چۈشەنچىمىز بىلەنلا ئۇلارنىڭ ھاياتىنى ئالۋاستىلاشتۇرۇش ياكى غايىۋىلەشتۈرۈشتىن ساقلىنىشىمىز كېرەك. ئاچىلار پەرىشتىلەرمۇ، شەيتانلارمۇ ئەمەس، بەلكى بىزدەك ئىنسانلار. ئوخشاشلا، قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارمۇ بىزگە ئوخشاش كىشىلەر ئىدى.

گەپ قىلالايدىغان ئالۋاستى

قەدىمكى ئوۋچى ۋە يىغمىچىلارنىڭ ھىسسى ۋە ئەقلى ھاياتى ھەققىدە نېمىلەرنى بىلىمىز؟ ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ ئىقتىسادىنىڭ ئاساسى ئوبىكتىپ ۋە ھىساپلىق ئامىللارغا تايانغان ئىشەنچ ئۈستىگە قۇرۇلاتتى. مەسىلەن، بىر ئادەمنىڭ بىر كۈنى ئۈچۈن قانچىلىك ئىسسىقلىق ئېنېرگىيىسىگە ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى، بىر كىلوگىرام ياڭاقنىڭ قانچىلىك ئىسسىقلىق ئېنىرگىيەسى بىلەن تەمىنلىيەلەيدىغانلىقىنى، بىر كۋادرات كىلومىتىر ئورمانلىقتىن قانچىلىك ياڭاق يىغقىلى بولىدىغانلىقىنى ھېسابلىيالايمىز. بىز بۇ سانلىق مەلۇماتلار ئارقىلىق ياڭاقنىڭ ئۇلارنىڭ يېمەك-ئىچمىكىدىكى نىسپىي موھىملىقىنى پەرەز قىلالايمىز.

بىراق ئۇلار ياڭاقنى لەززەتلىك ئاز تىپىلىدىغان دەپ قارىغانمۇ ياكى زېرىكىشلىك ئاساسلىق يېمەكلىك دەپمۇ قارىغانمۇ؟ ئۇلار ياڭاق دەرىخىنى روھلارنىڭ ماكانى دەپ ئىشەنگەنمۇ؟ ئۇلار ياڭاق يوپۇرمىقىنى چىرايلىق دەپ ئويلىغانمۇ؟ ئەگەر قىز-ئوغۇللار رومانتېك يەردە كۆرۈشمەكچى بولسا ياڭاق دەرىخىنىڭ سايىسى يېتەرلىكمىتى؟ ئۇلارنىڭ دۇنيا قاراش، ئېتىقاد ۋە ھېسسىياتلىرىنى بىلىش كيىنكىلەر ئۈچۈن ھەقىقەتەن قىيىن ئىش.

كۆپىنچە ئالىملار قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ ئادەتتە ئانىمىزىم ئەقىدىسىگە ئىشىنىدىغانلىقىغا قوشۇلدى (بۇ لاتىنچە «ئانىما» دىن كەلگەن بولۇپ، يەنى «روھ» ياكى «ئەرۋاھ» مەنىنى بىلدۈرىدۇ). ئانىمىزىمنىڭ قارىشىچە، ھەر قانداق جاي، ھەر قانداق ھايۋان، ئۆسۈملۈك ۋە تەبىئىي ھادىسىنىڭ ھەممىسىدە ئاڭ ۋە ھېسسىيات بولۇپ، ئىنسانلار بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە قىلالايدۇ. شۇڭا، بۇ خىل ئىتقادقا ئىشەنگۈچى تاغدىكى تاشنىڭ ئارزۇسى ۋە ئېھتىياجى بارلىقىغا ئىشىنىدۇ. بۇ تاش ئىنسانلار قىلغان بەزى ئىشلاردىن ئاغرىنىشى مۇمكىن، ئەمما باشقا ئىشلاردىن خۇشاللىق تاپقان بولۇشى مۇمكىن. بۇ تاش ئىنساننى ئاگاھلاندۇرۇشى ياكى ئىنساندىن ياردەم تەلەپ قىلىشى مۇمكىن. ئىنسانلارمۇ بۇ تاشنى خاتىرجەم قىلالايدۇ ياكى تاشقا تەھدىت سالالايدۇ. تاشلا ئەمەس بەلكى تاغ ئېتىكىدىكى دۇب دەرىخىمۇ روھى بار جانلىق.  تاغ باغرىدىكى ئېرىقلار، ئورماندىكى بۇلاقلار، بۇلاققا يانداش چاتقاللار، بۇلاققا تۇتىشىدىغان چېغىر يوللار، چاشقانلارنىڭ ماكانى، بۆرە ۋە قاغا قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىنىڭ روھى بار. ئانىمىزىمىستلارغا نىسبەتەن، ۋۇجۇدى بولغان جانلىقلارنىڭلا روھى بولۇپ قالماستىن، بەلكى يەنە ۋۇجۇدسىزلار، مەسىلەن، بىز بۈگۈن ئالۋاستى، پەرى، ۋە پەرىشتە دەپ ئاتايدىغان ئۆلگەنلەرنىڭ روھى، ئالۋاستىلار ۋە رەزىل بارلىقلارمۇ ئوخشاش روھلارغا ئىگە.

ئانىمىزىمىستلار ئىنسانلار ۋە باشقا روھلار ئارىسىدا ھېچقانداق توسالغۇ يوق، شۇڭا سۆزلەش، ناخشا – ئۇسسۇل ۋە مۇراسىملار ئارقىلىق بىۋاسىتە ئالاقە قىلغىلى بولىدۇ، دەپ قارايدۇ. شۇڭا ئوۋچى بۇغا توپىغا يولۇققاندا ئۇلارنىڭ بىرىدىن ئۆزىنى قۇربان قىلىشىنى تىلەيدۇ. ئەگەر ئوۋچى غەلبە قىلالىسا، بەختسىز ھايۋاندىن كەچۈرۈم تەلەپ قىلىشى مۇمكىن. بىرەيلەن ئاغرىپ قالغاندا، شامان كېسەل پەيدا قىلغان روھنى چاقىرىپ ئۇنى تىنچلاندۇرىدۇ ياكى قورقۇتىدۇ. ئېھتىياجلىق بولغاندا شامان باشقا روھلارنىمۇ ياردەمگە چاقىرىدۇ. يۇقىرىقىدەك بارلىق ئالاقىلەرنىڭ خاراكتىرى شۇكى ئاڭلىغۇچىلارنىڭ  ھەممىسى يەرلىك روھلاردۇر. ئۇلار ھەممە نەرسىنىڭ ئىلاھلىرى  ئەمەس، بەلكى بۇغىنىڭ ياكى دەرەخنىڭ ياكى ئېقىننىڭ ياكى  جىنلارنىڭ تەڭرىسىدۇر.

ئىنسانلار ۋە باشقا روھلار ئارىسىدا توسالغۇ بولمىغىنىدەك،ئۇلار ئوتتۇرىسىدا يۇقىرى-تۆۋەنلىك قاتلىمى يوق. ئىنسان بولمىغان مەۋجۇتلۇق پەقەت ئىنسانلارنىڭ ئىھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈنلا مەۋجۇت ئەمەس، شۇنداقلا ئۇلار پۈتۈن دۇنيانى چۆرگىلىتەلەيدىغان ھەممىگە قادىر ئىلاھمۇ ئەمەس. بۇ دۇنيا پەقەت ئىنسان ياكى باشقا ئالاھىدە روھلار ئۈچۈنلا ئايلانمايدۇ.

ئانىمىزىم مەلۇم بىر دىن ئەمەس، بەلكى مىڭلىغان ئوخشىمىغان دىن، چوقۇنۇش ياكى ئېتىقادلارنىڭ ئومۇمىي نامى. بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ” ئانىمىزىم ” دەپ ئاتىلىشىدىكى سەۋەب، بۇ دىنلارنىڭ دۇنيا ۋە ئىنسانلارنىڭ ئورنى توغرىسىدىكى كۆز قارىشى ئوخشاش. ئەگەر قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنى ئانىمىست دەپ قارىساق، ئۇنداقتا بۈگۈنكى دېھقانلارنى تەڭرىچى دەپ قاراش كېرەك. تەڭرىچىلىك بىر خىل كۆز قاراش بولۇپ ئۇ جاھاننىڭ تەرتىپىنى ئىنسانلار بىلەن باشقا بىر تۈركۈم ئاز ساندىكى تەڭرى دېيىلىدىغان مەڭگۈلۈك مەۋجۇتلۇققا تايىنىدۇ، دەپ قارايدۇ. گەرچە زامانىۋىلىشىشتىن ئىلگىرىكى دېھقانلارنىڭ تەڭرىچى ئىكەنلىكىنى جەزىملەشتۈرسەكمۇ، ئەمما بۇنىڭ ئۆزى يېتەرلىك ئەمەس. ئادەتتە، تىپىك “تەڭرىچى” باشقىچە بولىدۇ. بۇلار: 18-ئەسىر پولشاسىدىكى يەھۇدىي راببىلار، 17-ئەسىردە ماسساچۇسېتس شىتاتىدا جادۇگەرلەرنى كۆيدۈرمەكچى بولغان پۇرىتانلار ، 15-ئەسىر مېكسىكىسىدىكى ئازتېك پوپلىرى، ئىراندىكى 12-ئەسىردىكى سوپى مەزھىپىدىكىلەر، 10-ئەسىردىكى ۋىكىڭ جەڭچىلىرى، 2-ئەسىردىكى رۇم ئىمپىراتۇرلىقىدىكى قۇماندانلار ۋە 1-ئەسردىكى خىتايدىكى ھەر خىل مۈلكى ئەمەلدارلاردۇر. بۇلارنىڭ ھەممىسى باشقىلارنىڭ ئېتىقادى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىنى غەلىتە ۋە بىدئەت، دەپ قارايدۇ. بۇلارنىڭ ئانىمېستلارنىڭ ئېتىقادى ۋە ئەمەلىيتى بىلەن بولغان پەرقى ناھايتى چوڭ، دىنىي كەچۈرمىشلىرىمۇ داۋالغۇش ئىچىدە بولۇشى، ئىختىلاپ، ئىسلاھات ۋە ئىنقىلاب بىلەن تولغان بولۇشى مۇمكىن.

بىزنىڭ قىلالايدىغىنىمىز يۇقىرىقىدەك ئىھتىياتچان ئومۇملاشتۇرۇشلاردىن ئىبارەت. قەدىمكى دەۋرلەرنىڭ مەنىۋىيىتىنى چوڭقۇر تەسۋىرلەشكە ئۇرۇنۇش پەقەت پەرەزگىلا تايىنىدۇ. چۈنكى بىزنىڭ ئىسپاتلايدىغان پاكىتلىرىمىز يوق؛ بولغان تەقدىردىمۇ بىر قانچە قول-ھۈنەرۋەن بۇيۇملىرى ۋە ئۆڭكۈر رەسىملىرىنى ھەر خىل ئۇسۇللار بىلەن ئىزاھلاشقا بولىدۇ. ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ نېمىلەرنى ھېس قىلىدىغانلىقىنى بىلىمەن دەيدىغان ئالىملارنىڭ نەزەرىيىسى ئاپتور (بۇ ئۆڭكۈر رەسىم ئاپتورلىرى)نىڭ پەرەزلىرىنى تاش دەۋردىكى دىنلارغا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ يورۇتۇپ بەردى.

قەبرىدىكى ئاسارە-ئەتىقىلەر، ئۆڭگۈر تام رەسىملىرى ۋە ئىسكىلىت قاتمىلىرى ھەققىدە بىر دۆۋە نەزەرىيە بەرپا قىلىشنىڭ ئورنىغا، قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ دىنى توغرىسىدا مۈجمەل قاراشلىرىمىز بارلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارە ئىتىراپ قىلغىنىمىز ياخشىراق. بىز ئۇلارنى ئانىمېست دەپ پەرەز قىلىمىز، ئەمما بۇ بىزگە كۆپ نەرسە دەپ بىرەلمەيدۇ. بىز ئۇلارنىڭ قايسى روھلارغا دۇئا قىلغانلىقىنى، قايسى بايراملارنى تەبرىكلىگەنلىكىنى ۋە قانداق پەرھىزلەرنى تۇتقانلىقىنى بىلمەيمىز. تېخىمۇ مۇھىمى، بىز ئۇلارنىڭ قايسى ھېكايىلەرنى سۆزلىگەنلىكىنى بىلمەيمىز. بۇ بىزنىڭ ئىنسانىيەت تارىخىنى چۈشىنىشنىشىمىزدىكى ئەڭ چوڭ كەمتۈكلۈكتۇر.

بىز ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ ئىجتىمائىي سىياسىي دۇنياسى ھەققىدە ئىچكىرىلەپ بىر نەرسە بىلمەيمىز. يۇقىرىدا دەپ ئۆتكىنىمىزدەك، ئالىملار ھەتتا شەخسىي مۈلۈكنىڭ مەۋجۇتلۇقى، يادرولۇق ئائىلە، بىر ئەر بىر خوتۇنلۇق بولۇش ھەققىدىكى ئاساسلىق تەرەپلەردىمۇ ھەمپىكىر ئەمەس. بەلكىم ھەر قەبىلىنىڭ قۇرۇلمىسى ئوخشاش ئەمەس، بەزىلىرىدە زوراۋانلىق ۋە جىددىيچىلىك مەۋجۇت بولغان شىمپەنزە گۇرۇپپىسىغا ئوخشاش تەبىقىچىلىك شەكىللەنگەن؛ بەزىلىرى بونوبوسلاردەك ئەركىن-ئازادە، تىنچ ۋە شەھۋەتخور بولۇشى مۈمكىن.

8-رەسىم تەخمىنەن 15،000~20،000 يىللار ئىلگىرى لاسكاۋ ئۆڭكۈرىدىكى تام رەسىم. بۇ رەسىمدىن نېمىلەرنى كۆرەلەيمىز؟ بۇ رەسىمنىڭ مەنىسى نېمە؟ بەزىلەرنىڭ قارىشىچە، بۇ قۇش باشلىق ئەر ۋە زەكەر(قايىم بولغان زەكەر) بولۇپ، ياۋا كالا تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئەرنىڭ ئاستىدا يەنە بىر قۇش بار، ئۇ ئادەم ئۆلگەندە بەدەندىن قويۇپ بېرىلگەن روھنىڭ سىمۋولىدۇر. ئەگەر بۇ پەرەز توغرا بولسا، بۇ رەسىم ئادەتتىكى ئوۋچىلىق ۋەقەسى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئاخىرەتكە سەپەر دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. بىراق بىز بۇ پەرەزلەرنىڭ توغرا ياكى ئەمەسلىكىگە ھۆكۈم قىلالمايمىز. بۇ رورسچارچ سىنىقىغا ئوخشاش قەدىمكى يىغىپ توپلىغۇچىلارنىڭ ئېتىقادىنى ئەمەس، بەلكى ھازىرقى زامان ئالىملىرىنىڭ بىر تەرەپلىمە قاراشلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

روسسىيەنىڭ سۇڭگىردا، ئارخېئولوگلار 1955-يىلى مامۇت ئوۋچىلىقى مەدەنىيىتىگە تەۋە 30 مىڭ يىللىق تارىخقا ئىگە قەبرىستانلىقنىڭ ئورنىنى بايقىغان. قەبرىلەرنىڭ بىرىدە ئۇلار تەخمىنەن 50 ياشلاردىكى بىر ئەرنىڭ ئىسكىلىتىنى تاپقان بولۇپ، ئۆلگۈچى تەخمىنەن 3000 ئەتراپىدا پىل چىشى مارجان بىلەن قورشالغان. ئۆلگۈچى تۈلكە چىشى بىلەن بېزەلگەن بۆك كىيگەن بولۇپ، بېلىكىگە 25 پىل چىشى بىلەيزۈك قويۇلغان. ئوخشاش قەبرىستانلىقتىكى باشقا قەبرىلەردە كۆمۈلگەن بۇيۇملارنىڭ سانى بىر قەدەر ئاز. ئالىملارنىڭ قارىشىچە، پىل ئوۋلىغۇچى سۇنگىر كىشىلىرىنىڭ جەمئىيىتىدە ئېنىق تەبىقە تۈزۈمى بار بولۇپ، ئۆلگۈچى بەلكىم قەبىلە باشلىقى، ھەتتا بىر قانچە قەبىلىنىڭ ئورتاق باشلىقى بولۇشى مۇمكىن. لىكىن، بىر قەبىلىنىڭ نەچچە ئون ئەزاسىنىڭلا شۇنچە كۆپ دەپنە بۇيۇملىرىنى ياسىيالىشى مۇمكىن ئەمەس.

9-رەسىم ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ قول ئىزلىرىنى تەخمىنەن 9000 يىل ئىلگىرى ئارگېنتىنادىكى قول ئۆڭكۈرىگە تامغىلىغان. قارىغاندا بۇ ئۇزۇن ئۆلۈك قول ئىزلىرى بىزگە تاشتىن يېتىپ كەلگەندەك قىلىدۇ. بۇ بەلكىم قەدىمكى يىغىپ توپلىغۇچىلار قالدۇرۇپ كەتكەن ئەڭ تەسىرلىك يادىكارلىقلارنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇنىڭ مەنىسىنى ھېچقايسىمىز بىلمەيمىز.

ئارخېئولوگلار كېيىن تېخىمۇ قىزىقارلىق قەبرىنى بايقىغان بولۇپ، ئۇنىڭدا باشلىرى يانمۇ يان قويۇلغان ئىككى ئىسكىلىت بار. بىرى تەخمىنەن 12-13 ياشلار چاممىسىدىكى ئوغۇل، يەنە بىرى 9-10 ياشلاردىكى قىز بالا. ئوغۇل بالا 5000 پىل چىشى مارجان، تۈلكە چىشى بىلەن بېزەلگەن بۆك، 250 تۈلكە چىشى بار بەلۋاغ كېيگەن. قىز بالا 5250 دانە پىل چىشى بىلەن بىزەلگەن. بۇ ئىككى بالىنى ھەر خىل ھەيكەللەر ۋە پىل چىشى بۇيۇملىرى ئوراپ تۇرغان. ماھارەتلىك ھۈنەرۋەن ئۈچۈنمۇ بىر پىل چىشى مارجاننى ياساشقا 45 مىنۇت ۋاقىت كېتىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ ئىككى بالىنى ئوراپ تۇرغان10 مىڭدىن ئارتۇق پىل چىشىنى تەييارلاش ئۈچۈن، باشقا بويۇملارنى ھېساپقا قاتمىغاندىمۇ، تەخمىنەن 7500 سائەت ئەتراپىدا ئىنچكىلەپ ئىشلەشكە توغرا كېلىدۇ. بۇنىڭغا ھەتتا پىشقان ئۇستا ھۈنەرۋەن ئۈچۈنمۇ 3 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت كېتىدۇ!

سۇنگىر تېغىدىكى بۇ ئىككى بالىنىڭ ئاشۇ ياشتا ئۆزىنىڭ ئاتامان ياكى پىل ئوۋچىسى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىيالىشى مۇمكىن ئەمەس. شۇڭلاشقا، پەقەت مەدەنىيەت نۇقتىسىدىنلا ئۇلارنىڭ نېمىشقا بۇنداق ئالىي دەپنە قىلىنغانلىقىنى چۈشەندۈرەلەيمىز. بىرىنچى نەزەرىيە شۇكى، ئۇلار ئاتا-ئانىسىنىڭ ئورنىغا ۋارىسلىق قىلغان. بەلكىم ئۇلار ئاتامانلارنىڭ بالىلىرى بولۇشى مۇمكىن، ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتى جەمەتنىڭ سالاپىتى ياكى ۋارىسلىق قىلىش جەھەتتىن قاتتىق تۈزۈمگە رېئايە قىلغان. ئىككىنچى نەزەرىيەگە كەلسەك، بۇ ئىككى بالا تۇغۇلغاندا  ئۇلار ئەجداد روھىنىڭ تېرىلىشى دەپ قارالغان بولۇشى مۇمكىن. ئۈچىنجى نەزەرىيە ئۇلارنىڭ دەپنە مۇراسىمىنىڭ ئۇلارنىڭ ھاياتتىكى ئورنىنى ئەمەس، بەلكى قانداق ئۆلگەنلىكىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، دەپ قارايدۇ. بەلكىم بۇ بالىلار قۇربانلىق قىلىنىپ دەپنە قىلىنغان بولۇشى مۇمكىن. بەلكىم ئاتاماننىڭ دەپنە مۇراسىمىنىڭ بىر قىسمى بولغاچقا، شۇڭا تېخىمۇ كاتتا بولغان بولۇشى مۇمكىن.^[9]

توغرا جاۋابنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بۇ ئىككى سۇنگىرلىق بالىلارنىڭ ئىسكىلىتى 30 مىڭ يىل ئىلگىرى خومۇ سەپىيانىسنىڭ د ن ئا مىزنىڭ قۇماندانلىقىدىن ۋە باشقا ئىنسان ۋە ھايۋانلار تۈرىنىڭ ھەرىكەت ئەندىزىسىدىن خېلىلا ھالقىپ كەتكەن ئىجتىمائىي سىياسەت ئەندىزىسىنى بەرپا قىلغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.

تېنىچلىق ياكى ئۇرۇش

ئاخىرىدا، ئۇرۇشنىڭ ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار جەمئىيتىدە قانداق رول ئوينىغانلىقىدەك مۈشكۈل سوئال بار. بەزى ئالىملار قەدىمكى ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق بىلەن شوغۇللانغانلارنىڭ جەمئىيىتى ئارامبەخش جەننەت دەپ قارايدۇ. بۇلار دېھقانچىلىق ئىنقىلابىدىن كىيىن يەنى كىشىلەر شەخسىي مال-مۈلۈك توپلاشقا باشلىغاندا ئاندىن ئۇرۇش ۋە زوراۋانلىق باشلانغان دەپ قارايدۇ. بەزى ئالىملار يەنە قەدىمكى يىغىمىچىلارنىڭ رەھىمسىز ۋە زوراۋان ئىكەنلىكىدە چىڭ تۇرىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، ھەر ئىككى نەزەرىيە پەقەت ئاز ساندىكى ئارخولوگىيەلىك ئاسارە-ئەتىقىلەرگە ۋە بۈگۈنكى يىغمىچىلارنى  ئىنسانشۇناسلىق نوقتىسىدىن كۆزىتىشكە تايانغاچقا، ھەر ئىككى پىكىر ئېقىمىنى خام خىيال دېيىشكە بولىدۇ.

ئىنسانشۇناسلىق پاكىتلىرى ئاجايىپ بولسىمۇ، بىراق ئۇلاردىمۇ مەسىلە بار. بۈگۈنكى كۈندە ئوۋچىلىق ۋە يىغمىچىلىق بىلەن شوغۇللىنىدىغان كىشىلەر ئاساسلىقى شىمالىي قۇتۇپ ياكى كالاخارى قۇملۇقى قاتارلىق مۇھىتى ناچار ۋە تاشقى دۇنيادىن ئايرىلىپ تۇرىدىغان ماكانلاردا ياشايدۇ. بۇنداق ماكانلاردا نوپۇس زىچلىقى ئىنتايىن تۆۋەن بولۇپ، باشقىلار بىلەن ئۇرۇشۇشنىڭ ئېھتىماللىقى ئىنتايىن چەكلىك. بۇنىڭدىن باشقا، يېقىنقى بىر ئەۋلاد كىشىلەر بۈگۈنكى دۆلەتلەرنىڭ كونتروللۇقىغا كۈنسېرى ئۇچرىغان بولۇپ، دۆلەت كەڭ كۆلەملىك توقۇنۇش يۈز بېرىشنىڭ ئالدىنى ئالدى. ياۋروپا تەتقىقاتچىلىرىنىڭ نوپۇس زىچلىقى بىر قەدەر چوڭ بولغان مۇستەقىل مەۋجۇت بولۇپ تۇرىۋاتقان ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ جەمئىيەتلىرىنى كۆزىتىشتە پەقەت ئىككى قېتىملىق پۇرسىتى بولغان ئىدى: بىرى 19-ئەسىردە شىمالىي ئامېرىكىنىڭ غەربىي شىمالىدا، يەنە بىرى 19-ئەسىردىن 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە شىمالىي ئاۋسترالىيەدە. ئامېرىكىلىق ئىندىئانلار ۋە ئاۋىستىرالىيەلىك يەرلىك كىشىلەرنىڭ ھەر ئىككىسىدە دائىم قوراللىق توقۇنۇشلار يۈز بىرىپ تۇراتتى. لىكىن، بىز بۇ خىل توقونۇشلارنىڭ يەرلىك خەلقنىڭ پۈتۈن تارىخىغا ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقىنى ياكى پەقەت ياۋروپا جاھانگىرلىكىنىڭ تەسىرىگە ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرەلمەيمىز.

ھازىرقى ئارخولوگىيەلىك بايقاشلارنىڭ سانى ئاز بولۇپلا قالماي، يەنە مۈجمەل. نەچچە ئون مىڭ يىل ئىلگىرى يۈز بەرگەن ئۇرۇشتىن ھازىر قانداق يىپ ئۇچى قالىدۇ؟ قورغان، تام، زەمبىرەك، ھەتتا قىلىچ ۋە قالقاننىڭ ھېچقايسىسىدىن يىپ ئۇچى قالمايدۇ. قەدىمكى نەيزە ئۇرۇشتا ئىشلىتىلگەن بولۇشى مۇمكىن، ئەمما يەنە ئوۋ ئوۋلاشقىمۇ ئىشلىتىلگەن بولۇشى مۇمكىن. ئىنسانلارنىڭ سۆڭەك تاش قاتمىسىدىنمۇ جىق نەرسىلەرنى بايان قىلغىلى بولمايدۇ. سۇنۇق سۆڭەك بەلكىم ئۇرۇش يارىسى ياكى مەلۇم بىر ھادىسىگە ۋەكىللىك قىلىشى مۇمكىن. ھەتتا سۆڭەك سۇنمىغان ياكى كىسىلمىگەن تەقدرىدىمۇ مەلۇم بىر قەدىمكى كىشىنىڭ ئۇرۇشتا ئۆلمىگەنلىكىنى جەزىم قىلغىلى بولمايدۇ. ئۆلۈم دېگەن جاراھەتتىن تارتىپ يۇمشاق توقۇلمىلارنىڭ زەخىملىنىشىدىنمۇ كىلىپ چىقىدىغان بولۇپ، بۇنداق ئۆلۈملەردە سۆڭەكتە ئىز قالمايدۇ.  تېخىمۇ مۇھىمى، سانائەت دەۋرىدىن ئىلگىرى  ئۇرۇشتا قازا قىلغانلارنىڭ% 90 تىن كۆپرەكى قۇرال بىلەن ئەمەس، بەلكى ئاچارچىلىق، مۇزلاش ياكى كېسەللىك سەۋەبىدىن قازا قىلاتتى. 30 مىڭ يىل ئىلگىرى بىر قەبىلىنىڭ يەنە بىر قەبىلىنى مەغلۇپ قىلىپ ئۇلارنى ياشاش ماكانىدىن قوغلاپ چىقارغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ. بۇنداق ھالقىلىق جەڭدە، يەڭگۈچى تەرەپتىن 10 ئەزا قازا قىلغان بولۇشى مۇمكىن. كېيىنكى بىر يىلدا، بۇ قەبىلىدىن يەنە 100 كىشى ئاچارچىلىق، سوغۇق ۋە كېسەللىك سەۋەبىدىن قازا قىلغان بولۇشى مۇمكىن. بۇنداق بولغاندا، ئارخېئولوگلار بۇ 110 كىشىنىڭ جەسىتىنى بايقىغاندا، ئۇلارنى تەبىئىي ئاپەت سەۋەبىدىن ئۆلگەن دېگەن يەكۈنگە ئاساسانلا ئېرىشەلەيدۇ. ئەمما ئۇلارنىڭ رەھىمسىز ئۇرۇشتا قازا قىلغانلىقىنى قانداق بىلىمىز؟

مۇۋاپىق روھىي تەييارلىق بىلەن بار بولغان ئارخولوگىيەلىك بايقاشلارغا قايتايلى. پورتۇگالىيەدە دېھقانچىلىق ئىنقىلابى ھارپىسىدا قازا قىلغان 400 كىشىنىڭ جەسىتى ئۈستىدە تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىلدى. بۇ تەتقىقاتتا پەقەت ئىككى ئادەمنىڭ زوروۋانلىق بىلەن يارىلانغانلىقى بايقالدى. ئوخشاش شەكىلدە ئوخشاش دەۋردىكى ئىسرائىلىيەدىكى 400 كىشىنىڭ جەسىتى ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان تەكشۈرۈشتە پەقەت بىرلا كىشىنىڭ باش سۆڭىكىدىكى يېرىق زوراۋانلىققا مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى دەلىللەندى. دانۇبې ۋادىسىدىكى ئورۇنلارغا قارىتىلغان ئۈچىنچى تەتقىقاتتا، 400 ئىسكىلىتنىڭ 18 ىدە زوراۋانلىق ئالامەتلىرى بايقالغان. گەرچە 400 كىشىگە نىسبەتەن 18 كىشى كۆپ بولمىسىمۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە بۇ بىر قەدەر يۇقىرى نىسبەت. بۇ 18 ئادەمنى ھەقىقەتەن زوراۋانلىق سەۋەبىدىن قازا قىلدى دېسەك، قەدىمكى دانۇبې ۋادىسىدىكى ئۆلۈش نىسبىتىنىڭ تەخمىنەن% 4.5 نى ئىنسانلارنىڭ زوراۋانلىقى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ھازىر، ئۇرۇش ۋە جىنايەتنى قوشقان تەقدىردىمۇ دۇنيادىكى ئىنسانلارنىڭ زوراۋانلىقى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئوتتۇرىچە ئۆلۈش نىسبىتى ئاران% 1.5. 20-ئەسىردە، بىز ئەڭ قانلىق ئۇرۇش ۋە ئەڭ چوڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى باشتىن كەچۈردۇق، شۇنداقتىمۇ، بۇ ئەسىردە ئىنسانلارنىڭ زوراۋانلىقى سەۋەبىدىن قازا قىلغانلارنىڭ نىسبىتى ئاران% 5. شۇڭا ، ئەگەر بۇ تەتقىقات تىپىك دەپ قارىساق، قەدىمكى دانۇبې جىلغىسىدا يۈز بەرگەن زوراۋانلىقنى 20-ئەسىردىكى زوروۋانلىق بىلەن ئوخشاش ئورۇنغا قويغىلى بولىدۇ.^[10]

دانۇبې جىلغىسىدىكى كىشىنى چۈشكۈنلەشتۈرىدىغان بايقاشلار دۇنيادىكى باشقا جايلىرىدىنمۇ ئوخشاش نىسپەتتە تېپىلغان بولۇپ، ھەممىسى ئوخشاش يەكۈننى قوللايدۇ. سۇداننىڭ جابل ساھابادا 12000 يىللىق تارىخقا ئىگە 59 كىشىنىڭ جەسىتى قويۇلغان قەبرىستانلىق تېپىلدى. بۇ قەبرىستانلىقتا ئوقيا ۋە نەيزىلەر 24 ئىسكىلىتقا سانجىلغان ياكى ئىسكىلىتنىڭ يېنىدىن تېپىلغان بولۇپ،  زوروۋانلىق بىلەن ئۆلگەنلەرنىڭ نىسبىتى %40 نى ئىگىلىگەن. بۇنىڭ ئىچىدە بىر ئايال كىشى جەمئىي 12 يېرىدىن يارىلانغان. گېرمانىيەنىڭ باۋارىيەدىكى ئوفنېت ئۆڭكۈرىدە، ئارخېئولوگلار يەنە ئاياللار ۋە بالىلاردىن تەركىپ تاپقان ئىككى قەبرىگە تاشلانغان 38  يىغمىچىلارنىڭ جەسىتىنى بايقىدى. بالىلار ۋە  بوۋاقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېرىمغا يېقىن ئىسكىلىت كالتەك ۋە پىچاق قاتارلىق ئادەم ياسىغان قوراللاردىن يارىلانغانلىق ئالامەتلىرىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئاز ساندىكى قۇرامىغا يەتكەن ئەرلەرنىڭ سۆڭەك قالدۇقلىرىدا زوراۋانلىقنىڭ ئەڭ ئېغىر يالدامىلىرى قېلىپ قالغان ئىدى. يىغىپ ئېيتقاندا، ئوفنېت ئۆڭكۈرىدە پۈتكۈل يىغىمىچىلار قەبىلىسى قىرغىن قىلىنغان بولۇشى مۇمكىن.

ئۇنداقتا، يۇقىرىقى بايقاشلارنىڭ قايسىسى قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ جەمئىيىتىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ؟ قارىماققا تىنچ كۆرۈنگەن ئىسرائىلىيە ۋە پورتۇگالىيەدىكى بايقاشلارمۇ ياكى سۇدان ۋە گېرمانىيەدىكى قۇشخانىمۇ؟ بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ئەمەس. ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار جەمئىيەتلىرىنىڭ ئوخشىمىغان دىن ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلارغا ئىگە بولغىنىغا ئوخشاش، بۇلاردا زوراۋانلىقنىڭ ئوخشىمىغان نىسپەتتە يۈز بەرگەنلىكىنى بىلگىلى بولىدۇ. بەزى رايونلار بەزى دەۋرلەردە تىنچلىق ۋە خاتىرجەملىكنى ئىشقا ئاشۇرغان ۋاقىتتا يەنە بەزى باشقا جايلاردا ۋەھشىيلەرچە زىددىيەت يۈز بەرگەن بولۇشى مۇمكىن.^[11]

سۈكۈت پەردىسى

قەدىمكى دەۋردىكى يىغىمىچىلارنىڭ ھاياتىنى قايتىدىن تەسۋىرلەش تەس بولسا، كونكرېت ۋەقەلەرنى قايتا قۇرۇش تېخىمۇ تەس. خومۇ سەپىيانىس قەبىلىسى تۇنجى قېتىم نېئاندېرتاللار ئولتۇراقلاشقان جىلغىغا كىرگەندىن كيىنكى بىر قانچە يىلدا نۇرغۇنلىغان تارىخىي دىراممىلارغا شاھىت بولغان بولۇشى مۇمكىن. بەختكە قارشى، بۇ ئىككى ئىنسان تۈرىنىڭ بىر-بىرى بىلەن ئۇچراشقاندىن كىيىنكى ئەھۋالى ھەققىدە بىر نەچچە تاشقا ئايلانغان سۆڭەك ۋە تاش قوراللاردىن باشقا ئالاھىدە بويۇملار ساقلىنىپ قالمىغان بولۇپ، ئاكادېمىكلارنىڭ قانچىلىك تىرىشچانلىق كۆرسىتىشىدىن قەتئىنەزەر، بۇ بويۇملار يەنىلا شۇ پېتى بېزىرىپ تۇرىدۇ. بىز بۇ بويۇملاردىن ئۇ ۋاقىتتىكى ئىنسانلارنىڭ فىزىكىلىق قۇرۇلمىسى، تېخنىكىسى، يېمەك-ئىچمىكى، ھەتتا ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسى ھەققىدە ئۇچۇرلارغا ئىگە بۇلالىشىمىز مۇمكىن. ئەمما قوشنا خومو ساپيېنس قەبىلىلىرىنىڭ سىياسىي ئىتتىپاق تۈزگەن-تۈزمىگەنلىكى ياكى ئۆلگەنلەرنىڭ روھىنىڭ بۇ ئىتتىپاققا مەدەت بەرگەن-بەرمىگەنلىكى ياكى پىل چىشى مارجانلارنى يەرلىك باخشىلارغا بېرىپ، روھلارنىڭ مەدىتىنى قولغا كەلتۈرگەن كەلتۈرمىگەنلىكى ھەققىدە ھېچنىمە بىلمەيمىز.

بۇ سۈكۈت پەردىسى نەچچە ئون مىڭ يىللىق تارىخنى قاپلاپ تۇرىدۇ. بۇ ئۇزۇن مىليۇن يىللار ئۇرۇش ۋە ئىنقىلابلارغا، دىنىي ھەرىكەتلەر، چوڭقۇر پەلسەپە نەزەرىيەلىرى ۋە تەڭداشسىز سەنئەت ئەسەرلىرىگە گۇۋاھ بولغان بولىشى مۇمكىن. ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ ئىچىدە ناپالىئۇنغا ئوخشاش لاكسىمبۇرگنىڭ يېرىمىنى بويسۇندۇرغان يېڭىلمەس شەخسلەر؛ گەرچە سىمفونىيە ئوركېستىرى بولمىسىمۇ، كىشىلەرنى بامبۇك نەي بىلەن يىغلىتىۋېتەلەيدىغان تالانت ئىگىسى بېتخوۋېن؛ ياكى ئاممىباب ياراتقۇچىنىڭ ئورنىغا يەرلىك دۇب دەرىخىنىڭ گىپىنى بىلىدىغان مۆجىزىلىك پەيغەمبەرلەر بولۇشى مۇمكىن. بىراق، بۇلارنىڭ ھەممىسى بىزنىڭ پەرىزىمىز. جىمجىتلىق پەردىسى بەك قېلىن بولۇپ، يۇقىرىقى ئىشلارنى تەپسىلىي تەسۋېرلەش ئۇياقتا تۇرسۇن، بەلكى يۈز بەرگەن بەرمىگەنلىكى ھەققىدە بىر نېمە دېمەكمۇ تەس.

ئالىملار ھەمىشە مۇۋاپىق جاۋاب بېرەلەيدىغان سوئاللارنىلا سورايدۇ. ئەگەر بىز يېڭى تەتقىقات قوراللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرمىساق، قەدىمكى ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ نېمىگە ئىشىنىدىغانلىقىنى ياكى ئۇلار باشتىن كەچۈرگەن سىياسىي دىرامملارنى مەڭگۈ بىلمەسلىكىمىز مۇمكىن. شۇڭا بىز تېخى جاۋاب بېرىلمىگەن سوئاللارنى سورىشىمىز كېرەك، بولمىسا بىز 70~60 مىڭ يىللىق تارىخىمىزغا كۆز يۇمۇپ، “كىشىلەر ئۇ ۋاقىتلاردا ھېچقانداق مۇھىم ئىش قىلمىغان” دەپ ئويلاپ قالىمىز.

ئەمما ھەقىقەت شۇكى، ئۇلار نۇرغۇن مۇھىم ئىشلارنى قىلغان. بولۇپمۇ ئۇلار بىزنىڭ ھازىرقى دۇنيامىزنى نۇرغۇن كىشىلەر ئويلىغاندىنمۇ زور دەرىجىدە شەكىللەندۈرگەن. تەكشۈرگۈچىلەر سىبرىيەنىڭ تۇندىراسى، ھازىر ئاۋسترالىيەنىڭ ئوتتۇرا قۇملۇقى ۋە ئامازون يامغۇرلۇق ئورمىنىنى تەكشۈرۈپ، ھېچبىر ئىنسان پۇت باسمىغان مۇھىتقا قەدەم قويدۇق، دەپ ئويلىدى. ئەمما بۇ پەقەت بىر تەسەۋۋۇر، ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلار بىزدىن بۇرۇن بۇ رايۇنلاردا ياشىغان بولۇپ، ئۇلار قويۇق جاڭگاللار ۋە تاشلاندۇق دالىلاردىن تارتىپ ھەممە يەرگە نۇرغۇن ئۆزگىرىش ئېلىپ كەلگەن. كېيىنكى بابتا ئوۋچىلار ۋە يىغمىچىلارنىڭ تۇنجى دېھقانچىلىق مەھەللىسى شەكىللىنىشتىن خېلى بۇرۇنلا يەرشارىنىڭ ئېكولوگىيىسىنى قانداق ئۆزگەرتكەنلىكىنى بايان قىلىمىز. ھېكايە سۆزلەپ سەرگەردانلىق قىلىدىغان  خومۇ سەپىيانىس بولسا پۈتكۈل ھايۋاناتلار دۇنياسى بەرپا قىلغان ئەڭ مۇھىم ۋە بۇزغۇنچى كۈچتۇر.

[1] Christopher Ryan and Cacilda Jethá, Sex at Dawn: The Prehistoric Origins of Modern Sexuality (New York: Harper, 2010); S. Beckerman and P. Valentine (eds.), Cultures of Multiple Fathers. The Theory and Practice of Partible Paternity in Lowland South America (Gainesville: University Press of Florida, 2002).

[2] Fekri A. Hassan, Demographic Archaeology (New York: Academic Press, 1981), 196–9; Lewis Robert Binford, Constructing Frames of Reference: An Analytical Method for Archaeological Theory Building Using Hunter-Gatherer and Environmental Data Sets (Berkeley: University of California Press, 2001), 143.

[3] بۇ يەردە كۆزدە تۇتۇلغان گورژىنتال مۇمكىنچىلىكلەر ئېكولوگىيىلىك، تېخنىكا ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى چەكلىمىلەرنى كۆزدە تۇتقان ھەرقانداق بىر جەمئىيەتنىڭ ئالدىدا كىلىدىغان ھەر خىل ئېتىقاد، ئەمەلىيەت ۋە تەجرىبىلەرنىڭ پۈتۈن سپېكترۇم(spectrum)غا ئوخشايدۇ، ئادەتتە ئادەتتە ھەربىر شەخىس ۋە جەمئىيەت ئۆزىدىكى كىچىك نىسپەتتىكى گورژىنتال مۇمكىنچىلىكلەرنىلا بايقايدۇ.

[4] Brian Hare, The Genius of Dogs: How Dogs Are Smarter Than You Think (Dutton: Penguin Group, 2013).

[5] Christopher B. Ruff, Erik Trinkaus and Trenton W. Holliday, ‘Body Mass and Encephalization in Pleistocene Homo’, Nature 387 (1997), 173–6; M. Henneberg and M. Steyn, ‘Trends in Cranial Capacity and Cranial Index in Subsaharan Africa During the Holocene’, American Journal of Human Biology 5:4 (1993): 473–9; Drew H. Bailey and David C. Geary, ‘Hominid Brain Evolution: Testing Climatic, Ecological and Social Competition Models’, Human Nature 20 (2009): 67–79; Daniel J. Wescott and Richard L. Jantz, ‘Assessing Craniofacial Secular Change in American Blacks and Whites Using Geometric Morphometry’, in Modern Morphometrics in Physical Anthropology: Developments in Primatology: Progress and Prospects, ed. Dennis E. Slice (New York: Plenum Publishers, 2005), 231–45.

[6] Nicholas G. Blurton Jones et al., ‘Antiquity of Postreproductive Life: Are There Modern Impacts on Hunter-Gatherer Postreproductive Life Spans?’, American Journal of Human Biology 14 (2002), 184–205.

[7] Kim Hill and A. Magdalena Hurtado, Aché Life History: The Ecology and Demography of a Foraging People (New York: Aldine de Gruyter, 1996), 164, 236.

[8] Ibid., 78.

[9] Vincenzo Formicola and Alexandra P. Buzhilova, ‘Double Child Burial from Sunghir (Russia): Pathology and Inferences for Upper Paleolithic Funerary Practices’, American Journal of Physical Anthropology 124:3 (2004), 189–98; Giacomo Giacobini, ‘Richness and Diversity of Burial Rituals in the Upper Paleolithic’, Diogenes 54:2 (2007), 19–39.

[10] بەزىلەر قەدىمكى دانۇبې جىلغىسىدىكى 18 ئىسكىلىتتا زوراۋانلىق ئىزلىرى بايقالغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ زوروۋانلىقتا ئۆلگەن بولۇشى ناتايىن، دەپ قارايدۇ. بۇ جەسەتلەرنىڭ بەزىلىرى پەقەتلا يارىلانغان. قانداقلا بولمىسۇن، بەزى كىشىلەر جاراھەت ۋە يۇمشاق توقۇلمىلارنىڭ زەخىملىنىشى ياكى ئورۇش كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇلاڭ-تالاڭ سەۋەبىدىن قازا قىلغان بولۇشى مۇمكىن بولۇپ، زوروۋانلىق بىلەن ئۆلگەنلەر بىلەن باشقا سەۋەپلەردىن ئۆلگەنلەرنىڭ نىسپىتى تەڭلىشىپ قالىدۇ.

[11] I. J. N. Thorpe, ‘Anthropology, Archaeology and the Origin of Warfare’, World Archaeology 35:1 (2003), 145–65; Raymond C. Kelly, Warless Societies and the Origin of War (Ann Arbor: University of Michigan Press, 2000); Azar Gat, War in Human Civilization (Oxford: Oxford University Press, 2006); Lawrence H. Keeley, War before Civilization: The Myth of the Peaceful Savage (Oxford: Oxford University Press, 1996); Slavomil Vend, ‘Stone Age Warfare’, in Ancient Warfare: Archaeological Perspectives, ed. John Carman and Anthony Harding (Stroud: Sutton Publishing, 1999), 57–73.

3. A Day in the Life of Adam and Eve

TO UNDERSTAND OUR NATURE, HISTORY and psychology, we must get inside the heads of our hunter-gatherer ancestors. For nearly the entire history of our species, Sapiens lived as foragers. The past 200 years, during which ever increasing numbers of Sapiens have obtained their daily bread as urban labourers and office workers, and the preceding 10,000 years, during which most Sapiens lived as farmers and herders, are the blink of an eye compared to the tens of thousands of years during which our ancestors hunted and gathered.

The flourishing field of evolutionary psychology argues that many of our present-day social and psychological characteristics were shaped during this long pre-agricultural era. Even today, scholars in this field claim, our brains and minds are adapted to a life of hunting and gathering. Our eating habits, our conflicts and our sexuality are all the result of the way our hunter-gatherer minds interact with our current post-industrial environment, with its mega-cities, aeroplanes, telephones and computers. This environment gives us more material resources and longer lives than those enjoyed by any previous generation, but it often makes us feel alienated, depressed and pressured. To understand why, evolutionary psychologists argue, we need to delve into the hunter- gatherer world that shaped us, the world that we subconsciously still inhabit.

Why, for example, do people gorge on high-calorie food that is doing little good to their bodies? Today’s affluent societies are in the throes of a plague of obesity, which is rapidly spreading to developing countries. It’s a puzzle why we binge on the sweetest and greasiest food we can find, until we consider the eating habits of our forager forebears. In the savannahs and forests they inhabited, high-calorie sweets were extremely rare and food in general was in short supply. A typical forager 30,000 years ago had access to only one type of sweet food — ripe fruit. If a Stone Age woman came across a tree groaning with figs, the most sensible thing to do was to eat as many of them as she could on the spot, before the local baboon band picked the tree bare. The instinct to gorge on high-calorie food was hard-wired into our genes. Today we may be living in high-rise apartments with over-stuffed refrigerators, but our DNA still thinks we are in the savannah. That’s what makes us spoon down an entire tub of Ben & Jerry’s when we find one in the freezer and wash it down with a jumbo Coke.

This ‘gorging gene’ theory is widely accepted. Other theories are far more contentious. For example, some evolutionary psychologists argue that ancient foraging bands were not composed of nuclear families centred on monogamous couples. Rather, foragers lived in communes devoid of private property, monogamous relationships and even fatherhood. In such a band, a woman could have sex and form intimate bonds with several men (and women) simultaneously, and all of the band’s adults cooperated in parenting its children. Since no man knew definitively which of the children were his, men showed equal concern for all youngsters.

Such a social structure is not an Aquarian utopia. It’s well documented among animals, notably our closest relatives, the chimpanzees and bonobos. There are even a number of present-day human cultures in which collective fatherhood is practised, as for example among the Bari Indians. According to the beliefs of such societies, a child is not born from the sperm of a single man, but from the accumulation of sperm in a woman’s womb. A good mother will make a point of having sex with several different men, especially when she is pregnant, so that her child will enjoy the qualities (and paternal care) not merely of the best hunter, but also of the best storyteller, the strongest warrior and the most considerate lover. If this sounds silly, bear in mind that before the development of modern embryological studies, people had no solid evidence that babies are always sired by a single father rather than by many.

The proponents of this ‘ancient commune’ theory argue that the frequent infidelities that characterise modern marriages, and the high rates of divorce, not to mention the cornucopia of psychological complexes from which both children and adults suffer, all result from forcing humans to live in nuclear families and monogamous relationships that are incompatible with our biological software.!

Many scholars vehemently reject this theory, insisting that both monogamy and the forming of nuclear families are core human behaviours. Though ancient hunter-gatherer societies tended to be more communal and egalitarian than modern societies, these researchers argue, they were nevertheless comprised of separate cells, each containing a jealous couple and the children they held in common. This is why today monogamous relationships and nuclear families are the norm in the vast majority of cultures, why men and women tend to be very possessive of their partners and children, and why even in modern states such as North Korea and Syria political authority passes from father to son.

In order to resolve this controversy and understand our sexuality, society and politics, we need to learn something about the living conditions of our ancestors, to examine how Sapiens lived between the Cognitive Revolution of 70,000 years ago, and the start of the Agricultural Revolution about 12,000 years ago.

Unfortunately, there are few certainties regarding the lives of our forager ancestors. The debate between the ‘ancient commune’ and ‘eternal monogamy schools is based on flimsy evidence. We obviously have no written records from the age of foragers, and the archaeological evidence consists mainly of fossilised bones and stone tools. Artefacts made of more perishable materials — such as wood, bamboo or leather — survive only under unique conditions. The common impression that pre- agricultural humans lived in an age of stone is a misconception based on this archaeological bias. The Stone Age should more accurately be called the Wood Age, because most of the tools used by ancient hunter- gatherers were made of wood.

Any reconstruction of the lives of ancient hunter-gatherers from the surviving artefacts is extremely problematic. One of the most glaring differences between the ancient foragers and their agricultural and industrial descendants is that foragers had very few artefacts to begin with, and these played a comparatively modest role in their lives. Over the course of his or her life, a typical member of a modern affluent society will own several million artefacts — from cars and houses to disposable nappies and milk cartons. There’s hardly an activity, a belief, or even an emotion that is not mediated by objects of our own devising. Our eating habits are mediated by a mind-boggling collection of such items, from spoons and glasses to genetic engineering labs and gigantic ocean-going ships. In play, we use a plethora of toys, from plastic cards to 100,000-seater stadiums. Our romantic and sexual relations are accoutred by rings, beds, nice clothes, sexy underwear, condoms, fashionable restaurants, cheap motels, airport lounges, wedding halls and catering companies. Religions bring the sacred into our lives with Gothic churches, Muslim mosques, Hindu ashrams, Torah scrolls, Tibetan prayer wheels, priestly cassocks, candles, incense, Christmas trees, matzah balls, tombstones and icons.

We hardly notice how ubiquitous our stuff is until we have to move it to a new house. Foragers moved house every month, every week, and sometimes even every day, toting whatever they had on their backs. There were no moving companies, wagons, or even pack animals to share the burden. They consequently had to make do with only the most essential possessions. It’s reasonable to presume, then, that the greater part of their mental, religious and emotional lives was conducted without the help of artefacts. An archaeologist working 100,000 years from now could piece together a reasonable picture of Muslim belief and practice from the myriad objects he unearthed in a ruined mosque. But we are largely at a loss in trying to comprehend the beliefs and rituals of ancient hunter-gatherers. It’s much the same dilemma that a future historian would face if he had to depict the social world of twenty-first- century teenagers solely on the basis of their surviving snail mail — since no records will remain of their phone conversations, emails, blogs and text messages.

A reliance on artefacts will thus bias an account of ancient hunter- gatherer life. One way to remedy this is to look at modern forager societies. These can be studied directly, by anthropological observation. But there are good reasons to be very careful in extrapolating from modern forager societies to ancient ones.

Firstly, all forager societies that have survived into the modern era have been influenced by neighbouring agricultural and industrial societies. Consequently, it’s risky to assume that what is true of them was also true tens of thousands of years ago.

Secondly, modern forager societies have survived mainly in areas with difficult climatic conditions and inhospitable terrain, ill-suited for agriculture. Societies that have adapted to the extreme conditions of places such as the Kalahari Desert in southern Africa may well provide a very misleading model for understanding ancient societies in fertile areas such as the Yangtze River Valley. In particular, population density in an area like the Kalahari Desert is far lower than it was around the ancient Yangtze, and this has far-reaching implications for key questions about the size and structure of human bands and the relations between them.

Thirdly, the most notable characteristic of hunter-gatherer societies is how different they are one from the other. They differ not only from one part of the world to another but even in the same region. One good example is the huge variety the first European settlers found among the Aborigine peoples of Australia. Just before the British conquest, between 300,000 and 700,000 hunter-gatherers lived on the continent in 200- 600 tribes, each of which was further divided into several bands.2 Each tribe had its own language, religion, norms and customs. Living around what is now Adelaide in southern Australia were several patrilineal clans that reckoned descent from the father’s side. These clans bonded together into tribes on a strictly territorial basis. In contrast, some tribes in northern Australia gave more importance to a person’s maternal ancestry, and a person’s tribal identity depended on his or her totem rather than his territory.

It stands to reason that the ethnic and cultural variety among ancient hunter-gatherers was equally impressive, and that the 5 million to 8 million foragers who populated the world on the eve of the Agricultural Revolution were divided into thousands of separate tribes with thousands of different languages and cultures.3 This, after all, was one of the main legacies of the Cognitive Revolution. Thanks to the appearance of fiction, even people with the same genetic make-up who lived under similar ecological conditions were able to create very different imagined realities, which manifested themselves in different norms and values.

For example, there’s every reason to believe that a forager band that lived 30,000 years ago on the spot where Oxford University now stands would have spoken a different language from one living where Cambridge is now situated. One band might have been belligerent and the other peaceful. Perhaps the Cambridge band was communal while the one at Oxford was based on nuclear families. The Cantabrigians might have spent long hours carving wooden statues of their guardian spirits, whereas the Oxonians may have worshipped through dance. The former perhaps believed in reincarnation, while the latter thought this was nonsense. In one society, homosexual relationships might have been accepted, while in the other they were taboo.

In other words, while anthropological observations of modern foragers can help us understand some of the possibilities available to ancient foragers, the ancient horizon of possibilities was much broader, and most of it is hidden from our view.* The heated debates about Homo sapiens’ ‘natural way of life’ miss the main point. Ever since the Cognitive Revolution, there hasn’t been a single natural way of life for Sapiens. There are only cultural choices, from among a bewildering palette of possibilities.

The Original Affluent Society

What generalisations can we make about life in the pre-agricultural world nevertheless? It seems safe to say that the vast majority of people lived in small bands numbering several dozen or at most several hundred individuals, and that all these individuals were humans. It is important to note this last point, because it is far from obvious. Most members of agricultural and industrial societies are domesticated animals. They are not equal to their masters, of course, but they are members all the same. Today, the society called New Zealand is composed of 4.5 million Sapiens and 50 million sheep.

There was just one exception to this general rule: the dog. The dog was the first animal domesticated by Homo sapiens, and this occurred before the Agricultural Revolution. Experts disagree about the exact date, but we have incontrovertible evidence of domesticated dogs from about 15,000 years ago. They may have joined the human pack thousands of years earlier.

Dogs were used for hunting and fighting, and as an alarm system against wild beasts and human intruders. With the passing of generations, the two species co-evolved to communicate well with each other. Dogs that were most attentive to the needs and feelings of their human companions got extra care and food, and were more likely to survive. Simultaneously, dogs learned to manipulate people for their own needs. A 15,000-year bond has yielded a much deeper understanding and affection between humans and dogs than between humans and any other animal. In some cases dead dogs were even buried ceremoniously, much like humans.

Members of a band knew each other very intimately, and were surrounded throughout their lives by friends and relatives. Loneliness and privacy were rare. Neighbouring bands probably competed for resources and even fought one another, but they also had friendly contacts. They exchanged members, hunted together, traded rare luxuries, cemented political alliances and celebrated religious festivals. Such cooperation was one of the important trademarks of Homo sapiens, and gave it a crucial edge over other human species. Sometimes relations with neighbouring bands were tight enough that together they constituted a single tribe, sharing a common language, common myths, and common norms and values.

Yet we should not overestimate the importance of such external relations. Even if in times of crisis neighbouring bands drew closer together, and even if they occasionally gathered to hunt or feast together, they still spent the vast majority of their time in complete isolation and independence. Trade was mostly limited to prestige items such as shells, amber and pigments. There is no evidence that people traded staple goods like fruits and meat, or that the existence of one band depended on the importing of goods from another. Sociopolitical relations, too, tended to be sporadic. The tribe did not serve as a permanent political framework, and even if it had seasonal meeting places, there were no permanent towns or institutions. The average person lived many months without seeing or hearing a human from outside of her own band, and she encountered throughout her life no more than a few hundred humans. The Sapiens population was thinly spread over vast territories. Before the Agricultural Revolution, the human population of the entire planet was smaller than that of today’s Cairo.

7. First pet? A 12,000-year-old tomb found in northern Israel. It contains the skeleton of a fifty-year-old woman next to that of a puppy (bottom left corner). The puppy was buried close to the woman’s head. Her left hand is resting on the dog in a way that might indicate an emotional connection. There are, of course, other possible explanations. Perhaps, for example, the puppy was a gift to the gatekeeper of the next world.

Most Sapiens bands lived on the road, roaming from place to place in search of food. Their movements were influenced by the changing seasons, the annual migrations of animals and the growth cycles of plants. They usually travelled back and forth across the same home territory, an area of between several dozen and many hundreds of square kilometres.

Occasionally, bands wandered outside their turf and explored new lands, whether due to natural calamities, violent conflicts, demographic pressures or the initiative of a charismatic leader. These wanderings were the engine of human worldwide expansion. If a forager band split once every forty years and its splinter group migrated to a new territory a hundred kilometres to the east, the distance from East Africa to China would have been covered in about 10,000 years.

In some exceptional cases, when food sources were particularly rich, bands settled down in seasonal and even permanent camps. Techniques for drying, smoking and freezing food also made it possible to stay put for longer periods. Most importantly, alongside seas and rivers rich in seafood and waterfowl, humans set up permanent fishing villages — the first permanent settlements in history, long predating the Agricultural Revolution. Fishing villages might have appeared on the coasts of Indonesian islands as early as 45,000 years ago. These may have been the base from which Homo sapiens launched its first transoceanic enterprise: the invasion of Australia.

In most habitats, Sapiens bands fed themselves in an elastic and opportunistic fashion. They scrounged for termites, picked berries, dug for roots, stalked rabbits and hunted bison and mammoth. Notwithstanding the popular image of ‘man the hunter’, gathering was Sapiens’ main activity, and it provided most of their calories, as well as raw materials such as flint, wood and bamboo.

Sapiens did not forage only for food and materials. They foraged for knowledge as well. To survive, they needed a detailed mental map of their territory. To maximise the efficiency of their daily search for food, they required information about the growth patterns of each plant and the habits of each animal. They needed to know which foods were nourishing, which made you sick, and how to use others as cures. They needed to know the progress of the seasons and what warning signs preceded a thunderstorm or a dry spell. They studied every stream, every walnut tree, every bear cave, and every flint-stone deposit in their vicinity. Each individual had to understand how to make a stone knife, how to mend a torn cloak, how to lay a rabbit trap, and how to face avalanches, snakebites or hungry lions. Mastery of each of these many skills required years of apprenticeship and practice. The average ancient forager could turn a flint stone into a spear point within minutes. When we try to imitate this feat, we usually fail miserably. Most of us lack expert knowledge of the flaking properties of flint and basalt and the fine motor skills needed to work them precisely.

In other words, the average forager had wider, deeper and more varied knowledge of her immediate surroundings than most of her modern descendants. Today, most people in industrial societies don’t need to know much about the natural world in order to survive. What do you really need to know in order to get by as a computer engineer, an insurance agent, a history teacher or a factory worker? You need to know a lot about your own tiny field of expertise, but for the vast majority of life’s necessities you rely blindly on the help of other experts, whose own knowledge is also limited to a tiny field of expertise. The human collective knows far more today than did the ancient bands. But at the individual level, ancient foragers were the most knowledgeable and skilful people in history.

There is some evidence that the size of the average Sapiens brain has actually decreased since the age of foraging.5 Survival in that era required superb mental abilities from everyone. When agriculture and industry came along people could increasingly rely on the skills of others for survival, and new ‘niches for imbeciles’ were opened up. You could survive and pass your unremarkable genes to the next generation by working as a water carrier or an assembly-line worker.

Foragers mastered not only the surrounding world of animals, plants and objects, but also the internal world of their own bodies and senses. They listened to the slightest movement in the grass to learn whether a snake might be lurking there. They carefully observed the foliage of trees in order to discover fruits, beehives and bird nests. They moved with a minimum of effort and noise, and knew how to sit, walk and run in the most agile and efficient manner. Varied and constant use of their bodies made them as fit as marathon runners. They had physical dexterity that people today are unable to achieve even after years of practising yoga or tai chi.

The hunter-gatherer way of life differed significantly from region to region and from season to season, but on the whole foragers seem to have enjoyed a more comfortable and rewarding lifestyle than most of the peasants, shepherds, labourers and office clerks who followed in their footsteps.

While people in today’s affluent societies work an average of forty to forty-five hours a week, and people in the developing world work sixty and even eighty hours a week, hunter-gatherers living today in the most inhospitable of habitats – such as the Kalahari Desert work on average for just thirty-five to forty-five hours a week. They hunt only one day out of three, and gathering takes up just three to six hours daily. In normal times, this is enough to feed the band. It may well be that ancient hunter-gatherers living in zones more fertile than the Kalahari spent even less time obtaining food and raw materials. On top of that, foragers enjoyed a lighter load of household chores. They had no dishes to wash, no carpets to vacuum, no floors to polish, no nappies to change and no bills to pay.

The forager economy provided most people with more interesting lives than agriculture or industry do. Today, a Chinese factory hand leaves home around seven in the morning, makes her way through polluted streets to a sweatshop, and there operates the same machine, in the same way, day in, day out, for ten long and mind-numbing hours, returning home around seven in the evening in order to wash dishes and do the laundry. Thirty thousand years ago, a Chinese forager might leave camp with her companions at, say, eight in the morning. They’d roam the nearby forests and meadows, gathering mushrooms, digging up edible roots, catching frogs and occasionally running away from tigers. By early afternoon, they were back at the camp to make lunch. That left them plenty of time to gossip, tell stories, play with the children and just hang out. Of course the tigers sometimes caught them, or a snake bit them, but on the other hand they didn’t have to deal with automobile accidents and industrial pollution.

In most places and at most times, foraging provided ideal nutrition. That is hardly surprising — this had been the human diet for hundreds of thousands of years, and the human body was well adapted to it. Evidence from fossilised skeletons indicates that ancient foragers were less likely to suffer from starvation or malnutrition, and were generally taller and healthier than their peasant descendants. Average life expectancy was apparently just thirty to forty years, but this was due largely to the high incidence of child mortality. Children who made it through the perilous first years had a good chance of reaching the age of sixty, and some even made it to their eighties. Among modern foragers, forty-five-year-old women can expect to live another twenty years, and about 5-8 per cent of the population is over sixty.6

The foragers’ secret of success, which protected them from starvation and malnutrition, was their varied diet. Farmers tend to eat a very limited and unbalanced diet. Especially in premodern times, most of the calories feeding an agricultural population came from a single crop — such as wheat, potatoes or rice — that lacks some of the vitamins, minerals and other nutritional materials humans need. The typical peasant in traditional China ate rice for breakfast, rice for lunch, and rice for dinner. If she were lucky, she could expect to eat the same on the following day. By contrast, ancient foragers regularly ate dozens of different foodstuffs. The peasant’s ancient ancestor, the forager, may have eaten berries and mushrooms for breakfast; fruits, snails and turtle for lunch; and rabbit steak with wild onions for dinner. Tomorrows menu might have been completely different. This variety ensured that the ancient foragers received all the necessary nutrients.

Furthermore, by not being dependent on any single kind of food, they were less liable to suffer when one particular food source failed. Agricultural societies are ravaged by famine when drought, fire or earthquake devastates the annual rice or potato crop. Forager societies were hardly immune to natural disasters, and suffered from periods of want and hunger, but they were usually able to deal with such calamities more easily. If they lost some of their staple foodstuffs, they could gather or hunt other species, or move to a less affected area.

Ancient foragers also suffered less from infectious diseases. Most of the infectious diseases that have plagued agricultural and industrial societies (such as smallpox, measles and tuberculosis) originated in domesticated animals and were transferred to humans only after the Agricultural Revolution. Ancient foragers, who had domesticated only dogs, were free of these scourges. Moreover, most people in agricultural and industrial societies lived in dense, unhygienic permanent settlements – ideal hotbeds for disease. Foragers roamed the land in small bands that could not sustain epidemics.

The wholesome and varied diet, the relatively short working week, and the rarity of infectious diseases have led many experts to define pre- agricultural forager societies as ‘the original affluent societies’. It would be a mistake, however, to idealise the lives of these ancients. Though they lived better lives than most people in agricultural and industrial societies, their world could still be harsh and unforgiving. Periods of want and hardship were not uncommon, child mortality was high, and an accident which would be minor today could easily become a death sentence. Most people probably enjoyed the close intimacy of the roaming band, but those unfortunates who incurred the hostility or mockery of their fellow band members probably suffered terribly. Modern foragers occasionally abandon and even kill old or disabled people who cannot keep up with the band. Unwanted babies and children may be slain, and there are even cases of religiously inspired human sacrifice.

The Aché people, hunter-gatherers who lived in the jungles of Paraguay until the 1960s, offer a glimpse into the darker side of foraging. When a valued band member died, the Aché customarily killed a little girl and buried the two together. Anthropologists who interviewed the Aché recorded a case in which a band abandoned a middle-aged man who fell sick and was unable to keep up with the others. He was left under a tree. Vultures perched above him, expecting a hearty meal. But the man recuperated, and, walking briskly, he managed to rejoin the band. His body was covered with the birds’ faeces, so he was henceforth nicknamed ‘Vulture Droppings’.

When an old Aché woman became a burden to the rest of the band, one of the younger men would sneak behind her and kill her with an axe-blow to the head. An Aché man told the inquisitive anthropologists stories of his prime years in the jungle. ‘I customarily killed old women. I used to kill my aunts … The women were afraid of me … Now, here with the whites, I have become weak.’ Babies born without hair, who were considered underdeveloped, were killed immediately. One woman recalled that her first baby girl was killed because the men in the band did not want another girl. On another occasion a man killed a small boy because he was ‘in a bad mood and the child was crying’. Another child was buried alive because ‘it was funny-looking and the other children laughed at it’.7

We should be careful, though, not to judge the Aché too quickly. Anthropologists who lived with them for years report that violence between adults was very rare. Both women and men were free to change partners at will. They smiled and laughed constantly, had no leadership hierarchy, and generally shunned domineering people. They were extremely generous with their few possessions, and were not obsessed with success or wealth. The things they valued most in life were good social interactions and high-quality friendships. They viewed the killing of children, sick people and the elderly as many people today view abortion and euthanasia. It should also be noted that the Aché were hunted and killed without mercy by Paraguayan farmers. The need to evade their enemies probably caused the Aché to adopt an exceptionally harsh attitude towards anyone who might become a liability to the band.

The truth is that Aché society, like every human society, was very complex. We should beware of demonising or idealising it on the basis of a superficial acquaintance. The Aché were neither angels nor fiends — they were humans. So, too, were the ancient hunter-gatherers.

Talking Ghosts

What can we say about the spiritual and mental life of the ancient hunter-gatherers? The basics of the forager economy can _ be reconstructed with some confidence based on quantifiable and objective factors. For example, we can calculate how many calories per day a person needed in order to survive, how many calories were obtained from a kilogram of walnuts, and how many walnuts could be gathered from a square kilometre of forest. With this data, we can make an educated guess about the relative importance of walnuts in their diet.

But did they consider walnuts a delicacy or a humdrum staple? Did they believe that walnut trees were inhabited by spirits? Did they find walnut leaves pretty? If a forager boy wanted to take a forager girl to a romantic spot, did the shade of a walnut tree suffice? The world of thought, belief and feeling is by definition far more difficult to decipher.

Most scholars agree that animistic beliefs were common among ancient foragers. Animism (from ‘anima’, ‘soul’ or ‘spirit’ in Latin) is the belief that almost every place, every animal, every plant and every natural phenomenon has awareness and feelings, and can communicate directly with humans. Thus, animists may believe that the big rock at the top of the hill has desires and needs. The rock might be angry about something that people did and rejoice over some other action. The rock might admonish people or ask for favours. Humans, for their part, can address the rock, to mollify or threaten it. Not only the rock, but also the oak tree at the bottom of the hill is an animated being, and so is the stream flowing below the hill, the spring in the forest clearing, the bushes growing around it, the path to the clearing, and the field mice, wolves and crows that drink there. In the animist world, objects and living things are not the only animated beings. There are also immaterial entities — the spirits of the dead, and friendly and malevolent beings, the kind that we today call demons, fairies and angels.

Animists believe that there is no barrier between humans and other beings. They can all communicate directly through speech, song, dance and ceremony. A hunter may address a herd of deer and ask that one of them sacrifice itself. If the hunt succeeds, the hunter may ask the dead animal to forgive him. When someone falls sick, a shaman can contact the spirit that caused the sickness and try to pacify it or scare it away. If need be, the shaman may ask for help from other spirits. What characterises all these acts of communication is that the entities being addressed are local beings. They are not universal gods, but rather a particular deer, a particular tree, a particular stream, a particular ghost.

Just as there is no barrier between humans and other beings, neither is there a strict hierarchy. Non-human entities do not exist merely to provide for the needs of man. Nor are they all-powerful gods who run the world as they wish. The world does not revolve around humans or around any other particular group of beings.

Animism is not a specific religion. It is a generic name for thousands of very different religions, cults and beliefs. What makes all of them ‘animist’ is this common approach to the world and to man’s place in it. Saying that ancient foragers were probably animists is like saying that premodern agriculturists were mostly theists. Theism (from ‘theos’, ‘god’ in Greek) is the view that the universal order is based on a hierarchical relationship between humans and a small group of ethereal entities called gods. It is certainly true to say that premodern agriculturists tended to be theists, but it does not teach us much about the particulars. The generic rubric ‘theists’ covers Jewish rabbis from eighteenth-century Poland, witch-burning Puritans from seventeenth-century Massachusetts, Aztec priests from fifteenth-century Mexico, Sufi mystics from twelfth- century Iran, tenth-century Viking warriors, second-century Roman legionnaires, and first-century Chinese bureaucrats. Each of these viewed the others’ beliefs and practices as weird and heretical. The differences between the beliefs and practices of groups of ‘animistic’ foragers were probably just as big. Their religious experience may have been turbulent and filled with controversies, reforms and revolutions.

But these cautious generalisations are about as far as we can go. Any attempt to describe the specifics of archaic spirituality is highly speculative, as there is next to no evidence to go by and the little evidence we have – a handful of artefacts and cave paintings — can be interpreted in myriad ways. The theories of scholars who claim to know what the foragers felt shed much more light on the prejudices of their authors than on Stone Age religions.

Instead of erecting mountains of theory over a molehill of tomb relics, cave paintings and bone statuettes, it is better to be frank and admit that we have only the haziest notions about the religions of ancient foragers. We assume that they were animists, but that’s not very informative. We don’t know which spirits they prayed to, which festivals they celebrated, or which taboos they observed. Most importantly, we don’t know what stories they told. It’s one of the biggest holes in our understanding of human history.

The sociopolitical world of the foragers is another area about which we know next to nothing. As explained above, scholars cannot even agree on the basics, such as the existence of private property, nuclear families and monogamous relationships. It’s likely that different bands had different structures. Some may have been as hierarchical, tense and violent as the nastiest chimpanzee group, while others were as laid-back, peaceful and lascivious as a bunch of bonobos.

8. A painting from Lascaux Cave, c.15,000-20,000 years ago. What exactly do we see, and what is the painting’s meaning? Some argue that we see a man with the head of a bird and an erect penis, being killed by a bison. Beneath the man is another bird which might symbolise the soul, released from the body at the moment of death. If so, the picture depicts not a prosaic hunting accident, but rather the passage from this world to the next. But we have no way of knowing whether any of these speculations are true. It’s a Rorschach test that reveals much about the preconceptions of modern scholars, and little about the beliefs of ancient foragers.

In Sungir, Russia, archaeologists discovered in 1955 a 30,000-year-old burial site belonging to a mammoth-hunting culture. In one grave they found the skeleton of a fifty-year-old man, covered with strings of mammoth ivory beads, containing about 3,000 beads in total. On the dead man’s head was a hat decorated with fox teeth, and on his wrists twenty-five ivory bracelets. Other graves from the same site contained far fewer goods. Scholars deduced that the Sungir mammoth-hunters lived in a hierarchical society, and that the dead man was perhaps the leader of a band or of an entire tribe comprising several bands. It is unlikely that a few dozen members of a single band could have produced so many grave goods by themselves.

9. Hunter-gatherers made these handprints about 9,000 years ago in the ‘Hands Cave’, in Argentina. It looks as if these long-dead hands are reaching towards us from within the rock. This is one of the most moving relics of the ancient forager world — but nobody knows what it means.

Archaeologists then discovered an even more interesting tomb. It contained two skeletons, buried head to head. One belonged to a boy aged about twelve or thirteen, and the other to a girl of about nine or ten. The boy was covered with 5,000 ivory beads. He wore a fox-tooth hat and a belt with 250 fox teeth (at least sixty foxes had to have their teeth pulled to get that many). The girl was adorned with 5,250 ivory beads. Both children were surrounded by statuettes and various ivory objects. A skilled craftsman (or craftswoman) probably needed about forty-five minutes to prepare a single ivory bead. In other words, fashioning the 10,000 ivory beads that covered the two children, not to mention the other objects, required some 7,500 hours of delicate work, well over three years of labour by an experienced artisan!

It is highly unlikely that at such a young age the Sungir children had proved themselves as leaders or mammoth-hunters. Only cultural beliefs can explain why they received such an extravagant burial. One theory is that they owed their rank to their parents. Perhaps they were the children of the leader, in a culture that believed in either family charisma or strict rules of succession. According to a second theory, the children had been identified at birth as the incarnations of some long- dead spirits. A third theory argues that the children’s burial reflects the way they died rather than their status in life. They were ritually sacrificed — perhaps as part of the burial rites of the leader — and then entombed with pomp and circumstance.?

Whatever the correct answer, the Sungir children are among the best pieces of evidence that 30,000 years ago Sapiens could invent sociopolitical codes that went far beyond the dictates of our DNA and the behaviour patterns of other human and animal species.

Peace or War?

Finally, there’s the thorny question of the role of war in forager societies. Some scholars imagine ancient hunter-gatherer societies as peaceful paradises, and argue that war and violence began only with the Agricultural Revolution, when people started to accumulate private property. Other scholars maintain that the world of the ancient foragers was exceptionally cruel and violent. Both schools of thought are castles in the air, connected to the ground by the thin strings of meagre archaeological remains and anthropological observations of present-day foragers.

The anthropological evidence is intriguing but very problematic. Foragers today live mainly in isolated and inhospitable areas such as the Arctic or the Kalahari, where population density is very low and opportunities to fight other people are limited. Moreover, in recent generations, foragers have been increasingly subject to the authority of modern states, which prevent the eruption of large-scale conflicts. European scholars have had only two opportunities to observe large and relatively dense populations of independent foragers: in north-western North America in the nineteenth century, and in northern Australia during the nineteenth and early twentieth centuries. Both Amerindian and Aboriginal Australian cultures witnessed frequent armed conflicts. It is debatable, however, whether this represents a ‘timeless’ condition or the impact of European imperialism.

The archaeological findings are both scarce and opaque. What telltale clues might remain of any war that took place tens of thousands of years ago? There were no fortifications and walls back then, no artillery shells or even swords and shields. An ancient spear point might have been used in war, but it could have been used in a hunt as well. Fossilised human bones are no less hard to interpret. A fracture might indicate a war wound or an accident. Nor is the absence of fractures and cuts on an ancient skeleton conclusive proof that the person to whom the skeleton belonged did not die a violent death. Death can be caused by trauma to soft tissues that leaves no marks on bone. Even more importantly, during pre-industrial warfare more than 90 per cent of war dead were killed by starvation, cold and disease rather than by weapons. Imagine that 30,000 years ago one tribe defeated its neighbour and expelled it from coveted foraging grounds. In the decisive battle, ten members of the defeated tribe were killed. In the following year, another hundred members of the losing tribe died from starvation, cold and disease. Archaeologists who come across these no skeletons may too easily conclude that most fell victim to some natural disaster. How would we be able to tell that they were all victims of a merciless war?

Duly warned, we can now turn to the archaeological findings. In Portugal, a survey was made of 400 skeletons from the period immediately predating the Agricultural Revolution. Only two skeletons showed clear marks of violence. A similar survey of 400 skeletons from the same period in Israel discovered a single crack in a single skull that could be attributed to human violence. A third survey of 400 skeletons from various pre-agricultural sites in the Danube Valley found evidence of violence on eighteen skeletons. Eighteen out of 400 may not sound like a lot, but it’s actually a very high percentage. If all eighteen indeed died violently, it means that about 4.5 per cent of deaths in the ancient Danube Valley were caused by human violence. Today, the global average is only 1.5 per cent, taking war and crime together. During the twentieth century, only 5 per cent of human deaths resulted from human violence — and this in a century that saw the bloodiest wars and most massive genocides in history. If this revelation is typical, the ancient Danube Valley was as violent as the twentieth century.*

The depressing findings from the Danube Valley are supported by a string of equally depressing findings from other areas. At Jabl Sahaba in Sudan, a 12,000-year-old cemetery containing fifty-nine skeletons was discovered. Arrowheads and spear points were found embedded in or lying near the bones of twenty-four skeletons, 40 per cent of the find. The skeleton of one woman revealed twelve injuries. In Ofnet Cave in Bavaria, archaeologists discovered the remains of thirty-eight foragers, mainly women and children, who had been thrown into two burial pits. Half the skeletons, including those of children and babies, bore clear signs of damage by human weapons such as clubs and knives. The few skeletons belonging to mature males bore the worst marks of violence. In all probability, an entire forager band was massacred at Ofnet.

Which better represents the world of the ancient foragers: the peaceful skeletons from Israel and Portugal, or the abattoirs of Jabl Sahaba and Ofnet? The answer is neither. Just as foragers exhibited a wide array of religions and social structures, so, too, did they probably demonstrate a variety of violence rates. While some areas and some periods of time may have enjoyed peace and tranquillity, others were riven by ferocious conflicts.10

The Curtain of Silence

If the larger picture of ancient forager life is hard to reconstruct, particular events are largely irretrievable. When a Sapiens band first entered a valley inhabited by Neanderthals, the following years might have witnessed a breathtaking historical drama. Unfortunately, nothing would have survived from such an encounter except, at best, a few fossilised bones and a handful of stone tools that remain mute under the most intense scholarly inquisitions. We may extract from them information about human anatomy, human technology, human diet, and perhaps even human social structure. But they reveal nothing about the political alliance forged between neighbouring Sapiens bands, about the spirits of the dead that blessed this alliance, or about the ivory beads secretly given to the local witch doctor in order to secure the blessing of the spirits.

This curtain of silence shrouds tens of thousands of years of history. These long millennia may well have witnessed wars and revolutions, ecstatic religious movements, profound philosophical theories, incomparable artistic masterpieces. The foragers may have had their all- conquering Napoleons, who ruled empires half the size of Luxembourg; gifted Beethovens who lacked symphony orchestras but brought people to tears with the sound of their bamboo flutes; and charismatic prophets who revealed the words of a local oak tree rather than those of a universal creator god. But these are all mere guesses. The curtain of silence is so thick that we cannot even be sure such things occurred — let alone describe them in detail.

Scholars tend to ask only those questions that they can reasonably expect to answer. Without the discovery of as yet unavailable research tools, we will probably never know what the ancient foragers believed or what political dramas they experienced. Yet it is vital to ask questions for which no answers are available, otherwise we might be tempted to dismiss 60,000 of 70,000 years of human history with the excuse that ‘the people who lived back then did nothing of importance’.

The truth is that they did a lot of important things. In particular, they shaped the world around us to a much larger degree than most people realise. Trekkers visiting the Siberian tundra, the deserts of central Australia and the Amazonian rainforest believe that they have entered pristine landscapes, virtually untouched by human hands. But that’s an illusion. The foragers were there before us and they brought about dramatic changes even in the densest jungles and the most desolate wildernesses. The next chapter explains how the foragers completely reshaped the ecology of our planet long before the first agricultural village was built. The wandering bands of storytelling Sapiens were the most important and most destructive force the animal kingdom had ever produced.

* A ‘horizon of possibilities’ means the entire spectrum of beliefs, practices and experiences that are open before a particular society, given its ecological, technological and cultural limitations. Each society and each individual usually explore only a tiny fraction of their horizon of possibilities.

* It might be argued that not all eighteen ancient Danubians actually died from the violence whose marks can be seen on their remains. Some were only injured.  owever, this is probably counterbalanced by deaths from trauma to soft tissues and from the invisible deprivations that accompany War.